Кіріспе

Тамра (طمرة, немесе תַמְרָה) – Израильдің Солтүстік округіндегі араб қаласы. Шефа-Амр қаласының солтүстігінде, Төменгі Ғалилеяда және Акраның шамамен шығысында орналасқан. 2023 жылы халық саны құрады.

Тарих

Тамра – төбедегі ежелгі ауыл. Ескі шаршы тас блоктары ауыл үйлерінің құрылысында қайта қолданылған. Мұнда тасқа қазылған су сақтағыштар мен қабірлер де табылды. Тамраның Талмудтағы Кефар Тамарта деген еврей ауылымен бірдей екендігі айтылады, ол 3-ғасырлық амора раввині Шиланың туған жері болған. Тамраның тарихи орталығынан шамамен 3 км шығысқа қарайғы төбеде Хирбет эт Тира ("қамалдың қирауы") немесе Хорбат Тират Тамра ("Тамра қамалдың қирауы") деп аталатын қираған орын жатыр. Оны 19-ғасырдан бері түрлі еуропалық және израильдік археологтар зерттеген. Қазба жұмыстарынан табылған заттарға сәйкес, бұл орын парсы, эллинистік, римдік, византиялық және орта ғасырлық кезеңдерге жатады. Бұл жерден 70-ші тас жол өтеді және қазіргі қаланың егістік жерлерімен жабылған. Византия кезеңінде Тамрада шіркеу салынған. Ол Омейяд және Аббасид кезеңдерінде де қолданыста болды, бірақ соңында тастап кетілді. Шіркеу еденінен табылған хижра күнтізбесімен жазылған жазу 725 жылға сәйкес келеді.

Крестоносцылар дәуірі

1253 жылы кресткерлер дәуірінде Кесарияның лорды Джон Алеман бірнеше ауылдарды, соның ішінде Тамраны Госпитальерлерге сатты. 1283 жылы Акрадағы крестшілер мен мамлюк сұлтаны Калаун арасындағы гудна (уақытша бітім) келісімі бойынша ол крестшілердің иелігінің бір бөлігі ретінде тіркелді. Ғалымдар Кирбет эт-Тираны Темплер орденіне қарасты кресткерлер дәуіріндегі Татурамен байланыстырып қарастырады. Бұл қираған жердің атауы сол дәуірдегі араб тіліндегі "Турат Тамра" топонимінің бұрмалануы болуы мүмкін. Қазба жұмыстарынан XIII ғасырда өртенген кресткерлердің құрылыстарының қалдықтары табылды.

Осман дәуірі

Тамара 1517 жылы Осман империясына қосылды, ал 1596 жылғы халық санағы бойынша ауыл Сафад санджағының құрамындағы Акка нахиясында орналасқан. Халық саны 22 мұсылман шаңырағынан тұрған. Олар бидай, арпа, жеміс ағаштары, мақта, сондай-ақ қосымша табыстар, ара шаруашылығы және қысқы жайылымдардан түскен кірістерден 20% мөлшерінде салық төледі, жалпы сомасы 2929 акчеге жетті. 1799 жылы Пьер Жакотиннің картасында Томрат деп белгіленген. 1859 жылы британдық консул Роджерс халықтың санын 1200 адам деп бағалаған, барлығы мұсылмандар, ал өңделген жердің көлемі 80 федданды құрады. Виктор Герин 1875 жылы ауылда 800 тұрғын, барлығы мұсылмандар бар екенін анықтады. 1881 жылы Батыс Палестинаны зерттеу қорының (SWP) мәліметтері бойынша Тамра былай сипатталды: "Шығысында шағын мешіті және солтүстігінде құдығы бар үлкен ауыл. Үйлердің батысында тас қашалған қабір орналасқан. Ауылдың оңтүстігіндегі аңғарда, ер-Руэйс дейін созылатын көрнекті зәйтүн тоғайы бар."

Британдық мандат

1922 жылғы Палестина халық санағы кезінде Тамраның халқы 1111 адамды құрады, барлығы мұсылмандар. 1931 жылғы санақта халық саны 1258 адамға жетті, барлығы мұсылмандар, жалпы 282 үй тіркелді. 1945 жылғы статистика бойынша Тамрада 1830 тұрғын болды, барлығы мұсылмандар, ал ауылдың жалпы жер көлемі 30 559 дунамды құрады. Оның ішінде 1564 дунамы бау-бақшалар мен суғаруға жарамды жерлерге, 14 434 дунамы астық егістеріне, ал 206 дунамы құрылыс (қалалық) жерлерге пайдаланылды.

Израиль мемлекеті

Тамра 1948 жылғы Араб-Израиль соғысында «Декел» операциясының бөлігі ретінде Араб Азаттық Армиясы мен Сирия армиясынан Израиль күштері тарапынан басып алынды. 1948 жылдың 20 мамырында арабтардың жалдамалы әскерлерінің бұйрығымен азаматтық халық эвакуацияланды. Бенни Моррис айтуынша, ауылдың Йишувқа берілуінен қорқыныш болған. Израиль мемлекетінің алғашқы жылдарында қала қарқынды өсті, себебі әл-Бирва немесе әл-Дамун сияқты қираған көршілес ауылдардан палестиналық босқындар көптеп келді. Қаланың шаруашылық жерлерінің үлкен бөлігі Израиль билігімен иеліктен алынып, шаруашылық кооперативтеріне және Мицпе-Авив сияқты жақын еврей елді мекендеріне берілді. Тамра 1956 жылы жергілікті кеңес мәртебесін алды және 1996 жылы қала деп жарияланды. 2020 жылы Израиль үкіметі оңтүстік бөлігінде 5270 тұрғын үй салу жоспарларын бекітті. Жоспарға қоғамдық және көлік инфрақұрылымы кіреді. Қала «Ражеб Тамра» деп аталатын ірі сүт зауытымен танымал болды, ол Израильдегі, әсіресе араб секторындағы сүт нарығының белгілі бір үлесін иеленді.

Демография

Израильдің Орталық статистика бюросының (CBS) мәліметтері бойынша 2007 жылдың соңында қаланың жалпы саны 27 300 адамды құрады. 2001 жылы қаланың этникалық құрамы негізінен арабтардан (99,6% мұсылман) тұрды, еврей халқының саны маңызды болған жоқ. Израильдегі халық топтары туралы көріңіз. CBS мәліметінше, 2001 жылы 11 900 ер адам және 11 400 әйел болды. Қала халқы жас бойынша келесідей таралып орналасқан: 48,5% - 19 жасқа дейін, 18,0% - 20 мен 29 жас аралығында, 19,7% - 30 мен 44 жас аралығында, 9,0% - 45 пен 59 жас аралығында, 1,6% - 60 мен 64 жас аралығында, ал 3,0% - 65 және одан жоғары жастағылар. 2001 жылы халық өсімі 3,3% болды, ал 2005 жылы 2,5% дейін төмендеді. Тамрадағы ең ірі және беделді клан – Диаб, ол бірнеше тармақтан тұрады. Басқа кландарға Хеджази, Абд әл-Хади, Әбу Наама, Әбу Руми, Амар, Аршид, Аувад, Қанаан, Мухсин, Насер, Натур, Оураби, Ради, Шама, Шакир, Шейх Әли және Ясин кіреді. Тамрада Израиль мемлекеті құрылғанға дейіннен бар тайпалардан басқа, 1948 жылғы араб-израиль соғысы кезінде әл-Дамун, Хадаха, Миар және әл-Рувайс ауылдарынан қоныс аударған палестиналықтар мен олардың ұрпақтары да тұрады, бұл ауылдар соғыс барысында бос қалған.

Кірістер

CBS мәліметтері бойынша, 2000 жылы қалада 3908 жалақылы жұмыскер және 375 жеке кәсіпкер болды. 2000 жылы қаладағы жалақылы жұмыскердің орташа айлық жалақысы 2887 ILS құрады, бұл 2000 жыл ішінде -2,2% нақты өзгеріс көрсетті. Жалақылы еркектердің орташа айлық жалақысы 3358 ILS (нақты өзгеріс жоқ), ал әйелдердің 1977 ILS (нақты өзгеріс -7,6%) болды. Жеке кәсіпкерлердің орташа табысы 4763 ILS құрады. 445 адам жұмыссыздық жәрдемақысын, ал 5290 адам табыс кепілдігін алуда.

Білім

CBS мәліметінше, қалада 13 мектеп және 5779 оқушы бар. Олардың 9-ы бастауыш мектеп, 4000 бастауыш сынып оқушысы, ал 3-ы жоғары мектеп, 2324 жоғары сынып оқушысынан тұрады. 2001 жылы 12-сынып оқушыларының 54,6%-ы аттестат алуға құқылы болды. 1990 жылдардың соңында социолог Ас'ад Ганем Тамра қаласында әлеуметтік ұйым құрды. Ол "Ибн Халдун" деп аталды және Израиль мектептерінде араб тарихын оқытуды көбейту үшін күресті.

Спорт

Қазіргі уақытта қаладағы футбол командалары — «Маккаби Тамра» және «F. C. Тзейрей Тамра», екеуі де Израиль футболының бесінші лигасы — «Лига Гимельде» ойнайды. «Маккаби Тамра» және «Хапоэль Бней Тамра» (қазір құрылмайды) бұрын «Лига Арцитте» ойнаған, 1988 және 2006 жылдары «Лига Алефтен» көтерілген.