Кіріспе

Маалот Таршиха (ترشيحا, Taršīḥā) – Израильдің Солтүстік округінде, Нахариядан шамамен шығысқа қарай және теңіз деңгейінен жоғары орналасқан қала. Қала 1963 жылы араб қаласы Таршиха мен еврей қаласы Маалоттың муниципалитеттердің бірігуі арқылы құрылды, бұл Израильдегі ерекше аралас қаланың түрін жасады. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, қаланың халқы шамамен адамды құрайды.

Таршиха

Ауылдағы IV ғасырға жататын қабір үңгірінің қазба жұмыстары кезінде крест және менора бейнесі салынған әйнек сынығы табылған. XII-XIII ғасырлардағы крестоносшылар деректерінде Таршиха Тершия, Торсия және Терсига деп еске алынады. Патша жақын орналасқан Ми'илияда ("Кастеллум Регис") крестоносшылардың (латын, франктардың) қонысын құруға бастама берді, және одан кейін қоныстану Таршихаға қарай кеңейді. 1160 жылы Торсия және бірнеше көршілес ауылдар Иоганн де Кайфаға (Хайфалық Иоганнға) берілді. 1217 жылға қарай, ауылда крестоносшылардың ("франктардың") тұрған болуы мүмкін. 1220 жылы Жозелин III-нің қызы Беатрикс де Куртенэй және оның күйеуі Отто фон Ботенлаубен, Хеннеберг графы, өздерінің жерлерін, оның ішінде Тершиханы Тевтон орденіне сатты. 1266 жылы Таршиха крестоносшылар әскерлерінің шабуылына ұшырады.

Осман дәуірі

1517 жылы Палестинаның қалған бөлігімен бірге Осман империясына қосылған Таршиха ауылына 1573 жылы Ливан феодалдық басшысы Мансур ибн Фурайх шабуыл жасады. Он сегізінші ғасырдың басында ауыл Шейх Хусейннің бақылауында болды, ал кейін Осман дәуірінде ол Ғалилеяның мақта өндіруші ірі ауылдарының біріне айналып, нахияның әкімшілік орталығы болды. 1761 жылы Марити бұл ауылға (ол жерде оны Тершия деп атады) сапар шегіп, "суға толы, ол мақта өсімдіктерінің, жеміс ағаштарының, ең бастысы темекінің өнімділігін арттырады" деп жазды. 1875 жылы Таршихаға келген Виктор Герин былай деп баяндады: "Төрт кварталдан тұрады, әрқайсысы әртүрлі шейхтің басқаруында. 2000 мұсылман және мешіттері бар. Христиандар өз кварталдарында тұрады: бірнеше отбасын қоспағанда, барлығы дерлік 500-ге жуық мелкиттік гректер". 1881 жылы Палестинаны зерттеу қорының Батыс Палестинаны зерттеу жұмысында Таршиха былай сипатталды: "Өте ірі ауыл, шамамен 1500 мұсылман және 300 христиан тұрады; жаңа салынған және ескі минареттері бар әдемі мешіт бар; үйлер жақсы салынған; христиан кварталында жаңа әсем шіркеу салынған". 1887 жылғы халық санағында Таршихада 4855 адам тұрғаны көрсетілді, оның 4000-ы мұсылман, 855-і христиан.

Британдық мандат дәуірі

1922 жылы Палестинада британдық мандат билігі жүргізген халық санағында Таршаханың халқы 1880 адамды құрады: 1521 мұсылман, 358 христиан және 1 друз. Христиандардың ішінде 298 мелкит, 53 православие және 7 Англия шіркеуіне жататын адамдар болды. 1931 жылғы санақта халық саны 2522-ге өсті: 2047 мұсылман және 475 христиан, барлығы 584 үйде тұрды. 1945 жылғы статистика бойынша Таршиха халқы 3840 адамды құрады: 3140 мұсылман және 690 христиан. Таршиха мен Аль-Кабринің жалпы халқы 5360 арабтан тұрды, олардың жері 47 428 дунамды құрады. Оның ішінде 743 дунам жер цитрус және банан өсіруге, 5301 дунам – егістік және суармалы жерге, 14 123 дунам – астық өсіруге, ал 252 дунам (қалалық) жерлер құрылысқа жұмсалды. 1980 жылдардың басында Маалот Таршиха тұрғындарымен сұхбаттасқанда, Таршиханы 700 христианды қоса алғанда, 3000 халқы бар аймақтағы жетекші ауыл ретінде еске алды. Христиандар қолөнер өнеркәсібін табысты дамытты. Ауылдың басты өнімі темекі болды. Темекі өсірушілердің кооперативі жүк тасымалын жүзеге асырды. 1930 жылдардың ортасында Сурсоктар отбасы Жақтун аңғарындағы жерді сатуға ниеттенгені белгілі болды. Ауылдық делегация Бейрутке барып, жерді сатып алды. Оны тазалап, кептіргеннен кейін учаскелерге бөліп, қатысушы отбасыларға лотерея арқылы үлестірді. Таршиха – әрбір ересек ер адамнан жылына 1 фунт жинап, даму қорын құрған алғашқы палестиналық ауыл. Таршиха екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сириядағы операцияға қатысты. Бұл операция Ұлы Сирияның (қазіргі Сирия мен Ливан) одақтастарының Виши үкіметі басқаратын аймағына 1941 жылдың маусым және шілде айларында жасалған шабуыл болды. Англия-Ирак соғысы кезінде Ұлы Сирия аймағы нацистерді қолдау үшін база ретінде пайдаланылды. Тирдің азат етілу күні, 1941 жылдың 8 маусымында, австралиялықтардың ілгерілеуі «жексенбі күні таңертең ерте басталды. Негізгі шабуылдар солтүстіктен Таршихаға қарай жасалды. Бұл таңғы сағат 6-да басталды және Тир 16.30-да басып алынды». 1948 жылғы Араб-Израиль соғысы кезінде Таршиха Араб Азаттық Армиясын басқарған Фавзи әл-Кавукжидің штабы ретінде қызмет етті. Ол сол жерден еврейлердің Йехиам колониясын бомбалады. Таршиха 1947 жылғы БҰҰ-ның бөліну жоспары бойынша палестиналықтарға бөлінген аумақта орналасқан. Израиль мемлекеті құрылғаннан кейін Таршиха үш жағынан Израиль әскерімен қоршалды және солтүстік жағынан Ливанмен шектес болды. Таршиха мен он алты кішігірім ауыл мектептерді қайта ашуды ұйымдастырған, Ливандан импортты реттеген, сондай-ақ қауіпсіздік пен қорғаныс мәселелерімен айналысқан өңірлік комитет құрды.

Израиль мемлекеті

1948 жылғы Араб-Израиль соғысында Таршихаға Хирам операциясы барысында жаңа құрылған Израиль қорғаныс күштері (ИҚК) шабуыл жасады. 28 қазан күні кешке қала үш израильдік ұшақпен бомбаланды. Одан кейін ұзаққа созылған артиллериялық оқ жауыны және ертесі күні таңертең тағы бір әуе шабуылы болды. Ауылдың қорғаушылары мен көптеген тұрғындары Ливанға қарай солтүстікке шегінді. Күннің соңына қарай ИҚК қаланы басып алды. БҰҰ бақылаушысы 1948 жылдың 1 қарашасында Таршиха маңындағы араб ауылдарының тасталып, израильдік күштер тарапынан кеңінен тоналанғанын хабарлады. "Нью-Йорк Таймс" тонаудың жүйелі сипатта болғанын, израильдік армия жүк көліктері тоналған заттарды тасымалдағанын жазды. 1948 жылдың желтоқсанына қарай шамамен 700 ауыл тұрғыны, көбінесе христиандар, ауылға оралды. Таршихадан шыққан отбасылар ауыл басылып алынғаннан кейін көп ұзамай Бейрутке келе бастады және Бурж-эль-Барайне маңындағы жалға алынған бөлмелерде тұрды. Ливанға келген 3000 ауыл тұрғынының жартысы Бурж әл-Барайне босқындар лагеріне орналасты. Олар көшбасшылық рөлдерді өз мойнына алды және көп жылдар бойы халықтың басым бөлігі болып қала берді. 1981 жылы лагерьде 4500 тарсихандық тұрғаны бағаланды. 1948 жылы Бейрутке жетпеген ауыл тұрғындары жиналып, пойызбен Алеппоға жіберілді, онда олар әл-Нейраб лагеріндегі ең ірі топқа айналды. 1948 жылдың қарашасына дейін тіркелмеген кез келген араб заңсыз деп есептелді және ұсталған жағдайда депортацияланды. Америкалық Куакерлік көмекші қызметкері, Америкалық Достар комитетінің өкілі, 1949 жылғы 15 қаңтарда Таршихаға жасалған шабуылды сипаттады. 16 жастан асқан барлық еркектер сегіз израильдіктен тұратын комиссиямен сұраққа алынды. 1 жастан 79 жасқа дейінгі 33 отбасы басшысы мен 101 отбасы мүшесі депортацияға іріктелді. Олар тоналып, Ара арқылы Женинге қуылды. Жениндегі БҰҰ бақылаушысы олардың үйлеріне Австриядан келген еврей босқындарының көптеп қоныстанғанын хабарлады. 1949 жылдың желтоқсанында Израиль Сыртқы істер министрлігі Ливан шекарасындағы Таршиха және тағы бес ауылды араб халқынан тазарту жоспарын тоқтатты, мақсаты – арабтарсыз аймақ құру еді. Ғалилеядағы арабтар 1966 жылға дейін әскери үкімде болды. Таршихадағы тасталған үйлерді бастапқыда Румыниядан келген еврейлер басып алды. Олар жаңа қоныстарға көшірілгеннен кейін үйлер бұзылды. 1948 жылдан кейін шамамен 600 ауыл тұрғыны қалды. Оларға тағы тоғыз ауылдан қуылған адамдар қосылды. Шабуыл кезінде Сафедтен келген 22 жасөспірім мен 3 мұғалім қаза тапты. Олар ғимараттың еденінде ұйықтаған. Сонымен қатар, үш израильдік әйел, оның бірі жеті айлық жүкті, төрт жасар бала және екі ер адам мектеп оқушыларын өлтіруге дейін болған оқиғаларда сол террористердің қолынан қаза тапты. 1980 жылы бір зерттеуші қалада тұратын 2400 арабтың жартысы Таршихадан шыққандығын бағалады. Жұмыс істейтіндердің 70% құрылыс саласында жұмыс істеді, олардың ешқайсысы шаруа емес еді. 3500 еврей тұрғынының көп бөлігі Мароккодан келген. Олардың көпшілігі ұзақ уақытқа қалған жоқ. 1990 жылдары кеңес одағынан кейінгі толқынмен көптеген иммигранттар қалаға қоныс аударды. Маалот Таршиха 1996 жылы ресми түрде қала деп танылды. Екінші Ливан соғысы кезінде Маалот Таршиха маңына шамамен 700 Катьюша зымыраны құлап, қаланың үш араб тұрғыны зымыран шабуылынан қаза тапты.

Демография

2016 жылы қаланың этникалық және діни құрамы 79,2% еврейлер және басқа да араб емес тұрғындар, ал 20,8% арабтарды (10% мұсылман, 9,9% христиан және 0,3% друздар) құрады. 2016 жылы 10 600 ер адам және 10 500 әйел болды. Қала халқы жас бойынша әртүрлі болды: 30,8% 19 жасқа дейін, 14,2% 20 мен 29 жас аралығында, 18,1% 30 мен 44 жас аралығында, 18,2% 45 пен 59 жас аралығында, 5,5% 60 мен 64 жас аралығында және 13,1% 65 жастан асқандарды қамтыды. 2016 жылы халық санының өсім деңгейі -0,4% болды.

Экономика

Маалот Таршиханың жанында Стеф Вертхаймер "Искар" зауыты сияқты белгілі компанияларды қоса алған Тефен индустриалды аймағы салынды. Бұл аймақ қала тұрғындары үшін маңызды жұмыс орындарының көзі болып табылады. 2007 жылы Маалот Таршихадағы жұмыссыздық деңгейі 5,5 пайызды құрады, ал елі бойынша бұл көрсеткіш 7,9 пайызды көрсетті.

Білім

2001 жылы қалада 11 мектеп және 4272 оқушы болды, оның ішінде 2000 оқушысы бар 7 бастауыш мектеп және 2272 оқушысы бар 7 жоғары мектеп. 2001 жылы қаланың 12-ші сынып оқушыларының 58,5%-ы аттестат алды. 1975 жылдың тамызында әлемнің түкпір-түкпірінен студенттерді тартатын "Ешдер" ешивасы "Ешиват Маалот" ашылды. Соңғы жылдары ешивада жылына шамамен 300 студент білім алады.

Көрнекі жерлер мен мәдениет

Виктор Герин 1875 жылы жасаған сапарынан кейін Таршихадағы бас мешітті Абдулла паша салған (сол кездегі Акра губернаторы) деп жазды. Ол сондай-ақ, мешіттің алдында аула, одан кейін галерея, оның үстінде күмбез және одан жоғары әсем минарет орналасқандығын атап өтті. 1993 жылы мешітті қарап шыққан Эндрю Петерсен оның "төрт негізгі элементі бар классикалық Осман стилінде салынғанын: аула, галерея, күмбезді дұға залы және минарет" деп көрсетті. Маалот Таршиханың шығысында орналасқан Монфорт көлі жергілікті туристер арасында танымал орынға айналды. Бұрын ол Хосен суқоймасы деп аталған. Көл қаланың таңбасында бейнеленген. 2008 жылдың қаңтар айында Маалот Таршиха Израильдің халықаралық шахмат чемпионатының өткезілуіне табандылық танытты. Қоғамдық орталықта өткен турнирдің жүлде қоры 20 000 доллар болды. Қалада басқа да халықаралық шаралар ұйымдастырылды, оның ішінде фехтование бойынша халықаралық турнир де бар. 1991 жылдан бері Маалот Таршихада жыл сайын "Галилеядағы тас" халықаралық мүсіндер симпозиумы өткізіліп келеді. Осы 10 күндік көктемгі шарада Израиль мен әлемнің түкпір-түкпірінен келген мүсіншілер Монфорт көлінде жиналып, үлкен тас блоктардан мүсіндер жасайды. 2009 жылы Docaviv коммерциялық емес ұйымы Израильдің шет аймақтарына жоғары сапалы мәдени шараларды жеткізу мақсатында қалада жыл сайынғы деректі фильмдер фестивалін құрды.