Кіріспе

Кирият-Ата (; сондай-ақ Қирьят-Ата) – Израильдің Хайфа округіндегі қала. 2021 жылы халық саны 32 657 адамды құрады, оның 92 пайызы еврей азаматтар болды.

Тарих

1990 жылдан бері Кирьят-Атадағы ерте қола дәуірі орны кеңінен қазылып, неолит, EB (= ерте қола дәуірі), IB және EB II кезеңдерінен қабаттасқан қалдықтар табылды. Tell el ‘Idham-да ерте қола дәуірінен бастап парсы дәуірінен өтіп, Рим дәуіріне дейінгі үздіксіз тұрғын үйлердің іздері анықталды. Археологтар Мордехай Авиам және Дэн Бараг (1935–2009) бұл орынды Жозефтің Төменгі Галилеядағы Кафарата деп атағандығын болжады, бұл сайтқа қатысты алдын ала ұсынылған бірнеше пікірдің бірі. Мұнда Византия дәуіріне жататын тастан қашалған шарап қысу қондырғылары табылған. Олардың кейбіреулерінде кресттер мен грек әріптері ойылған, бұл аймақта Византия монастыры болған деген теорияны қуаттайды. Византия дәуірінен керамика да табылды, сондай-ақ Византия немесе ерте ислам кезеңіне жататын ғимарат қазылған. Мұнда мамлюк дәуіріне тән керамика бұйымдары да кездескен. Тәуелсіздік көшесіндегі қазба жұмыстары парсы және эллинистік дәуірден бастап мамлюк дәуіріне дейін (XI ғасырдың соңы – XV ғасырдың басы) үздіксіз қоныстануды көрсетті.

Осман дәуірі

1517 жылы Осман империясына қосылған Куфрата 1596 жылғы санақта Сафад санджағының бөлігі Акка нахиясында тіркелген. Халық саны 15 шаңырақты құрады, барлығы мұсылман. Олар бидай, арпа, жеміс ағаштары, мақта, ешкілер мен ара уяларынан 20% мөлшерінде белгілі бір салық төледі, сондай-ақ қосымша табыстар да болды; барлығы 1508 акче. Ауыл 1799 жылы Наполеон шапқындығы кезінде Пьер Жакотин жасаған картада Куфур Тай деп белгіленген, ал 1856 жылы Киперттің сол жылы жарияланған Палестина картасында Кефр Этте деп аталды. 1859 жылы халық саны 100 адамға жуық деп есептелді, ал өңделген жер 16 федданды құрады. 1875 жылы Виктор Герин ауылға сапар шегіп, онда 50 үй бар екенін анықтады. 1881 жылы Палестинаны зерттеу қорының Батыс Палестинаны зерттеу жұмысында Кефр-Этта «солтүстігінде құдық, шығысында зәйтүн ағаштары бар жазық даладағы кішкентай саздан салынған ауыл» деп сипатталған.

Британдық мандат дәуірі

1922 жылы Палестинада британдық мандат билігі жүргізген халық санағында Куфриттаның халқы 400 адамды құрады; оның ішінде 7 христиан және 393 мұсылман болды, барлық христиандар православие дінін ұстанды. Бұл аймақ яһуди қауымы Sursock сатып алуының бір бөлігі ретінде иелігіне өтті. 1925 жылы сионистік ұйым Бейрут қаласының Сурсок әулетінен Александр Сурсоктан 10 000 дунам жер сатып алды. Ол кезде онда 75 отбасы тұрды. 1931 жылғы халық санағында Куфриттада 4 мұсылман және 29 еврей тұрды, барлығы 13 үй салынған. 1934 жылы елдегі ең ірі тоқыма фабрикаларының бірі – АТА зауыты құрылды. 1945 жылғы статистика бойынша Кфар-Атта (Куфритта) халқы 1690 еврейден тұрды, ал жер ауданы 6131 дунамды құрады, бұл ресми жер және халық санағына сәйкес келеді. Оның ішінде 6 дунамы цитрус және банан өсіруге, 39 дунамы плантациялар мен суғаруға жарамды жерге, 1527 дунамы дәнді дақылдарға, ал 3591 дунамы құрылыс (қалалық) аймақтарға бөлінді.

Кирият Ата

ХХ ғасырдың басында Кефр-Этта араб ауылының жерлерін "Аводат Израиль" атты Варшавалық діни қоры Америкалық Сиондық Одақтастығы арқылы делдалдар арқылы сатып алды. "Аводат Израиль" 1925 жылы Ата ауылын құрды. 1929 жылғы араб көтерілісі кезінде қалаға шабуыл жасалып, тұрғындар оны тастап кетті. Бір жыл өткен соң тұрғындар қайтып оралып, ауылды қайта жаңартты. 1940 жылы қала Кфар-Ата деп аталды, ол жергілікті тоқыма фабрикасының да атауы еді. 1965 жылы ауыл көршілес Кирият Биньяминмен біріктіріліп, Кирият Ата деп аталды.

Климат

Кирият-Атада Жерорта теңізі климаты, жазда ыстық және құрғақ, қыста салқын және жаңбырлы болады. Ең ыстық ай – шілде, ал ең суық ай – ақпан. Қар жауу сирек, бірақ 20 ғасырда үш рет жауды: 1950, 1992 және 1999 жылдары. Жылдық жауын-шашын шамамен 524 миллиметрді (21 дюйм) құрайды.

Демография

CBS мәліметінше, 2001 жылы қаланың этникалық құрамы 99,8% еврейлер және басқа араб емес ұлт өкілдерінен тұрған, маңызды араб халқы болмаған. Израильдегі халық топтары туралы көріңіз. CBS мәліметінше, 2001 жылы 23 700 еркек және 24 900 әйел болды. Қала халқы жас бойынша келесідей таралып орналасқан: 31,4% - 19 және одан кіші жастағылар, 15,7% - 20 мен 29 жас аралығындағылар, 18,5% - 30 мен 44 жас аралығындағылар, 18,3% - 45 пен 59 жас аралығындағылар, 4,1% - 60 мен 64 жас аралығындағылар және 11,9% - 65 және одан үлкен жастағылар. 2001 жылы халық өсімі 0,8% құрады.

Білім

2000 жылы қалада 20 мектеп және 8762 оқушы болды: 4899 оқушымен 14 бастауыш мектеп, ал 3863 оқушымен 11 жоғары мектеп. 2001 жылы 12-сынып бітірушілердің 52,0%-ы аттестат алуға құқылы болды. 2024 жылы қалада 22 мектеп бар.

Көрнекті орындар

Кфар-Ата еврей қауымының пионерлерінің және көшбасшыларының бірі Ехошуа Фишердің үйі жаңартылды. XIX ғасырда салынған ғимаратта Кириат-Ата қалалық тарих мұражайы орналасқан.

Спорт

Қаланың басты футбол клубы, Maccabi Ironi Kiryat Ata, Израиль футболының үшінші лигасы – Лига Алефте ойнайды. Ал жергілікті баскетбол клубы, Elitzur Kiryat Ata, Лигат ХаАЛ-дың жоғарғы дивизионында өнер көрсетеді.

Археология

Қаланың солтүстік-шығысындағы Хирбет-Шартада жүргізілген археологиялық зерттеулер қола, темір, эллинистік, римдік, византиялық және мамлюк дәуірлеріне қатысты қоныстану іздерін анықтады. 2010 жылы Израильдің Ежелгі Ескерткіштері Басқармасы (IAA) тапсырысымен Хагит Турге, ал 2014 және 2016 жылдары Орит Сегал Кириат-Атаның ежелгі орнында археологиялық зерттеулер жүргізді.