Франция-Испания соғысы (1667-1668)

Кіріспе

Франция мен Испания арасындағы соғыс (1667–1668)

1667–1668 жылдардағы Деволюция соғысында Франция Испания королінің билігінде болған Киелі Рим империясының провинциялары – Испан Нидерландысы мен Франш-Конте аймақтарының көп бөлігін басып алды. Бұл атау Франция королі Людовик XIV-нің Испания королі Мария Терезаға үйлену арқылы осы аумақтардың өзіне заң бойынша "көшкенін" жариялаған Jus Devolutionis деп аталатын белгісіз заңнан шыққан. Соғыс кезінде француздар аз ғана қарсылыққа тап болды, бірақ Людовик Испания империясындағы мұрагерлік құқықтарын бекітуге көбірек мән берді, сондықтан 1668 жылдың мамырындағы Акс-ла-Шапель шартында басып алған жерлерінің көп бөлігін қайтарды. Шарттарға 1668 жылдың қаңтарында император Леопольд I келісім берді, одан кейін Англия, Швеция және Голландия Республикасының үштік одағы оны нығайтты. Бұл қақтығыс ұзақ жылдарға созылған франко-голландиялық одақтың аяқталуын білдірді және келесі 50 жыл бойы Еуропаны билеген француздық экспансиялық соғыстардың біріншісі болды.

Өмірбаян

1659 жылғы Пиреней келісімі аясында Франко-Испания соғысы аяқталды. Шамамен бір ғасырлық соғыстардан әлсірегеніне қарамастан, Испания империясы Италия, Испан Нидерландысы, Филиппин және Америкадағы иеліктерді қамтыды және бұрынғыдай үстемдік ететін күш болмаса да, көбінесе сақталды. Францияның оған қол жеткізуіне жол бермеу үшін Мария Тереза мұрагерлік құқығынан бас тартты; ал Луиге 500,000 алтын экю көлемінде сыйлық уәдесі берілді, бірақ бұл үлкен сома ешқашан төленбеді. 1661 жылы кардинал Мазарин қайтыс болғанда, Людовик мемлекеттің басқаруын өз қолына алып, кеңею саясатын бастады. Оның қаржы министрі Жан Батист Колбер Испан Нидерландысын бақылау француз экономикасының өсуі үшін маңызды екенін айтты, бұл Испаниямен, император Леопольд I және ұзақ уақыттан бері француздың одақтасы болған Голландия Республикасымен қақтығыс тудырды. 1648 жылғы Мюнстер бейбіт шарты Голландияның тәуелсіздігін растады және Шелданың аузын тұрақты түрде жабық қалдыру арқылы Амстердамға Солтүстік-Батыс Еуропа арқылы сауданы бақылау құқығын берді. Бұл монополияны сақтау Голландия үшін маңызды міндет болды. 1663 жылы Людовик Нидерланд штаттарының генералдары оның талаптарымен ерікті түрде келіспейтініне көз жеткізді және келіссөздер күдік тудырмау үшін жалғастырылғанымен, Испан Нидерландысын басып алу жоспарларын бастады. 1662 жылғы Париж келісімінде талап етілгендей, Франция 1665 жылдың шілдесінде Екінші ағылшын-голландия соғысына қатысты, бұл оның әскери күшеюіне себеп болды; Луи сонымен қатар голландтардың оған қарсы тұруын қиындатады деп есептеді. Филипптің қыркүйекте қайтыс болуы оның төрт жасар ұлы Карл патша ретінде таққа отыруына және оның жесірі Мариана Австрияны регент етіп тағайындауына әкелді. Егер Карл қайтыс болса, Леопольд Испания империясын мұраға алатын еді. Француз заңгерлері қалыңдық төленбегендіктен Мария Терезаның бас тартуы жарамсыз екенін, оның құқықтары Jus Devolutionis негізінде Людовикке өтті деп мәлімдеді – бұл мұрагерлікті бірінші некеден туған балалармен шектейтін сирек заң. Осы негізде ол Испан Нидерландысының көп бөлігін, соның ішінде Брабант пен Лимбургті, Камбре, Антверпен және Мехелен қалаларын, Жоғарғы Гелдерн, Намур, Артуа және Эно округтерін, сондай-ақ олармен байланысты иеліктерді талап етті. Леопольд пен Мариана бұл талапты қабылдамады, өйткені заң тек Брабант, Намур және Энода қолданылды және ол феодалдық емес, жеке меншікке қатысты; алайда, бұл Луиге оның әрекеттерін заңды түрде ақтауға мүмкіндік берді. Француздың ниеттерін білген Мариана үкіметі Португалияның қайта қалпына келтіру соғысын аяқтауға, Англиямен одақтасуға және франко-голландиялық қарым-қатынасты бұзуға тырысты. Луи 1667 жылғы Лиссабон келісімімен, Португалиямен он жылдық одаққа қол қойды және Бранденбург сияқты әлеуетті қарсыластарға бейтарап болу үшін ақы төледі. Леопольд Ұлы түрік соғысымен айналысты, ал сыртқы істер министрі Хью де Лионн 1668 жылға дейін Рейн антиавстриялық лигасын ұзартты. 8 мамырда Еуропадағы барлық француз елшілері Людовикке тиесілі жерлерді иеленгенін жариялаған мәлімдемені оқыды. Мамырдың ортасында Бредада Голландия Республикасы, Дания-Норвегия, Франция және Англия арасындағы ағылшын-голландия соғысын аяқтау бойынша келіссөздер басталды; осыған дейін Голландия Республикасының Ұлы зейнеткері Йохан де Витт Людовик пен Англияның Карл II-і алдын ала шарттарға келіскенін білді, бұл голландтарға француз мақсаттарына қарсы тұрмауға қысым жасады. Жақындап келе жатқан соғыс Испанияның Португалияның тәуелсіздігін қабылдаутан бас тартуын тоқтатты; 23 мамырда қол қойылған Мадридтегі ағылшын-испан келісімі Англияға Португалиямен соғысты аяқтауға көмектескені үшін саудалық жеңілдіктер берді.

As part of the 1659 Treaty of the Pyrenees that ended the Franco Spanish War, Louis XIV of France married Maria Theresa, eldest daughter of Philip IV of Spain. Despite being weakened by almost a century of continuous warfare, the Spanish Empire included possessions in Italy, the Spanish Netherlands, the Philippines and the Americas, and though no longer the dominant great power, remained largely intact. To prevent its acquisition by France, Maria Theresa renounced her inheritance rights; in return, Louis was promised a dowry of 500,000 gold écus, a huge sum that was never paid. When Cardinal Mazarin died in 1661, Louis took control of the state and initiated an expansionist policy. His Finance Minister Jean Baptiste Colbert argued control of the Spanish Netherlands was essential to French economic growth, which implied conflict with Spain, Emperor Leopold I and the Dutch Republic, a long term French ally. The 1648 Peace of Münster confirmed Dutch independence and gave Amsterdam control of trade through North West Europe, by permanently closing the Scheldt estuary. Retaining this monopoly was a Dutch priority. By 1663, Louis concluded that the States General of the Netherlands would never voluntarily agree to his demands and began plans to seize the Spanish Netherlands, although negotiations continued to avoid raising suspicions. As required by the 1662 Franco Dutch Treaty of Paris, France entered the Second Anglo Dutch War in July 1665, providing an excuse for its military build up; Louis also calculated that this would make it harder for the Dutch to oppose him. Philip's death in September left his four year old son Charles as king, and his widow Mariana of Austria as regent. If Charles died, Leopold would inherit the Spanish Empire. French lawyers argued that as the dowry remained unpaid, Maria Theresa's renunciation was invalid, and her rights "devolved" to Louis under the Jus Devolutionis, an obscure law restricting inheritance to children from a first marriage. On this basis, he claimed most of the Spanish Netherlands, including Brabant and Limburg, the towns of Cambrai, Antwerp and Mechelen, Upper Guelders, the counties of Namur, Artois and Hainaut, and related possessions. Leopold and Mariana dismissed this claim, as the law applied only in Brabant, Namur and Hainault and concerned private property, not feudal rights; however, this gave Louis a legal justification for his actions. Aware of French intentions, Mariana's government sought to end the Portuguese Restoration War, agree to an alliance with England, and break the Franco Dutch relationship. Louis countered with the 1667 Treaty of Lisbon, a ten year alliance with Portugal, and paid potential opponents like Brandenburg to remain neutral. Leopold was occupied with the Great Turkish War, while Foreign Minister Hugues de Lionne also extended the anti Austrian League of the Rhine until 1668. On 8 May, every French ambassador in Europe read out a declaration, claiming Louis was taking possession of lands that rightfully belonged to him. In mid May, talks to end the Anglo Dutch War opened in Breda between the Dutch Republic, Denmark–Norway, France and England; shortly before, Grand Pensionary Johan de Witt of the Dutch Republic learned Louis and Charles II of England had secretly agreed to terms in advance, increasing the pressure on the Dutch not to oppose French aims. The impending war ended Spain's reluctance to accept Portuguese sovereignty; the Anglo Spanish Treaty of Madrid, signed on 23 May, granted England substantial commercial privileges, in return for help in ending the war with Portugal.

1667 жылдың мамыр - қыркүйек айлары; испандық Нидерланды

Испандық Нидерланды каналдар мен өзендер басымдығын көрсететін тығыз аймақ болды. 19 ғасырда теміржолдар пайда болғанға дейін тауарлар мен жабдықтар көбінесе су арқылы тасымалданды; осы театрдагы әскери науқандар Лиз, Самбр және Мёз сияқты өзендер бойындағы маңызды бекіністерді бақылауға бағытталды. 1659 жылдан бастап Мишель Ле Теллиер бастаған бірқатар әскери реформалар француз армиясын кәсібилендірді және логистикалық қолдауын жақсартты. Бұл оларға ұзақ мерзімге алаңға көбірек күш жіберуге мүмкіндік берді; 1667 жылға қарай армияның ресми құрамы 80 000 адамды құрады, оның 51 000-ы науқанға аттанды. Туренне жоғарғы қолбасшы болып тағайындалды; оның 35 000 адамнан тұратын негізгі күші мен артиллериясы Мёз өзені бойындағы Мезиер қаласының маңына шоғырландырылды. Антуан д'Аумонт басқаратын тағы 9 000 әскер Кортрейк және Оденаарде арқылы Лиз өзені бойымен жылжуға дайындалды; де Креки мен 6 000 жеңіл атқыштар Зиерк-ле-Бенде орналасып, Германиядан болатын шабуылдан флангтарын қорғады. Луи және оның сүйіктілерімен бірге француз әскері 24 мамырда шекараны кесті. Осы дайындықтарды білген испан губернаторы Кастело Родриго Мадридтен жедел түрде қосымша қаражат сұрады. Қызының үйлену тойына 1,5 миллион эскудо жұмсаған Мариана 1666 жылдың ортасында 11 000 болған күшті 1667 жылдың сәуір айына қарай 27 000-ға дейін арттыра алды. Испандықтар барлық позицияны қорғай алмаса да, мұндай қажеттілік болған жоқ. Уақыт өте келе, тіпті ең мықты бекіністердің де құлауы мүмкін екені және олардың басты мақсаты – қорғаушы күштер резервтерді жұмылдырғанға дейін немесе дипломатиялық шешім табылғанға дейін оларды ұстап тұру болды. Қалаларды басып алу салыстырмалы түрде оңай болды, бірақ оларды ұстап тұру әлдеқайда қиын болды, өйткені әрбір гарнизон дала армиясын әлсірететін. Келесі ғасырда француз әскері осы театрдың стратегиялық қиындығымен қайта-қайта кездесті. Туренннің алғашқы мақсаты – испандықтардың негізгі жабдықтау базасы болған Шарлеруа қаласы еді; Кастело Родриго оны ұстай алмады және Брюссельге шегінді, алдымен оның бекіністерін қиратты. 2 маусымда Де Монталь француз губернаторы болып тағайындалды және 3 000 гарнизон берілді, ал Вобан оның қорғанысын қайта жаңартуға кірісті. Шілде айының соңында Рошебарон Турне, Кортрейк және Оденаарде қалаларын басып алды; Туренн Дендермондеге қарай жылжыды, Антверпенді алуды жоспарлады. 31 шілдеде Бредада (Англия мен оның Екінші ағылшын-голландия соғысындағы қарсыластары арасында) бейбітшілік шарты жасалды және голландтар Англиямен және Испаниямен Францияға қарсы дипломатиялық одақ құру мүмкіндігін талқылай бастады. Сонымен қатар, Кастело Родриго су қорғанысын ашып, жерді су баттырып, француз әскерінің жылжуын тоқтатты. Туренне кері шегінді және 10 тамызда Валлония аймағының астанасы және маңызды сауда орталығы болған Лилль қаласын қоршады. 28 тамызда гарнизон капитуляциялап, кері шегінуге рұқсат алды; үш күннен кейін де Маршин және 12 000 испандық көмекші күштер Брюгге жолында француз атқыштар отрядымен кездесті. Оның шегінуін кесуге бұйрық берілген Беллефонс пен де Креки шамамен 2 000 адамды жойды; 1668 жылдың басында Людовик екеуін де Франция маршалы етіп тағайындады. 12 қыркүйекте Туренн Аалстты басып алды, бірақ оның әскерлері салыстырмалы түрде аз шығынға ұшыраса да, ауру әлдеқайда үлкен проблема болды; қазан айының басында қысқы маусымға дейін науқан аяқталды.

The Spanish Netherlands was a compact area, dominated by canals and rivers. Until the advent of railways in the 19th century, goods and supplies were largely transported by water; campaigns in this theatre focused on control of strongpoints along rivers such as the Lys, Sambre and Meuse. After 1659, a series of military reforms initiated by Michel Le Tellier made the French army more professional, while improving its logistic support. This allowed them to put larger numbers in the field, for longer periods; by 1667, the army had an authorised strength of 80,000, of whom 51,000 were deployed for the campaign. Turenne was appointed supreme commander; his main force of 35,000 men and the artillery train were concentrated around Mézières, on the River Meuse. Another 9,000 under Antoine d'Aumont prepared to advance up the Lys, via Kortrijk and Oudenaarde; de Créquy and 6,000 light cavalry were based at Sierck les Bains, securing their flank against an attack from Germany. Accompanied by Louis and his entourage, the French crossed the border on 24 May. Aware of these preparations, Spanish governor Castelo Rodrigo urgently requested additional funds from Madrid. Despite spending the enormous sum of 1.5 million escudos on her daughter's wedding, Mariana managed to increase the forces available to him from 11,000 in mid 1666 to 27,000 by April 1667. Although insufficient to defend every position, the Spanish did not need to do so. Given time, it was accepted even the strongest fortifications would fall and their primary purpose was to delay, while the defenders mobilised reserves or found a diplomatic solution. Capturing towns was relatively easy, holding them far harder, since every garrison weakened the field army; over the next century, the French confronted this strategic dilemma time and again in this theatre. Turenne's first objective was Charleroi, a key Spanish supply base; Castelo Rodrigo could not hold it and withdrew to Brussels, first destroying its fortifications. On 2 June, De Montal was appointed French governor and given a garrison of 3,000, while Vauban began rebuilding its defences. By the end of July, Rochebaron had captured Tournai, Kortrijk and Oudenaarde; Turenne advanced on Dendermonde, intending to take Antwerp. On 31 July, peace treaties were signed at Breda (between England and each of its opponents in the Second Anglo Dutch War) and the Dutch began discussions with England and Spain on creating a diplomatic alliance against France. At the same time, Castelo Rodrigo opened the water defences, flooding the land and bringing the French advance to a halt. Turenne withdrew and on 10 August besieged Lille, capital of the Walloon region and an important commercial centre. The garrison were allowed to withdraw after surrendering on 28 August; three days later, de Marchin and a Spanish relief force of 12,000 ran into a French cavalry detachment on the Bruges road. Ordered to cut off his retreat, Bellefonds and de Créquy inflicted nearly 2,000 casualties; in early 1668, Louis created both Marshals of France. On 12 September, Turenne captured Aalst but although his troops suffered relatively few battle casualties, sickness was a far bigger problem; in early October, campaigning ended for the winter.

Келіссөздер; 1667/1668 жылғы қыс

1667 жылғы 31 шілдеде Бреда шарты ағылшын-голландия соғысын аяқтады және Францияға қарсы ортақ фронт құру бойынша келіссөздер басталды. Бұл Зеландия штаттары, Гаага мен Брюссельдегі ағылшын елшісі сэр Уильям Темпл және Леопольдтың Лондондағы өкілі Франсуа Поль де Лизола тарапынан итерілді. Де Витт голландтардың қиын жағдайын былай түйіндеді: «Испанияны тастау – Францияға Нидерландыны сыйлық ету, оны жеке қорғауға кірісу – ақымақтық». Ол және Англия королі Чарльз Францияны қаласа да, олардың көпшілігі олай ойлаған жоқ, демек, Луидің шегінуіне жол беру және ішкі пікірді қанағаттандыру қажет болды, бірақ сонымен қатар достық қарым-қатынасты сақтау керек еді. Франция елшісінің мәлімдемесіне сәйкес, Чарльз мұның дерлік мүмкін емес екенін тез мойындап, Луидің Де Витті кінәлауын қамтамасыз етуге баса назар аударды. 1667 жылдың сәуірінен 1668 жылдың маусымына дейін француз тарифтерінің енгізілуіне байланысты франко-голландия саудасы 30% төмендеді. Францияның көрші болу перспективасымен байланысты, бұл оранжистер, Штаттар Генералдары және халық арасында ағылшын-голландия одағына кең қолдау көрсетуге әкелді. Англияда Парламент пен бизнес бейбітшілік қалады, ал көптегендер стратегиялық және коммерциялық себептермен Испанияны ұнатты, соның ішінде бас министр лорд Арлингтон; Испанияны қолдауға арналған ағылшын-голландия одағы – идеалды шешім сияқты көрінді. Соңында, бұл Англия королі Чарльзға Парламентті риза қылуға, сонымен қатар голландтардың сенімсіздігін көрсетуге және Луидің 1670 жылғы Довер шартындағы қолдауы үшін төлейтін бағасын арттыруға мүмкіндік берді. Қыркүйекте Де Витт Испанияның соғысты аяқтау үшін француз шарттарын қабылдауын қамтамасыз етуге уәде берді, бірақ Людовик қажет болған жағдайда оларды орындауға міндеттенуін талап етті. Мариана бас тартқан кезде ол Голландия штаттарын Испанияға қарсы әскери шараларға рұқсат беретін 10 желтоқсан мен 14 қаңтарда резолюция қабылдауға көндірді. Бұл басқа провинциялар мен Голландиядағы оранжистер тарапынан күшті қарсылыққа ұшырады. 1665 жылы Филипп қайтыс болғанда Испанияның жалғыз одақтасы Леопольд болды; 1668 жылға қарай олардың дипломаттары оранжистермен, Англиямен және Швеция мен Бранденбург сияқты дәстүрлі француздық қолдаушылармен қарым-қатынас орнатты. 1667 жылдың қыркүйегінде Португалияның Афонсу VI-сы ағасы Педро тарапынан тақтан алынды, ол Реставрация соғысын аяқтау туралы келіссөздерді бастады. 1667 жылғы Франциямен жасалған келісім күшін жойды және 1668 жылдың 13 ақпанында Испания Лиссабон шарты арқылы Португалияның тәуелсіздігін мойындады. 1668 жылғы науқанды қаржыландыру үшін Кастелу Родригу Амстердамның қаржы нарығынан 2 миллион гульден қарыз алуға келісті; кепіл ретінде голландтарға Брюгге, Остенд және Дамм қалаларын басып алуға рұқсат берілді. Португалиямен бейбітшілік орнату перспективасы Мариананың бұл талаптарды қабылдамауына себеп болды; ол Кастелу Родригуға 600 000 эскудо және бір миллион күміс сыныққа несие хаттарын жіберді. Бұл оған әскер жинауға мүмкіндік берді, ал Бранденбург 12 000 әскерді жеткізуге келісті. 20 қаңтарда Людовик пен Леопольд Испания королі Чарльз қайтыс болған жағдайда Испания империясын бөлу туралы шартына қол қойды. Бұл қыркүйекте Де Витке берілген шарттарды қамтыды. Үштік одаққа 23 қаңтарда Англия мен Нидерланд Республикасы қол қойды, үшінші мүше Швеция 5 мамырда, Эйх-ла-Шапельден үш күн өткен соң ресми түрде қосылды. Онда өзара қорғаныс туралы келісім, Испанияның француз шарттарын қабылдауын қамтамасыз ету туралы келісім және құпия баптар, соның ішінде Людовик бұл уәдеден бас тартса Францияға қарсы әскери шаралар қарастырылған. Лондондағы француз елшісі Рувиньи бірнеше күн ішінде Арлингтондан көшірме алды, оны Лионнеге берді. Он жыл өткен соң, негізінен Франко-голландия соғысын ақтау үшін, Людовик бұл «алғыссыз голланд ұлтының» есептелген қорлауы екенін мәлімдеді, бірақ оның сол кездегі реакциясы әлдеқайда шамалы болды. Француздар әскери баптың негізінен орындалмайтынын мойындады; Тюреннің айтуынша, «голландиялықтардың күшінен гөрі жаман ниеті көп, ал ағылшындарда әскер де, ақша да жоқ». Лионна сондай-ақ Альянстың кепілдіктері екі тарапқа да қатысты екенін атап өтті, Испания француз шарттарын орындауға міндетті, «бізге бір тиын да шығын тигізбейді».

On 31 July 1667, the Treaty of Breda ended the Anglo Dutch War and negotiations began on a common front against France. This was driven by the States of Zeeland, supported by Sir William Temple, English ambassador in the Hague and Brussels, and Francois Paul de Lisola, Leopold's representative in London. De Witt summarised the Dutch dilemma as follows; 'to abandon Spain is to make France a present of the Netherlands, to take on her defence alone is folly.' Although he and Charles of England preferred France, the vast majority of their countrymen did not, which meant they had to satisfy domestic opinion by making Louis retreat, but remain friends. According to the French ambassador in Sweden, Charles quickly recognised this was almost impossible, and focused on ensuring Louis blamed De Witt. From April 1667 to June 1668, Franco Dutch trade declined by 30%, due to the imposition of French tariffs. Combined with the prospect of France as a neighbour, this led to widespread support for an Anglo Dutch alliance among Orangists, the States General and the general populace. In England, Parliament and business wanted peace, while most preferred Spain for strategic and commercial reasons, including chief minister Lord Arlington; an Anglo Dutch alliance in support of Spain seemed the ideal solution. Finally, it allowed Charles of England to keep Parliament happy, while demonstrating Dutch unreliability and thus increasing the price Louis would pay for his support in the 1670 Treaty of Dover. In September, De Witt promised to ensure Spain accepted French terms for ending the war, but Louis insisted he commit to enforcing them if needed. When Mariana refused, he persuaded the States of Holland to pass resolutions on 10 December and 14 January 1668, approving military action against Spain. This was strongly resisted by the other provinces, and the Orangist opposition in Holland. When Philip died in 1665, Spain's only ally was Leopold; by 1668, their diplomats had built relationships with the Orangists, England, and traditional French supporters like Sweden and Brandenburg. In September 1667, Afonso VI of Portugal was deposed by his brother Pedro, who opened discussions on ending the Restoration war. The 1667 agreement with France was annulled and on 13 February 1668, Spain recognised Portuguese independence with the Treaty of Lisbon. To fund the 1668 campaign, Castelo Rodrigo agreed to a loan of 2 million guilders from the Amsterdam financial markets; as security, the Dutch would be allowed to occupy Bruges, Ostend and Damme. The prospect of peace with Portugal meant Mariana could reject these conditions; she sent Castelo Rodrigo letters of credit for 600,000 escudos and one million bars of silver. This allowed him to begin recruiting, while Brandenburg agreed to supply 12,000 troops. On 20 January, Louis and Leopold signed a Partition Treaty, agreeing to the division of the Spanish Empire if Charles of Spain died; this included the terms given to De Witt in September. The Triple Alliance was signed by England and the Dutch Republic on 23 January, the third member, Sweden, formally joining on 5 May, three days after Aix la Chapelle. It contained a pact of mutual defence, an agreement to ensure Spain accepted French terms, and secret clauses, including military action against France if Louis reneged on this promise. Ruvigny, French ambassador in London, received a copy within days, allegedly from Arlington, which he passed onto Lionne. Writing ten years later, largely to justify the subsequent Franco Dutch War, Louis claimed it was a calculated insult by the 'ungrateful Dutch nation', but his reaction at the time was far more moderate. The French recognised the military clause was largely unenforceable; as Turenne observed, 'the Dutch have more ill will than power, the English neither troops or money'. Lionne also pointed out the Alliance's guarantee applied to both sides, obliging Spain to comply with French terms 'without it costing us a sou.'

1668 жылдың ақпаны; Франш-Контедегі науқан

Өзінің мансабының барысында Людовик келіссөздер алдында өзінің жағдайын жақсартуға ұмтылды; қыркүйек айында ол Франш-Конте облысын басып алуға шешім қабылдады. Испания үшін оны қорғау дерлік мүмкін емес еді, ал облыс губернаторы, Йенн маркграфы, бүкіл провинцияны ұстау үшін 2000 адамнан да аз әскерге ие болды. Француз әскерлері де қарсыластары дайын болмас бұрын әскери науқандарды бастауға мүмкіндік беретін, өте жоғары деңгейдегі логистикалық қолдауға ие болды. Басқынды ақпан айының басына жоспарлауға болатын, әдетте әскерлерді жылжыту үшін қолайсыз мерзім деп есептелетін, бұл артықшылықтарына күтпегендік факторын қосты. Операцияны Конде принці басқарды. Бұрын Францияның жетекші генералы болған ол 1648-1653 жылдардағы Фрондада Людовикке қарсы, содан кейін 1659 жылға дейін Испания үшін күресті; бұл оның 1660 жылы жер аударылудан оралғаннан бергі алғашқы басшылығы болды. Франш-Конте Бургундияның бір бөлігі саналды, ол оның отбасының дәстүрлі билік ортасы болды және оның таңдалуы тәуелсіз мемлекет ретінде ұзақ тарихы бар аймаққа корольдік бақылауды көрсетті. Қарсыластарын күдікке толы ұстау үшін Людовик әскерін 134 000 адамға дейін көбейту жоспарларын жариялады және 1668 жылғы жоспарланған науқанның егжей-тегжейін жариялады. Өзінің және Тюреннің басшылығымен 66 000 сарбаз испандық Нидерландыны жаулап алуға кірісті; Филипп Орлеан басқаратын қосымша күштер Каталонияға шабуыл жасады, ал Конде Германиядан болатын шабуылды тойтару үшін Үш епископтық аймақта орналасты. Бұл Дижон қаласында әскерлер мен жабдықтарды жинауға мүмкіндік берді; ақпан айының басында Конде 12 000 жаяу әскер мен 3 000 атты әскерді Осонн маңында шоғырландырды. Ол әскерді екі колоннаға бөліп, екіншісін Люксембург басқарды және 4 ақпанда Франш-Контеге енді. Безансон мен Салин-ле-Бен қалалары 7 ақпанда берілді, содан кейін Конде мен Люксембург Доль қаласына бет бұрды, онда оларға 9 ақпанда Людовик қосылды. Оның қатысуы негізінен қажетсіз шабуылға әкелді, нәтижесінде француз әскері 400-ден 500-ге дейін қаза тапты, бұл науқандағы олардың жалғыз маңызды жоғалтысы болды. Доль 14 ақпанда, ал провинциялық астана Грей 19 ақпанда берілді; Людовик 24-і күні Сен-Жерменге оралды.

Throughout his career, Louis sought to improve his position prior to negotiations; in September, he decided to occupy Franche Comté. It was almost impossible for Spain to defend, while its governor, the Marquis de Yenne, had fewer than 2,000 men to hold the entire province. French armies also benefitted from vastly superior logistics, allowing them to open campaigns before their opponents were ready. The invasion was planned for early February, normally considered impractical for troop movements, adding the factor of surprise to superior numbers. The operation was commanded by the Prince de Condé. Once France's leading general, he fought against Louis during the 1648 to 1653 Fronde, then with Spain until 1659; this was his first command since returning from exile in 1660. Franche Comté was considered part of Burgundy, his family's traditional power base and his selection demonstrated royal control over an area with a long history as an independent state. To keep his opponents guessing, Louis announced plans to double the army to 134,000 and leaked details of a proposed 1668 campaign. Led by himself and Turenne, 66,000 men would complete the conquest of the Spanish Netherlands; a subsidiary force under Philippe of Orléans would attack Catalonia, with Condé in the Three Bishoprics to deter an attack from Germany. This provided cover for assembling troops and supplies in Dijon; by early February, Condé had 12,000 infantry and 3,000 cavalry concentrated near Auxonne. He divided the army into two columns, the other led by Luxembourg, and entered Franche Comté on 4 February. Besançon and Salins les Bains surrendered on 7 February, after which Condé and Luxembourg moved onto Dole, where they were joined by Louis on 9 February. His presence resulted in a largely unnecessary assault, which cost the French between 400 and 500 casualties, their only significant losses of the campaign. Dole surrendered on 14 February, followed by the provincial capital of Gray on 19th; Louis was back in Saint Germain on 24th.

1668 жылдың мамыр айы; Солтүстік Каталония

Оңтүстік майданда испандықтар бастамашылықты қолға алды; Каталонияның вице-королі Осунна герцогы 2300 жаяу әскер және 200 атты әскермен Жоғарғы Серданияға басып кірді. Француздық қорғаныстың нашарлығы оған аймақтағы 55 ауылды жаулап алуға мүмкіндік берді, алайда жергілікті микелеттер мен француз әскері бірігіп басып кіруге қарсылық көрсетті. Испандық шабуылдар 1669 жылға дейін жалғасты, француздерді шекараны нығайтуға мәжбүр етті.

Экс-ла-Шапель келісім-шарты

Еуропадағы ең ірі армиясымен Турен, Конде және Орлеан соғысты жалғастыруды жақтады. Лионн, Колберт және Ле Телльер негізінен қаржылық себептермен бейбітшілік ұсынды; 1660 жылдар елеулі экономикалық төмендеу кезеңі болды, ал соғыс өте қымбатқа түсті. Франция голландиялықтар мен ағылшындарға қарсы теңіз соғысына дайын болған жоқ, және Колберт тауар тасымалы үшін голландиялық кемелерге тәуелділікті азайтуға бағытталған саясатты бастағанмен, бұл көп уақыт алды. Бранденбургпен бұрыннан келісім шарттары жасасқандарға қоса, Лотарингияның графы Карл Марианаға тағы 8000 сарбаз ұсынды. Ақпан айында жеті жасар Чарльз шешек ауруына шалдыққандығы хабарланды, бұл көбінесе өлімге алып келетін ауру; оның қазасы Луиге күреспей-ақ өз мақсаттарына жетуге жақсы мүмкіндік берер еді. Осы жағдай оны бейбітшілікке келісуге ықпал етті; 25 сәуірде Франция, Англия және Республика арасындағы Сен-Жермен шарты шарттарды бекітті, содан кейін олар 2 мамырда Испания мен Франция қол қойған Экс-ла-Шапель шартына қосылды.

Салдары

Франция Франш-Конте және Испан Нидерландтарынан, 11 қала мен олардың айналасындағы аумақтарды қоспағанда, шығып кетті. Лилль, Арментьер, Берг және Дуай Францияның осал солтүстік шекарасын нығайту үшін өте маңызды деп есептелді және осы күнге дейін француз болып қала береді. Турне, Уденаарде, Кортрейк, Верн, Бинш, Шарлеруа және Ат қалаларын сақтап қалу 1672 жылы көрсеткендей, болашақ шабуылдарды жеңілдетті. Әскери тұрғыдан Франция солтүстік шекарасын күшейтті, ал Вобан «Темір белдеу» деп аталған қорғаныс желісін салуға кірісті. Шарлеруа және Турне сияқты қалаларды иелену Испан Нидерландтарына бағытталған маңызды жолдарды бақылау арқылы болашақ науқандарды жеңілдетті, бірақ оларды оқшаулау оңай болды және қымбат гарнизондарды қажет етті. Саяси нәтижелер әр түрлі болды: Бөлу шартында Леопольд Людовикке Испания империясының бір бөлігін мұраға алу құқығын мойындады, бұл Испанияның наразылығын тудырды. Алайда, Людовиктің экспансионистік мұраттары французға қарсы коалиция туралы пікірталас тудырып, 1689 жылы Ұлы Одақтың құрылуына әкелді. Қазіргі тарихшылар, соның ішінде Герберт Роуэн, «Джон Лотроп Мотлиден кейінгі Голландия Республикасының ең маңызды ағылшын тілді тарихшысы» деп санайтын Үштік Одақтың бейбітшілікке қатысы туралы пікір таласты. Оның нақты маңызы – ағылшын және голланд мақсаттарын үйлестіру болды, 1672 жылғы өте танымал емес үшінші ағылшын-голландия соғысының қысқа үзілісіне қарамастан; голландтар Экс-ла-Шапельді дипломатиялық жеңіс деп бағалады. Француздық мұраттарына қатысты алаңдаушылық оранжист партиясын қайта жандандырып, Де Виттің республикалық фракциясымен ішкі саяси қақтығысты күшейтті. Соның салдарынан голланд армиясының қасақана назарсыз қалдырылуына соқты, бұл Оранж князінің билігін арттырды деп есептелді; бұл 1672 жылы апатқа ұшырады. Людовик 1667 жылы соғысқа кірісті, голландтар Испан Нидерландтарындағы талап етілген жеңілдіктерге өз еркімен келіспейді деп сенді; ол осыны іске асырудың ең жақсы жолы – алдымен Республиканы жеңу екеніне шешім берді және Франко-голландия соғысын жоспарлауға кірісті.

France withdrew from Franche Comté and the Spanish Netherlands, with the exception of eleven towns and their surrounding areas. Lille, Armentières, Bergues and Douai were considered essential to reinforce France's vulnerable northern border and remain French to this day. The retention of Tournai, Oudenaarde, Kortrijk, Veurne, Binche, Charleroi and Ath made future offensives much easier, as demonstrated in 1672. From a military perspective, France strengthened its northern border, and Vauban began work on the defence line that became known as the Ceinture de fer. Possession of towns like Charleroi and Tournai facilitated future campaigns through the control of vital routes into the Spanish Netherlands, but they were easily isolated and required expensive garrisons. The political results were mixed; in the Partition Treaty, Leopold recognised Louis' right to inherit part of the Spanish Empire, much to the anger of Spain. However, Louis' expansionist ambitions sparked discussions on an anti French coalition, culminating in the formation of the 1689 Grand Alliance. The role of the Triple Alliance in the peace is debated by modern historians, including Herbert Rowen, "arguably the most important English speaking historian of the Dutch Republic since John Lothrop Motley". Its real significance was aligning English and Dutch objectives, despite the brief interruption in 1672 of the deeply unpopular Third Anglo Dutch War; the Dutch viewed Aix la Chapelle as a diplomatic triumph. Concern over French ambitions also revived the Orangist party, increasing internal political conflict with De Witt's Republican faction. One result was the deliberate neglect of the Dutch army, generally seen as bolstering the power of the Prince of Orange; this had catastrophic repercussions in 1672. Louis went to war in 1667 believing the Dutch would never voluntarily agree to the concessions he required in the Spanish Netherlands; he now decided the best way to achieve this was to first defeat the Republic, and began planning the Franco Dutch War.