1672-1678 жылдардағы Еуропа соғысы: Франция-Голландия соғысы және оның салдары

Кіріспе

1672–1678 жылдардағы Еуропа соғысы

Франко-голланд соғысы, сондай-ақ Голландия соғысы (; Hollandse Oorlog) деп те аталады, Франция мен Голландия Республикасы арасында, оның одақтастары – Киелі Рим империясы, Испания, Бранденбург-Пруссия және Дания-Норвегия қолдауымен болды. Соғыстың бастапқы кезеңдерінде Франция Мюнстер және Кельнмен, сондай-ақ Англиямен одақтас болды. 1672–1674 жылдардағы үшінші ағылшын-голланд соғысы және 1675–1679 жылдардағы Скания соғысы осы соғысқа байланысты қақтығыстар саналады. Соғыс 1672 жылдың мамыр айында Франция Голландия Республикасын жартылай басып алуға талпынған кезде басталды, бұл оқиға әлі күнге дейін «Апат жылы» (Rampjaar) деп аталады. Голландияның су қорғаныс желісі олардың шабуылын маусым айында тоқтатты, ал шілде айының соңына қарай Голландияның жағдайы тұрақталды. Францияның күшейіп бара жатқанына алаңдағандықтан, 1673 жылдың тамызында Голландия, император I Леопольд, Испания және Бранденбург-Пруссия ресми одақ құрды. Оларға Лотарингия мен Дания қосылды, ал Англия 1674 жылдың ақпанында бейбіт келісімге келді. Бірнеше майданда соғыс жүргізілуіне байланысты француздар Голландия Республикасынан шығып, тек Граве мен Маастрихт қалаларын өзінде қалдырды. Людовик XIV испандық Нидерланды мен Рейнландқа қайта назар аударды, ал Вильгельм Оранский басқаруымен одақтастар француздық табыстарды шектеуге тырысты. 1674 жылдан кейін француздар Франш-Конте және испандық Нидерландымен шектес аймақтарды, сондай-ақ Эльзасты басып алды, бірақ екі тараптың да шешуші жеңіске қол жеткізуіне мүмкіндік болмады. Соғыс 1678 жылдың қыркүйегінде Нимвеген бейбіт шартымен аяқталды. Шартының талаптары 1672 жылдың маусымында қол жетімді болған талаптарға қарағанда кем кеңдік білдіргенімен, бұл Людовик XIV басшылығымен француз әскери жетістіктерінің ең жоғары нүктесі саналады және оған үлкен үгіт-насихаттық табыс әкелді. Испания Франциядан Шарлеруа қаласын қайтарып алды, бірақ Франш-Конте, сондай-ақ Артуа және Эноның көп бөлігін Францияға берді, бұл қазіргі заманға дейін сақталған шекараны орнатты. Вильгельм Оранскийдің басшылығымен голландиялықтар апатты бастапқы кезеңдерде жоғалтқан барлық аумақты қайтарып алды, бұл жетістік оған ішкі саясатта жетекші рөл атқаруға мүмкіндік берді. Бұл оған француздық экспансияның қаупіне қарсы тұруға және 1688 жылы Тоғыз жылдық соғыста соғысқан Ұлы одақты құруға көмектесті.

The Franco Dutch War, also known as the Dutch War (; Hollandse Oorlog), was fought between France and the Dutch Republic, supported by its allies the Holy Roman Empire, Spain, Brandenburg Prussia and Denmark Norway. In its early stages, France was allied with Münster and Cologne, as well as England. The 1672 to 1674 Third Anglo Dutch War and 1675 to 1679 Scanian War are considered related conflicts. The war began in May 1672 when France nearly overran the Dutch Republic, an event still known as the Rampjaar or "Disaster Year". Their advance was halted by the Dutch Water Line in June and by late July the Dutch position had stabilised. Concern over French gains led to a formal alliance in August 1673 between the Dutch, Emperor Leopold I, Spain and Brandenburg Prussia. They were joined by Lorraine and Denmark, while England made peace in February 1674. Now facing a war on multiple fronts, the French withdrew from the Dutch Republic, retaining only Grave and Maastricht. Louis XIV refocused on the Spanish Netherlands and Rhineland, while the Allies led by William of Orange sought to limit French gains. After 1674, the French occupied Franche Comté and areas along their border with the Spanish Netherlands and in Alsace, but neither side was able to achieve a decisive victory. The war ended with the September 1678 Peace of Nijmegen; although the terms were far less generous than those available in June 1672, it is often considered the high point of French military success under Louis XIV and provided him a significant propaganda success. Spain recovered Charleroi from France but ceded Franche Comté, as well as much of Artois and Hainaut, establishing borders that remain largely unchanged into modern times. Under the leadership of William of Orange, the Dutch had recovered all the territory lost in the disastrous early stages, a success that secured him a leading role in domestic politics. This helped him counter the threat posed by continued French expansion and create the 1688 Grand Alliance that fought in the Nine Years' War.

Шығу тегі

Еуропадағы Габсбург билігіне қарсы жалпы саясаттың бір бөлігі ретінде Франция 1568-1648 жылдар аралығында Испанияға қарсы жүргізілген Сегіз жылдық соғыс кезінде Голландия Республикасын қолдады. 1648 жылғы Мюнстер бейбіт шарты Голландияның тәуелсіздігін растады және Шелда сағасын толығымен жапты, бұл Амстердамға өзінің бәсекелесі Антверпенді жою арқылы пайда әкелді. Бұл монополияны сақтау Голландия үшін маңызды міндет болды, бірақ ол Испаниялық Нидерландыдағы француз мүдделерімен, соның ішінде Антверпенді қайта ашумен қақтығысты. 1650 жылы Вильгельм II Оранждың қайтысы бірінші штадхолдерсіз кезеңге әкелді, саяси билік қалалық патрицистерге, яғни регенттерге жүктелді. Бұл Голландия және Амстердам штаттарының ықпалын күшейтті, олар 1653-1672 жылдар аралығында Йохан де Витттің билік базасы болды. Ол Франция королі Людовик XIV-пен қарым-қатынасын Голландияның экономикалық күшін сақтау және оранжист оппозициясынан қорғану үшін өте маңызды деп есептеді. Франция мен Республика 1662 жылы көмек келісіміне келсе де, Голландия штаттары Испаниялық Нидерландыны бөлісуді қолдаудан бас тартты, осылайша Людовик өзінің мақсаттарына тек күшпен ғана қол жеткізе алатынына көз жеткізді. Голландиялықтар Екінші ағылшын-голландия соғысы (1665-1667) кезінде француз тарапынан шектеулі қолдау алды, бірақ күшті Францияға қарағанда әлсіз Испанияны көрші ретінде көбірек қалады. 1667 жылдың мамырында ағылшын-голландия соғысын аяқтау туралы келіссөздер басталғаннан кейін, Людовик тез арада Деволюция соғысын бастады, нәтижесінде Испаниялық Нидерланды мен Франш-Конте аймақтарының көп бөлігі басып алынды. Шілдеде Бреда шарты ағылшын-голландия соғысын аяқтады, бұл Голландия мен Англияның Карл II арасындағы Францияға қарсы ортақ дипломатиялық фронт құру туралы келіссөздерге әкелді. Бұл бастаманы Испания және француз экспансиясынан алаңдаған император Леопольд та қолдады. Людовик ағылшын-француздық одақ туралы алғашқы ұсынысын қабылдамағандықтан, Карл 1668 жылы Англия, Республика және Швеция арасындағы Үштік одаққа кірді. Франция мен Испания арасындағы келісімге қол жеткізілгеннен кейін Людовик 1668 жылғы Экс-ла-Шапель шартында көптеген басып алған аймақтарынан бас тартты. Бреда мен Экс-ла-Шапель голландтық дипломатияның жеңісі ретінде қарастырылса да, олар айтарлықтай қауіп-қатерлерді де тудырды; Де Витт мұны жақсы түсінді, бірақ әріптестерін сендіре алмады. Людовик 1668 жылғы қаңтарда Леопольдпен жасалған бөлісу шартын Испаниялық Нидерландыға деген құқығын растау деп қарастырды, бұл Экс-ла-Шапельдегі уступына қарамастан, оның позициясын нығайтты. Ол енді келіссөздер жүргізудің қажеті жоқ деп ойлады және Республиканы жеңгеннен кейін оларды басып алудың оңайырақ болатынына шешім берді. Голландиялықтар өз күштерін жоғары бағалады; 1665 жылы Лоустофттағы жеңіліс олардың теңіз күштерінің және федералдық басқару жүйесінің кемшіліктерін көрсетті, ал Медуэйге жасалған сәтті шабуыл көбінесе ағылшынның қаржылық әлсіздігімен байланысты болды. 1667 жылы Голландияның теңіз күштері өзінің қуатының шыңына жетті, бірақ бұл артықшылық ағылшын және француз теңіз күштерінің кеңеюімен тез жойылды. Ағылшын-голландия соғысы негізінен теңізде жүргізілді, бұл Голландия армиясы мен бекіністерінің нашар жағдайын жасырды, олар Оранж князінің билігін күшейтуге бағытталғандықтан, қасақана назардан тыс қалды. Республикаға шабуылға дайындық ретінде Людовик бірқатар дипломатиялық бастамаларды іске қосты, олардың біріншісі 1670 жылғы Довердің құпия шарты, голландиялықтарға қарсы ағылшын-француздық одақ. Ол 1771 жылға дейін ашылмаған құпия баптарды қамтыды, соның ішінде Чарльзға жылына 230 000 фунт стерлинг төлеу үшін 6000 сарбаздық бригаданы ұстау. Мюнстер епископтығы және Кёльн курфюрсттігімен жасалған келісімдер француз күштеріне Испаниялық Нидерланды айналып өтіп, сол кезде Кёльннің тәуелділігі болған Льеж епископтығы арқылы шабуыл жасауға мүмкіндік берді (суретті қараңыз). Дайындық жұмыстары 1672 жылдың сәуір айында аяқталды, осы кезде Швеция королі Карл XI Франциядан алған қаржылық көмекті қабылдап, Бранденбург-Пруссия талап еткен Померания аймақтарына шабуыл жасады.

As part of a general policy of opposition to Habsburg power in Europe, France backed the Dutch Republic during the 1568 to 1648 Eighty Years War against Spain. The 1648 Peace of Münster confirmed Dutch independence and permanently closed the Scheldt estuary, benefiting Amsterdam by eliminating its rival, Antwerp. Preserving this monopoly was a Dutch priority, but this increasingly clashed with French aims in the Spanish Netherlands, which included reopening Antwerp. William II of Orange's death in 1650 led to the First Stadtholderless Period, with political control vested in the urban patricians or Regenten. This maximised the influence of the States of Holland and Amsterdam, the power base of Johan de Witt, Grand Pensionary from 1653 to 1672. He viewed his relationship with Louis XIV of France as crucial for preserving Dutch economic power, but also to protect him from his domestic Orangist opponents. Although France and the Republic concluded an assistance treaty in 1662, the States of Holland refused to support a division of the Spanish Netherlands, convincing Louis his objectives could only be achieved by force. The Dutch received limited French support during the Second Anglo Dutch War (1665 1667) but increasingly preferred a weak Spain as a neighbour to a strong France. Shortly after talks to end the Anglo Dutch War began in May 1667, Louis launched the War of Devolution, rapidly occupying most of the Spanish Netherlands and Franche Comté. In July, the Treaty of Breda ended the Anglo Dutch War, leading to talks between the Dutch and Charles II of England on a common diplomatic front against France. This was supported by Spain and Emperor Leopold, who was also concerned by French expansion. After his first suggestion of an Anglo French alliance was rejected by Louis, Charles entered the 1668 Triple Alliance, between England, the Republic and Sweden. After the Alliance mediated between France and Spain, Louis relinquished many of his gains in the 1668 Treaty of Aix la Chapelle. While Breda and Aix la Chapelle were seen as Dutch diplomatic triumphs, they also presented significant dangers; De Witt himself was well aware of these, but failed to convince his colleagues. Louis considered the January 1668 Partition Treaty with Leopold confirmation of his right to the Spanish Netherlands, a point reinforced by Aix la Chapelle, despite his concessions. He no longer saw the need to negotiate, and decided their acquisition was best achieved by first defeating the Republic. The Dutch also over estimated their own power; defeat at Lowestoft in 1665 exposed the shortcomings of their navy and the federal command system, while the successful Raid on the Medway was largely due to English financial weakness. In 1667, the Dutch States Navy was at the height of its power, an advantage rapidly eroded by English and French naval expansion. The Anglo Dutch War was primarily fought at sea, masking the poor state of the Dutch army and forts, deliberately neglected since they were viewed as bolstering the power of the Prince of Orange. In preparation for an attack on the Republic, Louis embarked on a series of diplomatic initiatives, the first being the 1670 Secret Treaty of Dover, an Anglo French alliance against the Dutch. It contained secret clauses not revealed until 1771, including the payment to Charles of £230,000 per year for providing a British brigade of 6,000. Agreements with the Bishopric of Münster and Electorate of Cologne allowed French forces to bypass the Spanish Netherlands, by attacking via the Bishopric of Liège, then a dependency of Cologne (see Map). Preparations were completed in April 1672, when Charles XI of Sweden accepted French subsidies in return for invading areas of Pomerania claimed by Brandenburg Prussia.

Дайындықтар

Француз армиясы замандас оппоненттерінен маңызды артықшылықтарға ие болды: біртұтас басқару, Тюрен, Конде және Люксембург сияқты дарынды генералдар, сондай-ақ жоғары деңгейдегі логистика. Соғыс министрі Лувуа енгізген реформалар үлкен әскери күштерді тез жұмылдыруға мүмкіндік берді. Бұл француздардың қарсыластары дайын болмай тұрып, көктемнің басында шабуылға шығуына, мақсаттарына қол жеткізіп, содан кейін қорғанысқа көшуіне мүмкіндік берді. Бұл кезеңдегі басқа соғыстар сияқты, армияның күші де соғыс барысында өзгеретін. 1672 жылы 180 мыңнан бастап, 1678 жылы оның құрамында 219 250 жаяу әскер және 60 360 атты әскер болды, олардың 116 370-і гарнизондарда қызмет етті. 1668 жылы Шарлеруа және Турне сияқты шекаралық қалаларды бақылауда ұстау Лувуаға француз шекарасынан Рейнландтағы Нойске дейін созылатын жабдықтау қоймаларын орналастыруға мүмкіндік берді. Республикаға шабуыл үшін 120 000 адам бөлінді, олар екі негізгі топқа бөлінді: бірі Шарлеруада, Тюреннің басшылығымен, екіншісі Седан маңында, Конде басқарды. Лиеж епископтығы арқылы өтіп, олар Маастрихт маңында бірігіп, содан кейін Бранденбург курфюрстігі Фредерик Вильгельмнің иелігіндегі Клевес герцогтығын басып алатын болды. Сонымен қатар, 30 мың жалдамалы әскер, Мюнстер және Кельн төлеген ақымен, Люксембургтің басшылығымен шығыстан шабуылдайтын болды. Тағы бір жоспар – испандық Нидерландыға ағылшын десанты, бірақ голландтар теңізге бақылауды сақтап қалғандықтан, бұл мүмкін болмай қалды. Француздар 1670 жылдың ортасында Лотарингия герцогтығын басып алғанда жаңа тактикаларын көрсетті, ал голландтар олардың жоспарлары туралы нақты ақпаратты 1671 жылдың ақпанында алды. Конде қарашада және 1672 жылдың қаңтарында бұл ақпаратты растады, голланд регенті де Грот оны «біздің ең жақсы достарымыздың бірі» деп сипаттады. Алайда, голландтар Францияға қарсы науқанға жеткіліксіз дайындалған еді: қолда бар қаражат көбінесе флотқа жұмсалды, осының салдарынан құрлықтағы қорғаныс нашарлады. Голланд мемлекеттерінің армиясының көп бөлігі Бреда, Гертогенбос және Маастрихт қалаларының үш оңтүстік бекінісінде орналасқан еді. 1671 жылдың қарашасында Мемлекеттік кеңес бұл қалаларда азық-түлік пен ақша жетіспейтінін, көптеген бекіністерді қорғау мүмкін емес екенін хабарлады. Көптеген бөлімшелер штаттан төмен болды: 12 маусымда бір офицер өзінің ресми штатындағы он сегіз ротада төрт ротаға ғана жеткілікті адам бар екенін хабарлады. Бұл, негізінен, принц Вильгельм есейгендіктен, оның оранжист жақтастары оны генерал-капитан етіп тағайындамаса, қосымша әскери шығындарды мақұлдаудан бас тартты, де Витт бұл қадамға қарсы болды. Ағылшын-француз одағына қарсы ағылшын ішіндегі оппозицияны білген голландтар Испания немесе Франция шабуыл жасаса, Англия мен Республиканың бір-бірін қолдауын көздейтін Үштік одақтың шарттарына сүйенді. Англия Парламенті де осы пікірді бөлісті және 1671 жылдың басында одақ бойынша міндеттемелерін орындау үшін флотты қаржыландыруды мақұлдады. Шынайы қауіп тек 23 наурызда, Карлдың бұйрығымен Корольдік флот Голландияның саудалық конвойына шабуыл жасаған кезде анық болды. Бұл 1664 жылы болған осыған ұқсас оқиғадан кейін болды. 1672 жылдың ақпанында де Витт Вильгельмді бір жылға генерал-капитан етіп тағайындады. Бюджет бекітіліп, әскердің санын 80 мыңға дейін арттыру бойынша келісімшарттар жасалды, бірақ осы әскерді жинауға бірнеше ай уақыт қажет болды. Фредерик Вильгельммен Клевесті 30 мың адаммен нығайту туралы келіссөздер Рейн өзеніндегі голландтық бекіністері, соның ішінде Рейнберг пен Веселге талаптарымен кешіктірілді. 6 мамырда келісімге келген кезде ол француздықтар қолдаған шведтердің Померанияға басып кіруімен айналысты және 1672 жылы француздармен күресе алмады. Маастрихт гарнизоны 11 000 адамға дейін арттырылды, олар француздардың шығыс шекараны нығайту үшін жеткілікті уақытқа тоқтата алады деген үмітте болды. Қалалар азаматтық милициядан 12 000 адаммен қамтамасыз етілді, ал 70 000 шаруа Ижсель өзенінің бойындағы жер бекіністерін салуға шақырылды. Франция 6 сәуірде соғыс жариялағанда, содан кейін 7 сәуірде Англия «Мерлин» ісі деп аталатын жасалма дипломатиялық инцидентті пайдаланып, бұл жұмыстар аяқталмай қалды. Мюнстер және Кельн 18 мамырда соғысқа кірді.

French armies of the period held significant advantages over their opponents; an undivided command, talented generals like Turenne, Condé and Luxembourg, as well as vastly superior logistics. Reforms introduced by Louvois, the Secretary of War, helped maintain large field armies that could be mobilised much quicker. This meant the French could mount offensives in early spring before their opponents were ready, seize their objectives, then assume a defensive posture. As in other wars of the period, the army's strength fluctuated throughout the conflict; starting with 180,000 in 1672, by 1678 it had an authorised strength of 219,250 infantry and 60,360 cavalry, of whom 116,370 served in garrisons. The retention of border towns like Charleroi and Tournai in 1668 allowed Louvois to pre position supply dumps, stretching from the French border to Neuss in the Rhineland. 120,000 men were allocated to attacks on the Republic, split into two main groups; one at Charleroi, under Turenne, the other near Sedan, commanded by Condé. After marching through the Bishopric of Liège, they would join near Maastricht, then occupy the Duchy of Cleves, a possession of Frederick William, Elector of Brandenburg. At the same time 30,000 mercenaries, paid by Münster and Cologne and led by Luxembourg, would attack from the east. One final element was a planned English landing in the Spanish Netherlands but this ceased to be a viable option as the Dutch retained control of the sea. The French had demonstrated their new tactics when over running the Duchy of Lorraine in mid 1670, while the Dutch were given accurate information on their plans as early as February 1671. These were confirmed by Condé in November and again in January 1672, Dutch regent de Groot describing him as "one of our best friends." However, the Dutch were poorly prepared for a campaign against France; available funds had mostly been invested in the fleet, at the expense of their land defences. Most of the Dutch States Army was based in the three southern fortresses of Breda, 's Hertogenbosch and Maastricht; in November 1671, the Council of State reported these as being short of supplies and money, with many fortifications barely defendable. Most units were substantially below strength; on 12 June, one officer reported his official strength of eighteen companies had only enough men for four. This was partly because with Prince William now of age, his Orangist supporters refused to approve additional military spending unless he was appointed Captain General, a move opposed by de Witt. Aware of internal English opposition to the Anglo French alliance, the Dutch relied on the provisions of the Triple Alliance requiring England and the Republic to support each other, if attacked by Spain or France. This assumption was shared by the Parliament of England, who approved funding for the fleet in early 1671 to fulfil its obligations under the alliance. The true danger only became obvious on 23 March, when acting under orders from Charles, the Royal Navy attacked a Dutch merchant convoy in the Channel; this followed a similar incident in 1664. In February 1672, de Witt compromised by appointing William as Captain General for a year. Budgets were approved and contracts issued to increase the army to over 80,000 but assembling these men would take months. Negotiations with Frederick William to reinforce Cleves with 30,000 men were delayed by his demands for Dutch held fortresses on the Rhine, including Rheinberg and Wesel. By the time they reached agreement on 6 May, he was occupied with a French backed Swedish invasion of Pomerania, and could not engage the French in 1672. The Maastricht garrison was increased to 11,000, in the hope they could delay the French long enough to strengthen the eastern border; the cities provided 12,000 men from their civil militia, with 70,000 peasants conscripted to build earthworks along the IJssel river. These were unfinished when France declared war on 6 April, followed by England on 7 April, using a manufactured diplomatic incident known as the 'Merlin' affair. Münster and Cologne entered the war on 18 May.

Франция Рейн өзенін кесіп өтеді

Француз шабуылы 1672 жылдың 4 мамырында Конде басқаратын қосалқы күш Седан қаласынан шығып, Мёза өзенінің оң жағалауымен солтүстікке қарай жорыққа шықты. Келесі күні Людовик Шарлеруаға келді және Тюреннің басқаруындағы 50 000 сарбаздан тұратын негізгі армияны қарап шықты, бұл он жетінші ғасырдағы әскери күштің ең таңғажайып көрінісінің бірі болды. 17 мамырда Людовикпен бірге Тюрен Маастрихтің оңтүстігіндегі Визеде Кондемен кездесті; Конденің қолдауымен Людовик бекіністі дереу қоршауға алуды қалады, бірақ Тюрен оған голландтарға басқа позицияларды нығайту үшін уақыт берудің ақымақтық екенін түсіндірді. Маастрихтке тікелей шабуыл жасаудан аулақтап, Тюрен Тонгерен, Маасейк және Валькенбургтегі маңызды жағдайларды басып алып, олардың күшейтілуіне кедері келтірді. Маастрихтті қорғау үшін 10 000 сарбазды қалдырып, француз армиясының қалған бөлігі Мёза өзенінен өтіп, Люксембург басқаратын Мюнстер және Кёльн княздықтарының қолдауымен Рейн бойымен жылжыды. Рейн өткелдерін қорғауға арналған голланд гарнизондары әлі де жеткіліксіз жарақталған және нашар дайындалған еді. 5 маусымда француздар Рейнберг, Орсой және Бурик қалаларын аз қарсылықпен басып алды; Везель, бәлкім ең маңызды бекініс, қала тұрғындары қолбасшыларды өлтіруге ұсыныс жасағанда берілді, ал 9 маусымда Рис қаласы да түсті. Француз армиясының арт жағын қамтамасыз еткеннен кейін, олардың көп бөлігі Эммерих-ам-Райн арқылы Рейн өзенін кесіп өтті; Ұлы пенсионер Де Витт осы апатты жаңалықты естіп қатты қайғыға батып, "Отан қазір жоғалды" деген қорытындыға келді. Голланд үшін құрлықтағы жағдай қиын болғанымен, теңіздегі жағдай одан да жақсы болды. 7 маусымда голланд адмиралы Михель де Руйтер ағылшын жағалауындағы Саутвольд қаласында ағылшын-француз флотына шабуыл жасады. Француз эскадрильясы д'Эстреес басқаруымен және Йорк герцогының ағылшын эскадрильясы тиісті үйлесімділікке ие болмады, нәтижесінде француздар адмирал Адриан Банкертпен жеке шайқасқа түсті. Бұл екі одақтас арасында өзара айыптауларға әкелді. Кемелердің шығыны шамамен тең болғанымен, Солебей шайқасы голландтардың жағалау суларын бақылауын сақтап, сауда жолдарын қамтамасыз етті және Зеландияға ағылшын-француз десантының үмітін жойды. Д'Эстреестің қолдауының жетіспеуіне деген ашу соғысқа қарсылықты күшейтті, ал ағылшын Парламенті қажетті жөндеулерге қаражат бөлуге құлшынбады. Жылдың қалған бөлігінде бұл ағылшын теңіз операцияларын Голландтың Шығыс Индия компаниясының қайтару флотына жасалған сәтсіз шабуылмен шектеді.

The French offensive began on 4 May 1672 when a subsidiary force under Condé left Sedan and marched north along the right bank of the Meuse. Next day, Louis arrived in Charleroi to inspect the main army of 50,000 under Turenne, one of the most magnificent displays of military power in the seventeenth century. Accompanied by Louis, on 17 May Turenne met up with Condé at Visé, just south of Maastricht; supported by Condé, Louis wanted to besiege the fortress immediately but Turenne convinced him it would be folly to allow the Dutch time to reinforce other positions. Avoiding a direct assault on Maastricht, Turenne prevented it being reinforced by occupying outlying positions at Tongeren, Maaseik and Valkenburg. Leaving 10,000 men to cover Maastricht, the rest of the French army crossed back over the Meuse, then advanced along the Rhine, supported by troops from Münster and the Electorate of Cologne, led by Luxembourg. The Dutch garrisoned forts intended to defend the Rhine crossings were still severely undermanned and poorly equipped. By 5 June, the French had captured Rheinberg, Orsoy and Burick, with minimal resistance; Wesel, perhaps the most important fortress, surrendered when the townspeople threatened to butcher the commanders, followed by Rees on 9 June. Having secured their rear, the bulk of the French army began to cross the Rhine at Emmerich am Rhein; Grand Pensionary De Witt was deeply shocked by the news of the catastrophe and concluded "the fatherland is now lost". Although the situation on land had become critical for the Dutch, events at sea were much more favourable. On 7 June, Dutch Lieutenant Admiral Michiel de Ruyter attacked the Anglo French fleet as it took on supplies at Southwold on the English coast. The French squadron under d'Estrées and English squadrons under the Duke of York failed to properly coordinate, which meant that the French ended up fighting a separate battle with Lieutenant Admiral Adriaen Banckert. This led to mutual recriminations between the two allies. Although ship losses were roughly equal, the Battle of Solebay ensured the Dutch retained control of their coastal waters, secured their trade routes and ended hopes of an Anglo French landing in Zeeland. Anger at the alleged lack of support from D'Estrées increased opposition to the war, and the English Parliament was reluctant to approve funds for essential repairs. For the rest of the year, this restricted English naval operations to a failed attack on the Dutch East India Company Return Fleet.

IJssel Line қапталынан қашып шықты

Маусымның басында Арнемдегі голландиялық штаб-пәтерлер IJssel желісіне француз шабуылына дайындалды. Блокада үшін жинаған әскердің саны жиырма мыңға жетерлік болды, ал құрғақ көктем өзеннің көптеген жерлерінен өтуге мүмкіндік берді. Дегенмен, IJssel өзенінде соңғы тұғыр жасаудан басқа амал жоқ сияқты еді. Бірақ егер жау төменгі Рейн арқылы Бетувеге өтіп, өзенді айналып өтсе, дала армиясы қоршаудан және жылдам құрылудан сақтану үшін батысқа шегінетін болар еді. Төменгі Рейнді қорғаған Шенкеншанц фортының командирі өз позициясын тастап кетті. Арнхемге келген соң, Бетувені қорғау үшін фельдмаршал Паулюс Виртц басқаратын екі мың атты және жаяу әскер жіберілді. Олар шаруа көрсеткен жерде француз атты әскерінің өткел жасап бара жатқанын байқады. Қанды шайқас болды, бірақ 12 маусымдағы Толхус шайқасында голландиялық атты әскер француз күштерімен күресте жеңіліске ұшырады. Луи Эльтербергтен шайқасты жеке бақылады. Конде білегінен атылып жараланды. Францияда бұл шайқас үлкен жеңіс ретінде тойланды және Рейн арқылы өтуді бейнелейтін суреттер Emmerich-тегі емес, осы өткелді бейнелейді. Капитан-генерал Уильям Генри бүкіл дала армиясын Утрехтке қайтаруды қалады. Алайда, 1666 жылы провинциялар өз күштерінің толық егемендігін қайта алды. Оверайссель және Гелдерс 1672 жылдың маусым айында конфедерация армиясынан өз әскерлерін шығарып алды. Француз армиясы голланд дала армиясының қашу жолын кесуге көп күш жұмсаған жоқ. Тюрен Арнхемге шабуыл жасау үшін төменгі Рейнді қайтадан кесіп өтті, ал оның армиясының бір бөлігі Валға, Нимгендегі Кнодсенбург фортына қарай жылжыды. Луи алдымен Ижселдің шығыс жағындағы Досбургті қоршауға алып, 21 маусымда басып алуды жоспарлады. Патша өзінің інісі, Орлеан герцогы Филипп I-ге Зутфенді бірнеше күн бұрын алуға мүмкіндік беру үшін тұтқындауды кейінге шегерді. Оның оң жағында Мюнстер және Кельн армиялары, де Люксембург басқаратын француз корпусымен күшейтіліп, 10 маусымда Гролды және 18 маусымда Бредевоортты алғаннан кейін өзен бойымен солтүстікке қарай жылды. IJssel қалалары үрейге түсті. Девентер Республикадан бөлініп, 25 маусымда Киелі Рим империясына қайта қосылды. Содан кейін Оверайссель провинциясы толығымен Мюнстер епископы Бернард фон Галенге берілді, оның әскерлері 21 маусымда Ижселдің батыс жағындағы Хатем, Эльбург және Хардервик қалаларын тонады. Людовик Люксембургке оларды қайтадан қууды бұйырды, өйткені ол Гелдерс герцогтігін француз иелігіне айналдыруды қалады. Ашуланған фон Гален Республиканың солтүстігіне қарай жылжуды жариялады және де Люксембургті Ижсел арқылы жүзуге шақырды, өйткені понтондық көпір болған жоқ. Ашуланған Люксембург Людовиктен өз корпусын және Кельн армиясын Мюнстер әскерінен ұстап қалуға рұқсат алды. Осы уақыттан бастап фон Галеннің әрекеттері дербес болды. Ол 20 маусымда Коэворденді қоршауға ала бастады. "Бомба Беренд" деген лақап атымен танылған фон Гален артиллериялық оқ-дәрілер бойынша сарапшы болды және алғашқы практикалық өрт сөндіруші снарядты немесе өліктерді ойлап тапты. Осындай атыспен ол Коэворден гарнизонын қорқытып, 1 шілдеде тез берілді. Оның қосалқы қолбасшылары Фризеландты тонап, сол жердегі кемелерді солтүстіктегі ең үлкен қала Гронингенді оқшаулау үшін пайдалануға кеңес берді. Сонымен қатар, ол Дельфзайльді алып, ағылшын экспедициялық күштерінің қонуына мүмкіндік беруге болатын еді. Бірақ епископ протестант ағылшындарының кальвинистік Гронингерлермен ортақ мүддеде болуынан қорқып, оның қоршау минометтері тез капитуляцияға мәжбүрлейді деп күтті, 21 шілдеде Гронинген қоршауын бастады.

In early June, the Dutch headquarters at Arnhem prepared itself for a French onslaught on the IJssel Line. Only twenty thousand troops could be assembled to block a crossing and a dry spring meant that the river could be forded at many points. Nevertheless, there seemed to be no alternative but to make a last stand at the IJssel. However, should the enemy outflank this river by crossing the Lower Rhine into the Betuwe, the field army would fall back to the west to prevent being surrounded and quickly annihilated. The commander of Fort Schenkenschanz protecting the Lower Rhine abandoned his position. When he arrived at Arnhem with his troops, immediately a force of two thousand horse and foot under Field Marshal Paulus Wirtz was sent out to cover the Betuwe. At arrival they intercepted French cavalry crossing at a ford pointed out to them by a farmer. A bloody encounter fight followed but in this Battle of Tolhuis on 12 June, the Dutch cavalry was eventually overwhelmed by French reinforcements. Louis personally observed the battle from the Elterberg. Condé was shot through the wrist. In France, this battle was celebrated as a major victory and paintings of the Passage du Rhin have this crossing as their subject, not the earlier one at Emmerich. Captain General William Henry now wanted the entire field army to fall back on Utrecht. However, in 1666 the provinces had regained full sovereignty of their forces. Overijssel and Guelders in June 1672 withdrew their troops from the confederated army. The French army made little effort to cut off the escape route of the Dutch field army. Turenne recrossed the Lower Rhine to attack Arnhem, while part of his army moved to the Waal towards Fort Knodsenburg at Nijmegen. Louis wanted to besiege Doesburg first, on the east side of the IJssel, taking it on 21 June. The king delayed the capture somewhat to allow his brother, Philippe I, Duke of Orléans, to take Zutphen some days earlier. On his right flank, the armies of Münster and Cologne, reinforced by a French corps under de Luxembourg, advanced to the north along the river, after having taken Grol on 10 June and Bredevoort on 18 June. The IJssel cities panicked. Deventer seceded from the Republic and again rejoined the Holy Roman Empire on 25 June. Then, the province of Overijssel surrendered as a whole to the bishop of Münster, Bernard von Galen, whose troops plundered towns on the west side of the IJssel, such as Hattem, Elburg and Harderwijk, on 21 June. Louis ordered Luxembourg to expel them again, as he wanted to make the duchy of Guelders a French possession. Annoyed, Von Galen announced to advance to the north of the Republic and invited de Luxembourg to follow him by wading through the IJssel, as no pontoon bridge was available. Exasperated, Luxembourg got permission from Louis to withhold his corps and the army of Cologne from the Münsterite forces. From that point onwards, Von Galen would wage a largely separate campaign. He started to besiege Coevorden on 20 June. Von Galen, nicknamed "Bomb Berend", was an expert on artillery ammunition and had devised the first practical incendiary shell or carcass. With such fire shot he intimidated the garrison of Coevorden into a quick surrender on 1 July. He was advised by his subcommanders to subsequently plunder the hardly defended Friesland and use vessels captured there to isolate Groningen, the largest city in the north. Alternatively, he could take Delfzijl, allowing a landing by an English expeditionary force. But the bishop feared the Protestant British would make common cause with the Calvinist Groningers and expected that his siege mortars would force a fast capitulation, starting the Siege of Groningen on 21 July.

Бейбітшілік келіссөздері

14 маусымда Вильгельм сегіз мыңға жуық сарбазымен Утрехтке келді. Қала тұрғындары қала қақпаларын басып алып, оған кіруге рұқсат бермеді. Вильгельм ресми қалалық кеңеспен келісімдер жүргізгенде, қаланы қорғауға ниеті жоқ екенін, бірақ Голландияның негізгі провинциясын қорғайтын су тасқыны – Голландия су желісінің артына шегінетінін мойындады. Соңында, Утрехт кеңесі тонаудан сақтану үшін қақпалардың кілттерін Анри Луи д’Алойнниге (Маркиз де Рошфор) тапсырды. 18 маусымда Вильгельм әскерін кері тартты. Су басуға әлі дайындық жүргізілмеген, ол туралы 8 маусымда ғана бұйрық берілген еді, ал Голландияның ауылдары француздарға қарсы қорғанышсыз қалды. 19 маусымда француздар Амстердамға жақын Наарден бекінісін басып алды. Жеңіліс көңілінде, бөлінген Голландия штаттары – Амстердам одан да қарсылық көрсетті – Питер де Грот басқаратын делегацияны Зеисттегі де Лувуаға бейбіт келісім шарттарын сұрап жіберді. Француз патшасына Генералдық жерлер мен он миллион гульдер ұсынылды. Соғыстың соңғы нәтижесімен салыстырғанда, бұл шарттар Франция үшін өте тиімді болды. Бұл Францияға 1810 жылға дейін теңдессіз аумақтық пайда әкелуі мүмкін еді. Генералдық жерлерге Бреда, Гертогенбос және Маастрихт бекіністері кірді. Оларды иелену испан Нидерландысын жаулауды жеңілдетер еді, ал қалған республика француз сателлиттері мемлекетіне айналар еді. Де Лувуа, штаттар капитуляцияламағанын, бірақ әлі де зиянды азайту мүмкін екенін түсінгендіктен, әлдеқайда қатал талаптар қойды. Голландиялықтарға оңтүстік бекіністерін тапсыру, католиктерге діни еркіндік беру және алты миллион гульдер төлеу немесе Франция мен Мюнстердің қазіргі пайдаларын сақтап қалу – осылайша Оверайссель, Гелдер және Утрехт провинцияларын жоғалту – және он алты миллион ливрді бірден төлеу таңдау ұсынылды. Луи делегацияның мұндай шарттарға келісуге өкілеттігі жоқ екенін және жаңа нұсқаулар алу үшін қайта оралуы керектігін жақсы білді. Алайда ол батысқа қарай шабуылын жалғастырмады. Бұл саясаттың бірнеше түсіндірмелері бар. Француздар өздерінің табыстарына қатты таң қалды. Олар бір айдың ішінде үш ондаған бекіністі басып алды. Бұл олардың ұйымдастыру және логистикалық мүмкіндіктерін сарқып жіберді. Осы бекіністердің барлығына гарнизон қою және жабдықтау қажет болды. Голландияға ену, егер Амстердамды қоршауға алмаса, олар үшін мағынасыз болып көрінді. Бұл қала өте қиын нысана болар еді. Онда 200 мың тұрғыны бар еді және мыңдаған теңізшілермен күшейтілген үлкен азаматтық милицияны құра алатын. Қала жақында кеңейгендіктен, оның бекіністері республикада ең жақсы күйде сақталған. Олардың әдеттегі үш жүз дана қару-жарағы Амстердам адмиралтействосының резервтік қару-жарағын қамалдарға таси бастаған милициямен толықтырылды. Теңіз деңгейінен төмен орналасқан төмендік жерлерді оңай су басуға болады, бұл траншеялар арқылы дәстүрлі шабуыл жасауды мүмкінсіз етеді. Флот IJ және Zuyderzee-ден қорғауға қару-жарақпен қолдау көрсетуге және азық-түлік пен оқ-дәрілерді үнемі қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін еді. Басты мәселе Амстердамның әлемдегі ең ірі қаржы орталығы болуында еді. Француз әскерилері мен мердігерлеріне төленген вексельдер Амстердам банктерінің алтын және күміс қорларымен қамтамасыз етілген. Олардың жоғалуы Еуропаның қаржы жүйесінің құлдырауына және француз элитасының үлкен бөлігінің жеке банкроттығына әкелуі мүмкін еді. Англиямен қарым-қатынас та күрделі болды. Людовик Карлға Вильгельм Генриді Голландияның қалдық мемлекетінің және қуыршақ мемлекетінің егеменді ханзадасы етуге уәде берген. Ол Францияның осы істе билік жүргізетінін қалады, бірақ бұл жағдайда билік ханзаданың әкесінің қолында болуы мүмкін еді. Луи өзінің бейбіт келісім шарттарында Вильгельм туралы есімдерді атамады. Француз патшасы жазалауды қалаған патрицистер дәстүрлі түрде Францияға жақын және оның ағылшындық оранжистерге қарсы табиғи одақтастары болды. Ол Голландияны жай ғана өзіне қосып алғысы келді және оранжистерден қорқып, регенттер провинцияны оған тапсырады деп үміттенді. Әрине, керісінше болуы мүмкін: француз шабуылы оранжистердің билікті басып алуына және Англияға берілуіне әкелуі мүмкін. Зеландия провинциясы француздарға бағынудың орнына, Карлді өздерінің қожайыны етіп қоюды жөн көрді. Тек де Руйтер флотының әскери күшінен қорқып, олар ағылшындарға толықтай берілмеді. Де Руйтер капитуляция туралы әңгімелерге жол бермеді және қажет болған жағдайда, флотты теңізден тысқары елдерге алып кетуге дайын болды. Луи ағылшындар Штатс Фландарияны талап етуінен қорқады, ол оны француз территориясы деп қарады, өйткені Фландрия графы француз тәжінің феоды болды. Ол құпия түрде Клод Антуан де Дрё басқаратын алты мыңдық соғыс жасақ құрды, олар ресми түрде бейтарап испан Фландриясы арқылы жылдам өтіп, 25-26 маусымда голланд бекінісі Арденбургке күтпеген шабуыл жасады. Бұл әрекет толық сәтсіздікке ұшырады, кішкентай гарнизон шабуылдаушылардың жүздегенін өлтірді және алты жүзден астам француздарды тұтқынға алды, олар равелинде бекініп қалды. Луи сонымен қатар өз беделін мемлекеттік мүддеден жоғары қойды. Ол голландтарды ұяттандыру үшін талап еткен қатал бейбіт шарттар. Олар француз сарайына жыл сайынғы елшілік жіберіп, олардың опасыздығы үшін кешірім сұрап, француз патшасының ұлылығын мақтайтын плакетті ұсынуы керек болды. Луи үшін науқан оның жеке даңқын арттыру үшін маңызды шайқассыз толыққан емес. Маастрихт әзірге одан қашып кеткендіктен, ол одан да беделді нысанаға көшті: Гертогенбос, ол «жетілмейтін» деп есептелді. Қала өзінің өзінде мықты бекініс болды, сонымен қатар сирек кездесетін бекініс белдеуімен қоршалған. Әдетте, батпақты айналасы қоршау жасауды мүмкінсіз ететін, бірақ қазіргі әлсіз гарнизоны сәттілікке мүмкіндік беретіндей көрінді. Ниймеген 9 шілдеде алынғаннан кейін, Тюрен Гертогенбосқа жақын Кревекёр бекінісін басып алды, ол аймақтың шлюздерін бақылады, су басуды тоқтатты. Осылайша Голландия соғыс театрынан алысқан француз әскері Бокстел маңында орналасты, ал Луи Хесвик сарайында тұрды.

On 14 June, William arrived with the remnants of the field army, some eight thousand men, at Utrecht. The common citizens had taken over the city gates and refused him entrance. In talks with the official city council, William had to admit that he had no intention to defend the city but would retreat behind the Holland Water Line, a series of inundations protecting the core province of Holland. Eventually, the council of Utrecht delivered the keys of the gates to Henri Louis d'Aloigny (the Marquis de Rochefort), to avoid plundering. On 18 June, William withdrew his forces. The flooding was not ready yet, only having been ordered on 8 June, and the countryside of Holland was defenceless against the French. On 19 June, the French took the fortress of Naarden close to Amsterdam. In a defeatist mood a divided States of Holland – Amsterdam was more pugnacious – sent a delegation to de Louvois in Zeist to ask for peace terms, headed by Pieter de Groot. The French king was offered the Generality Lands and ten million guilders. Compared to the eventual outcome of the war, these conditions were very favourable to France. It would have led to territorial gains in the Low Countries for France not equalled until 1810. The Generality Lands included the fortresses of Breda, 's Hertogenbosch and Maastricht. Their possession would have greatly facilitated the conquest of the Spanish Netherlands, and the remaining Republic would have been little more than a French satellite state. De Louvois, rather bemused that the Estates had not capitulated but still considered some damage control possible, demanded far harsher terms. The Dutch were given the choice of surrendering their southern fortresses, permitting religious freedom for Catholics and a payment of six million guilders, or France and Münster retaining their existing gains – thus the loss of Overijssel, Guelders and Utrecht – and a single payment of sixteen million livres. Louis knew perfectly well that the delegation did not have the mandate to agree such terms and would have to return for new instructions. However, he also did not continue his advance to the west. Several explanations have been given for this policy. The French were rather overwhelmed by their success. They had within a month captured three dozen fortresses. This strained their organisational and logistical capacities. All these strongholds had to be garrisoned and supplied. An intrusion into Holland proper seemed meaningless to them, unless Amsterdam could be besieged. This city would be a very problematic target. It had a population of 200,000 and could raise a large civil militia, reinforced by thousands of sailors. As the city had recently expanded, its fortifications were the best maintained in the Republic. Their normal armament of three hundred pieces was being enlarged by the militia hauling the reserve ordnance of the Admiralty of Amsterdam upon the ramparts which began to bristle with thousands of cannon. The low lying surrounding terrain, below sea level, was easily flooded, making a traditional attack via trenches impractical. The battle fleet could support the fortifications from the IJ and Zuyderzee with gun fire, meanwhile ensuring a constant resupply of the food and ammunition stocks. A deeper problem was that Amsterdam was the world's main financial centre. The promissory notes with which many of the French military and the contractors had been paid, were covered by the gold and silver reserves of the Amsterdam banks. Their loss would mean the collapse of Europe's financial system and the personal bankruptcy of large segments of the French elite. Relations with England were also delicate. Louis had promised Charles to make William Henry the Sovereign Prince of a Holland rump state and puppet state. He very much preferred that it would be France pulling the strings but there was a distinct possibility that the uncle of the prince would be in control. Louis had not mentioned William in his peace conditions. The very patricians that the French king desired to punish were traditionally pro French and his natural allies against the pro English Orangists. He wanted to simply annex Holland and hoped that fear of the Orangists would cause the regenten to surrender the province to him. Of course, the opposite might happen too: that a French advance would lead to the Orangists taking power and capitulating to England. The province of Zealand had already decided to rather make Charles their lord than be subjugated by the French. Only fear of the military power of De Ruyter's fleet had kept them from surrendering outright to the English. De Ruyter would not tolerate any talk of capitulation and intended, if necessary, to take the fleet overseas to continue the fight. Louis feared the English wanted to claim Staats Vlaanderen which he saw as French territory because the County of Flanders was a fief of the French crown. In secret he arranged an informal warband of six thousand under Claude Antoine de Dreux to quickly cross the officially neutral Spanish Flanders and execute a surprise assault on the Dutch fortress of Aardenburg, on 25–26 June. The attempt was a total failure, the small garrison killing hundreds of attackers and taking prisoner over six hundred Frenchmen who had become pinned down in a ravelin. Louis also allowed his honour to take precedence over the raison d'état. The harsh peace conditions upon which he insisted were meant to humiliate the Dutch. He demanded an annual embassy to the French court asking pardon for their perfidy and presenting a plaquette extolling the magnanimity of the French king. For Louis, a campaign was not complete without some major siege to enhance his personal glory. The quick surrender of so many cities had been somewhat disappointing in this respect. Maastricht having escaped him for the time being, he turned his attention on an even more prestigious object: 's Hertogenbosch, which was considered "inexpugnable". The city was not only a formidable fortress in itself, it was surrounded by a rare fortification belt. Normally its marshy surroundings would make a siege impossible but its presently weak garrison seemed to offer some possibility of success. After Nijmegen had been taken on 9 July, Turenne captured near 's Hertogenbosch Fort Crèvecœur, which controlled the sluice outlets of the area, halting further inundations. The main French force, thus removed from the Holland war theatre, camped around Boxtel and Louis took residence in Heeswijk Castle.

Оранжистер билікті қолға алады

Француздар Республиканың ортасына енгені туралы жаңалық Голландия провинциясының қалаларында жалпы үрейге себеп болды. Голландияның құлауы үшін Штаттар режимін кінәлап, халық көтеріліс жасады. Қалалық кеңестердің мүшелері күшпен Оранж жақтастарымен ауыстырылды немесе қырқыстан қорқып, Оранж князінің ісіне жалтаруға мәжбүр болды. Жарияланған парақшаларда регенттер Республиканы Людовикке сатқандары, ал де Руйтер француздықтарға флотты тапсыруды ниеттенгені айтылды. 1 шілдеде француз бейбіт талаптары белгілі болғанда, олар наразылық тудырды. Бұл голландтардың қарсылығын күшейтті. 2 шілдеде Вильгельм Зеландияның, ал 4 маусымда Голландияның штатгальдері болып тағайындалды. Жаңа штатгальдер Оранж Вильгельм III-ге келіссөздер жүргізуге толық өкілеттік берілді. Осы уақытта Голландия Су Жолдарының полирлері баяу толып, француз әскерінің ықтимал шабуылына кедергі келтірді. Чарльз Вильгельмнің билікке өтуі Англияға қолайлы бейбітшілікке жетуге мүмкіндік береді деп ойлады. Ол екі министрін Голландияға жіберді. Оларды халық қуанышпен қарсы алды, олар француздардан құтқару үшін келген деп есептеді. Ниувербруктағы голланд әскерінің лагеріне келгенде, олар Вильгельмді Голландия княздығының монархы етіп тағайындауды ұсынды. Ол үшін он миллион гульден "іздеңкірме" төлеуі және Брилл, Слейс және Флашинг порттарындағы тұрақты ағылшын әскери оккупациясын ресмилеуі керек еді. Англия француздықтар мен Мюнстерліктердің басып алған жерлерін мойындауға міндеттенді. Олардың таңғалуына Вильгельм бұл ұсыныстан түпкілікті бас тартты. Егер олар француз бейбіт талаптарын жұмсарта алса, ол келісімге дайын болуы мүмкін екенін айтты. Содан кейін олар Хизвик қамалына барды, бірақ онда келісілген Хизвик шарты одан да қатал болды, Англия мен Франция ешқашан жеке бейбітшілікке келмейтініне уәде берді. Франция Брабант, Лимбург және Гелдерс аймақтарын талап етті. Чарльз жағдайды түзету үшін Вильгельмге өте сыпайы хат жазып, бейбітшілікке кедергі келтіретін жалғыз фактор Де Виттің ықпалы екенін мәлімдеді. Вильгельм Чарльзға қабылдамайтын қарсы ұсыныстар жасады, сонымен қатар 15 тамызда халықты қоздыру үшін хатты жариялады. 20 тамызда Йохан мен Корнелис де Виттті оранжист азаматтық жасағы линчтеп өлтірді, Вильгельм билікке ие болды. Гертогенбос айналасындағы судың деңгейі төмендемейтінін байқаған Людовик ашуланып, 26 шілдеде қоршауды көтерді. Ол өзінің 40 мыңдық негізгі күшін қалдырып, 18 мың әскерін алып, бір апта ішінде Испан Нидерландысы арқылы Парижге аттанды. Ол 12 мың голланд соғыс тұтқынын аз сомаға босатып, оларды ұстауға кеткен шығындардан сақтады, осылайша көптеген тұтқындар Голланд Штаттар Армиясына қайта қосылды, ол тамыз айына қарай 57 мың адамнан тұрды.

The news that the French had penetrated into the heart of the Republic led to a general panic in the cities of the province of Holland. Blaming the States regime for the Dutch collapse, their populations rioted. Members of the city councils were by force replaced by Orangist partisans or in fear of reprisals declared for the cause of the Prince of Orange. Pamphlets accused the regenten of having betrayed the Republic to Louis and De Ruyter of wanting to deliver the fleet to the French. When the French peace terms became known on 1 July, they caused outrage. The result was to bolster Dutch resistance. On 2 July, William was appointed stadtholder of Zealand and on 4 June of Holland. The new stadtholder William III of Orange was given a general mandate to negotiate. Meanwhile, the polders of the Holland Water Line had slowly filled, forming an obstacle to a possible French advance. Charles thought that William's rise to power allowed to quickly obtain a peace favourable to England. He sent two of his ministers to Holland. They were received with jubilation by the population, who assumed they came to save them from the French. Arriving at the Dutch army camp in Nieuwerbrug, they proposed to install William as monarch of a Principality of Holland. In return he should pay ten million guilders as "indemnities" and formalise a permanent military English occupation of the ports of Brill, Sluys and Flushing. England would respect the French and Münsterite conquests. To their surprise, William flatly refused. He indicated that he might be more pliable if they managed to moderate the French peace terms. They then travelled to Heeswijk Castle, but the Accord of Heeswijk they agreed there was even harsher, England and France promising never to conclude a separate peace. France demanded the areas of Brabant, Limburg and Guelders. Charles tried to right matters by writing a very moderate letter to William, claiming that the only obstacle to peace was the influence of De Witt. William made counteroffers unacceptable to Charles but also on 15 August published the letter to incite the population. On 20 August, Johan and Cornelis de Witt were lynched by an Orangist civil militia, leaving William in control. Observing that the water around 's Hertogenbosch showed little sign of receding, Louis became impatient and lifted the siege on 26 July. Leaving his main force of 40,000 behind, he took 18,000 men with him, and marched to Paris within a week, straight through the Spanish Netherlands. He freed 12,000 Dutch prisoners of war for a small ransom, to avoid having to pay for their maintenance, allowing the majority to rejoin the Dutch States Army, which by August contained 57,000 men.

Қиындыққа ұшырату

Маусым айында голландиялықтар жеңілгендей көрінді. Амстердам қор нарығы құлдырап, олардың халықаралық несиелері құрғыр болды. Бранденбург курфюрсті Фридрих Вильгельм осы жағдайда Мюнстердің шығыс шекарасына қауіп төндіруге батылы бармады. Бір ғана адал одақтас қалды: испандық Нидерланды. Олар голландиялықтар капитуляцияласа, өздері де құрылысқа баратынын жақсы түсінді. Ресми түрде бейтарап болғанымен, француздарға өз аумағынан еркін өтуге мәжбүр болды, олар голландиялықтарды мыңдаған сарбаздармен ашық түрде күшейтті. Француздардың жетістіктеріне алаңдаушылық Бранденбург-Пруссия, император Леопольд және Испанияның Карл II-сінің қолдауын тудырды. Бірақ тез жеңіске қол жеткізе алмаған Луи француз шекарасы маңында тозу соғысына мәжбүр болды. Тамыз айында Тюрен голландиялықтарға қарсы шабуылын тоқтатты және 25 000 жаяу әскері мен 18 000 атты әскерімен Германияға бет бұрды. Фридрих Вильгельм мен Леопольд императорлық генерал Раймондо Монтекукколи басшылығымен шамамен 25 000 сарбаздан тұратын күштерін біріктірді. Ол 1673 жылдың қаңтарында Кобленцте Рейннен өтті, бірақ Тюрен оны Солтүстік Германияға шегінуге мәжбүр етті. Бұл шабуылдың сәтсіздігі голландиялықтарға қарсы одақтастарға, әсіресе Англияға қаржылық қиындықтар келтірді. Мюнстердің жағдайы одан да нашар болды; 27 тамызда ол Гронингенді қоршаудан бас тартуға мәжбүр болды. Голландиялықтар қаланың солтүстік жағындағы су жолдары арқылы қалаға жабдықтауды қамтамасыз етсе, фон Галеннің әскерлері аштықтан зардап шегіп, көбінесе дезертирлік жасады. Бұл, негізінен, Фризеланд әскерлерінің Ханс Виллем ван Айльва басшылығымен олардың жабдықтау жолдарына қарсы тиімді партизандық соғысының нәтижесі болды. Сонымен қатар, оның қоршау минометтері қамалдың артиллериясымен артиллериялық жекпе-жекте жеңіліп, біртіндеп жойылды. 1672 жылдың соңына дейін Карл фон Рабенхаупт басқаратын голландиялықтар Коэворденді қайтарып алды және Дренте провинциясын азат етті, одақтастар он провинцияның тек үшеуін ғана иеленді – Дренте, Штаатс-Брабант және Штаатс-Овермаас провинциялары да республиканың құрамына кірді. Француз армиясының жабдықтау жолдары қауіпті түрде созылып кетті. 1672 жылдың күзінде Вильгельм оларды кесіп тастауға тырысты, Маастрихт арқылы испандық Нидерландыдан өтіп, Лиеж арқылы жабдықтау жолының басталу нүктесі – Шарлеруаға шабуыл жасады, бірақ ол қоршаудан тез бас тартуға мәжбүр болды. Голландиялық далалық армияның болмауы француздарға шабуылдарын қайта жаңартуға мүмкіндік берді. 27 желтоқсанда қатты аяз болғаннан кейін Люксембург Гааганы тонамақ ниетімен сегіз мың сарбазбен Су желісінің мұзын кесіп өтті. Кенеттен еріген мұз оның күштерін екіге бөлді және ол қалғандарымен бірге өз желілеріне қашып құтылды, қайтып келе жатып Бодегравен мен Цвамердам азаматтарын қырғынға ұшыратты. Бұл Люксембургке деген жеккөрушілікті күшейтті. Утрехт провинциясы Еуропаның ең бай аймақтарының бірі болды және интендант Луи Роберт оның бай тұрғындарынан үлкен сомаларды талап етті. Француздар әдеттегідей салық салу әдісін қолданды: егер асыл босқындар немесе Амстердам саудагерлері тұрақты төлем жасамаса, олардың сәнді үйлері өртелетін. Бұл генералдың голландиялық француздарға қарсы насихаттың сүйікті нысанына айналуына себеп болды. Оның жасаған зұлымдықтарын бейнелейтін арнайы кітаптар жарық көрді, оларды Ромейн де Хуге суреттеді. Голландиядағы ең көп таралған оқулық – «Жастар айнасы» испандықтардың зұлымдықтарына арналған, енді француздық зұлымдықтарды көрсету үшін қайта жазылды.

In June, the Dutch seemed defeated. The Amsterdam stock market collapsed and their international credit evaporated. Frederick William, the Elector of Brandenburg, in these circumstances hardly dared to threaten the eastern borders of Münster. A single loyal ally remained: the Spanish Netherlands. They well understood that if the Dutch capitulated, they too would be lost. Although officially neutral, and forced to allow the French to transgress their territory with impunity, they openly reinforced the Dutch with thousands of troops. Concern at French gains brought the support of Brandenburg Prussia, Emperor Leopold and Charles II of Spain. Instead of a rapid victory, Louis was forced into a war of attrition around the French frontiers; in August, Turenne ended his offensive against the Dutch and proceeded to Germany with 25,000 infantry and 18,000 cavalry. Frederick William and Leopold combined their forces of around 25,000 under the Imperial general Raimondo Montecuccoli; he crossed the Rhine at Koblenz in January 1673 but Turenne forced him to retreat into northern Germany. The faltering offensive caused financial problems for the anti Dutch allies, especially England. Münster was in an even worse condition; on 27 August it had to abandon the siege of Groningen. Whereas the Dutch had managed to supply the city through waterways at its northern edge, Von Galen's troops were starving and had largely deserted. Largely due to an effective guerrilla campaign by troops from Friesland under Hans Willem van Aylva against their supply lines. Also, his siege mortars had lost the artillery duel with the fortress cannon, gradually having been destroyed. Before the end of 1672, the Dutch under Carl von Rabenhaupt retook Coevorden and liberated the province of Drenthe, leaving the Allies in possession of only three of the ten—the territories of Drenthe, Staats Brabant, and Staats Overmaas were also part of the republic—Dutch provincial areas. The supply lines of the French army were dangerously overextended. In the autumn of 1672, William tried to cut them off, crossing the Spanish Netherlands via Maastricht in forced marches to attack Charleroi, the starting point of the supply route through Liège, though he had to abandon the siege quickly. The absence of the Dutch field army offered opportunities for the French to renew their offensive. On 27 December, after a severe frost, Luxembourg began to cross the ice of the Water Line with eight thousand men, hoping to sack The Hague. A sudden thaw cut his force in half and he narrowly escaped to his own lines with the remainder, on his way back massacring the civilian population of Bodegraven and Zwammerdam. This increased the hatred against Luxembourg. The province of Utrecht was one of the richest regions of Europe and intendant Louis Robert had extorted large sums from its wealthy inhabitants. The French applied the not unusual method of mettre à contribution: unless noble refugees or Amsterdam merchants made regular payments, their luxury mansions would be burnt down. This made the general the favourite subject of Dutch anti French propaganda. Special books were published highlighting the outrages he committed, illustrated by Romeyn de Hooghe. The most common Dutch school book, the Mirror of Youth, that had been dedicated to Spanish misdeeds, was now rewritten to reflect French atrocities.

1673 жыл

XIX ғасырда темір жол пайда болғанға дейін тауарлар мен керек-жарақтар негізінен сумен тасымалданатын, сондықтан Лиз, Самбра және Мёза сияқты өзендер сауда және әскери операциялар үшін өте маңызды болды. 1673 жылы француздардың басты мақсаты Маастрихтті басып алу болды, ол Маус өзеніндегі негізгі кіру нүктесін бақылады; қала 30 маусымда берілді. 1673 жылы маусымда Клеведегі француздық оккупация және ақшаның жетіспеушілігі Бранденбург Пруссиясын уақытша Воссем бейбітшілігінен соғыстан шығарып салды. Алайда тамыз айында Нидерланды, Испания және император Леопольд басқа неміс мемлекеттерінің қолдауымен Гааганың французға қарсы одағына келісті, оған қазан айында Лотарингия королі Карл IV қосылды. Қыркүйекте Натсаудың Джон Морисінің Сейген мен Голландия Республикасының солтүстігіндегі Айльваның қатал қорғанысы ақыры фон Галенді кері шегінуге мәжбүр етті, ал Вильгельм Голландия су сызығын кесіп өтіп, Наарденді қайтадан басып алды. Қараша айында Вильгельмнің қолбасшылығындағы 30 000-ға жуық голландтық испан әскері Мюнстер мен Кельн епископтарының жерлеріне басып кірді. Голландия әскерлері кек алып, көптеген зұлымдықтарды жасады. Одан кейін олар 35 000 император әскерімен бірге Франция мен Голландия Республикасы арасындағы ұзақ логистикалық желілерде маңызды журнал болған Боннды басып алды. Нидерландыдағы француздық позиция ұстауға болмайтын болып қалды және Людовик француз әскерлерін Нидерланд Республикасынан шығаруға мәжбүр болды. Бұл Луиді қатты шоққа қалдырды және ол Сен-Жерменге қашып кетті, онда бірнеше жақын адамнан басқа ешкімге оны алаңдатпауға рұқсат етілмеді. Келесі жылы француздардың қолында тек Грав пен Маастрихт қалалары қалды, ал соғыс Рейн және Испанияға дейін кеңейді. Мюнстер 1674 жылдың сәуірінде Голландия Республикасымен бейбітшілік келісімін жасасуға мәжбүр болды, ал мамыр айында Кельнге қол қойды. Англияда католиктік Франциямен одақ басталғаннан бері танымал емес еді, ал Довер келісімінің нақты шарттары құпия сақталса да, көптеген адамдар оларды күдіктенді. Шарл үшін үкімет жүргізген Кабала министрлігі қысқа соғысқа ойнаған, бірақ бұл болмаған кезде, пікір тез оған қарсы айналды, ал француздар да Solebay-да ағылшындарды тастап кеткен деп айыпталды. Карлостың мұрагері, оның католик ағасы Джеймс, сондай-ақ католик дінін ұстанған Моденалық Марияға үйленуге рұқсат алғаннан кейін, Франциямен одаққа қарсылық күшейе түсті. 1673 жылдың ақпан айында Парламент, егер Карл ұсынылып отырған кешірім туралы декларацияны кері қайтарып, католиктерді мемлекеттік лауазымнан айыратын Тест актісін қабылдамаса, соғысты қаржыландырудан бас тартты. Сол жазда Де Руйтер екі рет Шонвельд шайқасында және Тексель шайқасында, Англия мен Франция флоттарын жеңді, ал Америкадағы голланд флотилиясы ағылшындардан Жаңа Амстердамды қайтарып алды. Англияда соғысты тоқтату туралы қысым көбейіп, Чарльз 1674 жылдың ақпан айында Вестминстер келісімінде бейбітшілік орнатты. Бұл оқиғалар Луиге "қамауға алуды және соғыс салығын жинауды, шабуылдарды және толық көлемді шайқастарда блокадаларды" назарға алатын "толыққанды саясат" жүргізуді ұсынды. Бұл стратегияны қолдап, швед күштері 1674 жылы желтоқсанда Бранденбург Пруссиясына шабуыл жасады. Нәтижесінде 1675-1679 жылдардағы Сканьян соғысы мен шведтердің Бранденбург соғысы болды, бұл соғыста шведтер Бранденбург, Дания және кейбір кішігірім неміс княздіктерінің әскерлерін байлады. Осы арада француз және ағылшын Шығыс Үндістан компаниялары Голландия Шығыс Үндістан компаниясының (VOC) континентаралық бағытта да, Азиядағы саудада да күшті позициясын айтарлықтай әлсірете алмады. VOC Азиядағы өз позициясын Тринкомалидегі француз гарнизонын және Масулипаттнам шайқасында ағылшындарды жеңіп, Сан-Томедегі тағы бір француз күшін қоршап алды, ол 1674 жылы құлдырады.

Until the advent of railways in the 19th century, goods and supplies were largely transported by water, making rivers such as the Lys, Sambre and Meuse vital for trade and military operations. The primary French objective in 1673 was the capture of Maastricht, which controlled a key access point on the Meuse; the city surrendered on 30 June. In June 1673, the French occupation of Kleve and lack of money temporarily drove Brandenburg Prussia out of the war in the Peace of Vossem. However, in August, the Dutch, Spain and Emperor Leopold, supported by other German states, agreed the anti French Alliance of The Hague, joined by Charles IV of Lorraine in October. In September, the resolute defense by John Maurice of Nassau Siegen and Aylva in the north of the Dutch Republic had now finally forced Von Galen to withdraw, while William crossed the Dutch Waterline and recaptured Naarden. In November, a 30,000 strong Dutch Spanish army, under William's command, marched into the lands of the Bishops of Münster and Cologne. The Dutch troops took revenge and carried out many atrocities. Together with 35,000 Imperial troops, they then captured Bonn, an important magazine in the long logistical lines between France and the Dutch Republic. The French position in the Netherlands became untenable and Louis was forced to evacuate French troops from the Dutch Republic. This deeply shocked Louis and he retreated to Saint Germain where no one, except a few intimates, were allowed to disturb him. The next year only Grave and Maastricht remained in French hands, while the war expanded into the Rhineland and Spain. Münster was forced to signe a peace treaty with the Dutch Republic in April 1674 and Cologne followed in May. In England, the alliance with Catholic France had been unpopular from the start and although the real terms of the Treaty of Dover remained secret, many suspected them. The Cabal ministry that managed government for Charles had gambled on a short war but when this proved not to be the case, opinion quickly turned against it, while the French were also accused of abandoning the English at Solebay. Opposition to the alliance with France further increased when Charles' heir, his Catholic brother, James, was given permission to marry Mary of Modena, also a devout Catholic. In February 1673, Parliament refused to continue funding the war unless Charles withdrew a proposed Declaration of Indulgence and accepted a Test Act barring Catholics from public office. That summer De Ruyter again defeated the Anglo French fleets, now under Prince Rupert, at the two battles of Schooneveld and at the Battle of Texel, while a Dutch fleet in the Americas recaptured New Amsterdam from the English. Pressure to end the war mounted in England and Charles made peace in the Treaty of Westminster of February 1674. This combination of events led Louis to pursue a "policy of exhaustion that emphasised sieges and the gathering of war taxes, raids, and blockades over full scale battles". In support of this strategy, Swedish forces in Swedish Pomerania attacked Brandenburg Prussia in December 1674 after Louis threatened to withhold their subsidies. It resulted in the 1675–1679 Scanian War and the Swedish Brandenburg War, whereby the Swedes tied up the armies of Brandenburg, Denmark and some minor German principalities. Meanwhile, the French and English East India Companies had been unable to seriously undermine the strong position of the Dutch East India Company (VOC) in both the intercontinental route and in intra Asian trades. The VOC secured its position in Asia by defeating the French garrison in Trincomalee and the English in the Battle of Masulipatnam, and besieged another French force in São Tomé, which fell in 1674.

Соғыс кеңейеді: 1674 1675

Жалпы алғанда, француз стратегиясы 1667–1668 жылдары алынған, бірақ Экс-ла-Шапельде қайтарылған испандық иеліктерді қайта басып алуға, сонымен қатар Рейн аймағындағы империялық әскерлердің ілгерілеуін тоқтатуға бағытталды. Олар испан және голланд теңіз күштерінің ресурстарын баулу үшін Руссильон және Сицилиядағы шағын әскери науқандарды да қолдады.

Фландрия және Франш-Конте

1674 жылдың көктемінде француздар Испанияның Франш-Конте провинциясына шабуыл жасап, алты аптадан да аз уақыт ішінде бүкіл провинцияны басып алды. Француз әскерлері содан кейін испандық Нидерландыдағы Конденің армиясын күшейтті, олар одақтастардың негізгі дала әскерінен азырақ болды. Вильгельм француз Фландриясына шабуыл жасап, испандық Шарлеруа қаласын қайтарып алу және Оденардты басып алуды жоспарлады, бірақ Конде оны Сенеф шайқасында тоқтатты. Екі тарап та жеңіске жеткенін мәлімдеді, алайда ауыр қазалар Луидің позициялық соғысқа бейімділігін көрсетті, соның салдарынан қоршау және маневр әскери тактиканың басты құралына айналды. Фландриядағы одақтастардың табысына кедергі келтірген ең үлкен фактор – олардың әртүрлі мақсаттары еді: Империялықтар Рейнландтағы Туренге күштердің жетіп баруын тоқтатуды қаласа, испандықтар Испан Нидерландтарындағы шығындарын өтеуге тырысты. Голландиялықтардың арасында да ішкі келіспеушіліктер болды: ықпалды Амстердам сауда корпорациясы өздерінің коммерциялық мүдделері қамтамасыз етілгеннен кейін қымбат соғысты аяқтауға ұмтылды, ал Вильгельм Францияны ұзақ мерзімді қауіп деп қарастырып, оны жеңу қажет деп ойлады. Бұл қайшылық 1674 жылдың қазан айында Грав қаласы қайта басып алынуымен күшейді, нәтижесінде тек Маастрихт қана қалды.

Рейнланд

1673–1674 жылдардың қысында Тюрен әскерін Эльзас және Пфальц аймақтарында орналастырды; Англия ақпанда соғыстан шыққанмен, оның 8000-нан аз әскері бірнеше ағылшын полкін сақтап қалды, себебі Карл II француздық жәрдемақыны сақтау үшін оларды қызметте қалуға ынталандырды. Монмут пен Черчилль солардың қатарында болды, ал басқалары Голландиялық шотландтар бригадасына, оның ішінде кейін Данди виконты болған Джон Грэмге қосылды. 1674 жылғы науқан Тюреннің 7000 әскерімен Рейн өзенін кесіп өтуімен басталды, ол Александр фон Бурннвиллдің әскерімен бірікпес бұрын Карл де Лорренге шабуыл жасауды үміттенеді. Синсхаймде француздар Эней де Капрара басқарған императорлық әскерді жеңді, бірақ Бурннвиллдің Гейдельбергте Карлмен қосылуына уақыт берді; күш-қуатын толықтырғаннан кейін Тюрен Некар өзенін кесіп, императорлық әскерді шегінуге мәжбүр етті. Бурннвилл оңтүстікке қарай Страсбургке беттеп, Эльзасқа шабуыл жасау үшін база алды, бірақ Фридрих Вильгельмнің 20 000 әскерінің келуін күтті. Бұған жол бермеу үшін Тюрен түнгі жорық жасап, императорлық әскерді тосыннан шапты және 4 қазанда Энцхаймде олармен тең күшпен шайқасты. Сол кездегі әдетке сәйкес, Бурннвилл көктемге дейін операцияларды тоқтатты, бірақ 1674/1675 жылғы қысқы науқанында Тюрен 5 қаңтарда Түрккеймде жеңіске жетіп, Эльзасты қорғады және императорлық шапқындықтың алдын алды. Бұл науқан көбінесе Тюреннің шедеврi саналады. Рейн аймағындағы императорлық операциялардың басқаруы Монтекукколиге берілді, ол Тюренге тең деп есептелген жалғыз одақтас генерал болды. Ол 25 000 әскерімен Филиппсбургте Рейн өзенін кесіп, француздарды солтүстікке тартуды, содан кейін кері шегінуді жоспарлады, бірақ Тюрен оның әрекетін сезіп, Страсбургқа жақын өзенді жапты, Монтекукколиге жабдықтау жеткізілмеуіне мүмкіндік бермеді. Шілде айының ортасына қарай екі әскердің де азық-түлігі таусыла бастады, және Тюрен шегініп келе жатқан императорлық әскермен шайқасқа түсуге тырысты. 27 шілдеде Зальцбахта жаудың орналасқан жерін зерделеу кезінде Тюрен адасқан оқтан қаза тапты. Оның қазасы француздардың рухын құлатты, олар бірнеше нәтижесіз шайқастан кейін Эльзасқа шегінді. Монтекукколи оларды қуалай, Страсбургте Рейн өзенін кесіп, Хагенауды қоршап алды, ал басқа императорлық әскер Концер Брюккеде Крекиді жеңіп, Трирді қайтарып алды. Конде Фландриядан басқару үшін келді және Монтекукколиді Рейннен шегінуге мәжбүр етті; алайда, денсаулығының нашарлауы салдарынан желтоқсанда отставкаға шықты және оның орнына Креки келді.

During the winter of 1673–1674, Turenne based his troops in Alsace and the Palatinate; despite England's withdrawal from the war in February, his army of less than 8,000 retained a number of English regiments, as Charles II encouraged members to continue serving in order to keep his French subsidies. Monmouth and Churchill were among those who did so, while others enrolled in the Dutch Scots Brigade, including John Graham, later Viscount Dundee. The 1674 campaign began when Turenne crossed the Rhine in June with 7,000 men, hoping to attack Charles of Lorraine before he could combine with forces under Alexander von Bournonville. At Sinsheim, the French routed a separate Imperial army led by Aeneas de Caprara but the delay allowed Bournonville to link up with Charles at Heidelberg; after receiving reinforcements, Turenne began crossing the Neckar river, forcing the Imperial troops to retreat. Bournonville marched south to the Imperial city of Strasbourg, giving him a base for an attack on Alsace but delayed while he awaited the arrival of 20,000 troops under Frederick William. To prevent this, Turenne made a night march that enabled him to surprise the Imperial army and fought them to a standstill at Entzheim on 4 October. As was then accepted practice, Bournonville halted operations until spring but in his Winter Campaign 1674/1675, Turenne inflicted a series of defeats culminating in Turckkeim on 5 January, which secured Alsace and prevented an Imperial invasion. This campaign is often considered to be Turenne's masterpiece. Command of Imperial operations in the Rhineland passed to Montecuccoli, the only Allied general considered equal to Turenne. He crossed the Rhine at Philippsburg with 25,000 men, hoping to draw the French north, then double back, but Turenne was not fooled, and instead blocked the river near Strasbourg to prevent Montecuccoli being resupplied. By mid July, both armies were running out of food and Turenne tried to bring the retreating Imperial army to battle. At Salzbach on 27 July, he was killed by a stray cannonball while reconnoitering the enemy's positions. Demoralised by his death, the French withdrew after some inconclusive skirmishing, and fell back to Alsace. They were pursued by Montecuccoli, who crossed the Rhine at Strasbourg and besieged Hagenau, while another Imperial army defeated Créquy at Konzer Brücke and recaptured Trier. Condé was despatched from Flanders to take command and forced Montecuccoli to withdraw across the Rhine; however, ill health forced him to retire in December and he was replaced by Créquy.

Испания мен Сицилия

Бұл майдандағы іс-әрекет негізінен Руссильондағы шайқасқа шектелді, онда Фредерик фон Шомбергтің француз әскері мен Сан-Герман герцогы бастаған испан әскерлері арасындағы ұсақ шайқастар болды. 1674 жылғы маусымда испандар Морейльяста шағын жеңіске жетіп, 1659 жылы Францияға берілген Беллегард бекінісін басып алды, бірақ 1675 жылы Шомберг оны қайтадан жаулап алды. Сицилияда француздар 1674 жылы Мессина қаласының испан үстемдігіне қарсы сәтті көтерілісін қолдады, бұл Сан-Германды әскерлерінің бір бөлігін қайта орналастыруға мәжбүр етті. 1675 жылдың басында Жан Батист де Вальбель басқаратын француз теңіз күштері қаланы қайта жабдықтауға және жергілікті теңіз басымдығын орнатуға қол жеткізді.

Солтүстік Германия мен Скандинавия

1660-шы жылдар мен 1670-ші жылдардың басында Швеция империясы қаржылық дағдарысқа тап болды. Субсидия алу үмітімен Швеция королі Карл XI Голландия Республикасы және Англия Корольдігімен французға қарсы Үштік одаққа қосылды, бірақ 1670 жылы Англия королі Карл II Франциямен Довер шартын жасасқаннан кейін одақ ыдырады. 1672 жылдың сәуір айында Швеция мен Франция да одақ жасасты, Франция бейбіт уақытта субсидия беруге, ал соғыс кезінде одан да көп субсидия беруге уәде берді, егер Швеция неміс иеліктерінде 16 000 сарбаздық әскерін ұстап тұрса. 1674 жылдың желтоқсанында Франция шведтер әскерін қолданбаса, субсидияны тоқтатып тастаймыз деп қорқытқаннан кейін Швеция Бранденбургке шабуыл жасады. Бірақ маусым айында Карл Густав Врангель басқарған швед әскері Фредерик Вильгельм басқарған Бранденбург әскерінен Фербеллин шайқасында жеңіліске ұшырады. Швед шабуылы сәтсіз аяқталды және қыркүйекте императорлық және Дания әскерлері шведтердің Бремен-Верденіне шабуыл жасады.

Теңіздегі соғыс

Теңізде Англиямен бейбіт келісімге қол жеткізгеннен кейін голландиялық флотты шабуылдық мақсатта қолдану мүмкіндігі туды. Де Руйтер француз Кариб аралдарына шабуыл жасауға тырысты, бірақ ештеңеге жете алмай, кері шегінуге мәжбүр болды. Осы аралықта Корнелис Тромп басқаратын голландиялық флот француз жағалауында әрекет етті. Тромп 27 маусымда Бретань жағалауындағы Белль-Иль аралына десант түсіріп, оның жағалаудағы бекіністерін басып алды. Бірақ голландтар екі күннен кейін аралды тастап кетті, себебі 3 мың француз сарбазы аралдың берік бекінісіне тығылған еді, ал оны қоршауға көп уақыт кеткен болар еді. Бірнеше күннен соң, 4 шілдеде Нойрмутье аралына шабуыл жасалды. Ұзаққа соқпаған шайқастан кейін жүзден астам голланд сарбазы жарақат алды, француздар Пуатуға шегінді, ал арал, оның қамалымен, жағалау батареяларымен, 30-дан астам артиллериялық құралдарымен және бірнеше кемелермен голландтардың қолына көшті. Шамамен үш апта бойы голландиялық ту француз бекінісінің қабырғаларынан желбіреді, ал голланд флоты осы уақыт ішінде көптеген француз кемелерін жаулап алды. Бресттен Байонға дейінгі барлық жағалау алабасқандыққа түсті, ал голландтардың десант түсіруіне кедергі келтіру үшін бірнеше күшті француз әскерлері жиналды. 23 шілдеде голландтар қамалды жарып, жағалау батареяларын қиратқаннан кейін Нойрмутье аралын тастап кетті. Француз жағалауы біраз уақыт бойы үрейде болды, бірақ Кадистің француз блокадасын бұзғаннан және Жерорта теңізін аралағаннан кейін Тромптың флоты 1674 жылдың соңында Голландияға оралды.

Бейбітшілік туралы келіссөздер: 16761678

Соғыстың соңғы жылдары екі тараптың да салған шығындарына қарағанда нәтижесі аз болды. Фландриядағы француз стратегиясы негізінен Вобан ұсынған Ceinture de fer, яғни темір белдеу деп аталатын бекіністер желісіне негізделген (картаны қараңыз). Бұл Луидің қоршау соғысын ұнататынымен сәйкес келіп, Туреннің қазасы мен Конде зейнетке шығуы оны одан да нығайтты; олардың өлімі 17 ғасырдың ең талантты және белсенді француз генералдарының екеуін жоқ қылды және олармен теңесе алатын ешкім қалмады. Француздар 1676 жылдың соңында үлкен шабуылға дайындалып жатты. Олар испандық Нидерландыдағы Валенсиен, Камбре және Сен-Омер қалаларын басып алуды жоспарлады, содан кейін темір белдеу толығымен аяқталар еді. Луи бұл голланд регенттерін соғысты жалғастыруға батылдықтан айырады деп ойлады. Бірақ ол жаңылысты. Француздардың шабуылға дайындалып жатқаны голланд-испан ынтымақтастығын күшейтті. Дегенмен, 1677 жылғы француз шабуылы сәтті аяқталды. Испандықтар қаржы тапшылығынан жеткілікті әскер жинауға қиналды, ал одақтастар Кассель шайқасында жеңілді. Бұл олардың қалаларды француз қолына түсуіне кедергі келтіре алмағанын көрсетті. Француздар одан әрі сәттілікке жетсе, Англия одақтастар тарапына қосылуы мүмкін деп қорқып, қорғанысқа көшті. Германияда императорлық әскерлер 1676 жылдың қыркүйегінде Филиппсбургті басып алды, бірақ француздар өз фронтын тұрақтандырды. Крекидің әрекеттері Лотарингияның Карл V-інің шабуылдарына тойтарыс берді, ал француз командирі 1677 жылдың қарашасында Фрайбургті басып алды. 1678 жылдың шілдесінде Рейнфельден және Ортенбах шайқастарында императорлық әскерлерді жеңу қаланы қайтару үмітін жойды. Француздар Кейльді және Страсбургқа жақын Рейн өзенінен өтетін көпірді басып алып, Эльзастың бақылауын толығымен өз қолына алды. Испания майданы көбінесе өзгеріссіз қалды; 1677 жылдың шілдесінде Эсполадағы француз жеңісі стратегиялық жағдайды өзгертпеді, бірақ испан әкімшілігінің дағдарысын одан бетерлетті. Испанияға Сицилияны қорғауға көмектесу үшін Нидерланд Республикасы Де Руйтер басқаруымен шағын флотты Жерорта теңізіне жіберді. Де Руйтер бұл операцияны мақұлдамады, өйткені оның флоты Жерорта теңізіндегі күш тепе-теңдігін өзгертуге жеткіліксіз деп ойлады, онда француздардың күші зор болды. Әскери-теңіз министрлігінің қысымымен ол бәрібір басшылыққа келді. Оның күмәні көп ұзамай расталды, бірақ Стромболиде Абрахам Дюкен басқаратын француз флотының шабуылын тойтарыс бергеннен кейін ғана. Бірнеше айдан кейін, 1676 жылдың сәуір айында Де Руйтер Аугуста шайқасында осы жетістікті қайталады, бірақ осы шайқаста қаза тапты. Француздар Батыс Жерорта теңізінде теңіз үстемдігіне ие болды, өйткені олардың галереялары маусым айында Палермода тоқтаған голланд-испан флотын таңқалдырды. Алайда француз араласуы мүмкіндікпен пайдаланылған жағдай болды; антииспандық көтерілісшілермен келіспеушіліктер туды, операциялардың құны тым жоғары болды және Мессина 1678 жылдың басында эвакуацияланды. Солтүстік Германияда шведтік жағдай құлдырады. 1675 жылы швед Помераниясының көп бөлігі мен Бремен герцогтігін Бранденбург, императорлық әскерлер және даттар басып алды. 1677 жылдың желтоқсанында Бранденбург курфюрсті Стеттин қаласын басып алды. Стральзунд 1678 жылдың 11 қазанында түсті. 5 қарашада Швецияның континенттегі соңғы иелігі Грайфсвальд жоғалды. Швед теңіз күші Нильс Юэль мен Корнелис Тромп басқаратын дат және голланд флоттарымен Оланд және Кёге шығанағындағы шайқастарда жойылды, бірақ Данияның Сканияға жасаған шабуылы сәтті болмады. Лунд және Ландскрона шайқастарынан кейін дат әскерлерінің басым бөлігі Оңтүстік Данияға көшірілді, бірақ Сканиядағы жаулық 1679 жылдың қыркүйегіне дейін тоқтамады. 1676 жылы Нимгенде басталған бейбіт келіссөздер 1677 жылдың қарашасында Вильгельм өзінің туысқан қызы Мэриге, Англия королі Карл II-нің немересіне үйленгенде, үлкен қарқынға ие болды. 1678 жылдың наурыз айында ағылшын-голландиялық қорғаныс одағы құрылды, бірақ ағылшын әскерлері мамыр айының соңына дейін көптеп келген жоқ. Луи осы мүмкіндікті пайдаланып, келіссөздердегі өзінің позициясын жақсартты және 10 тамызда голландтықтармен бейбіт келісімге қол қойғанша наурыздың басында Ипр және Гент қалаларын басып алды. 13 тамызда, үш күннен кейін, Сен-Дени шайқасы болды, онда голланд-испан күштері Люксембург басқаратын француз армиясына шабуыл жасады. Француздар шегінуге мәжбүр болды, бұл Монс қаласы испан қолында қалатынын қамтамасыз етті. 19 тамызда Испания мен Франция қару тыну туралы келісімге келді, ал 17 қыркүйекте ресми бейбіт келісімге қол қойылды.

On both sides, the last years of the war saw minimal return for their investment of men and money. French strategy in Flanders was largely based on Vauban's proposed line of fortresses known as the Ceinture de fer or iron belt (see Map). This aligned with Louis' preference for siege warfare, which was further reinforced by the death of Turenne and Condé's retirement; their passing removed two of the most talented and aggressive French generals of the 17th century and the only ones with sufficient stature to challenge him. The French were preparing a major offensive at the end of 1676. Intended to capture Valenciennes, Cambrai and Saint Omer in the Spanish Netherlands, after which the Ceinture de fer was to be largely complete. Louis believed this would deprive the Dutch regents of the courage to continue the war any longer. In this, however, he was mistaken. The impending French offensive actually led to an intensification of Dutch Spanish cooperation. Still, the French offensive of 1677 was a success. The Spaniards found it difficult to raise enough troops due to financial constraints and the Allies were defeated in the Battle of Cassel. This meant that they could not prevent the cities from falling into French hands. The French then took a defensive posture, afraid that more success would force England to intervene on the side of the Allies. In Germany, Imperial forces captured Philippsburg in September 1676 but the French stabilised their front. Créquy's maneuvering countered Imperial offensives by Charles V of Lorraine whereas the French commander succeeded in capturing Freiburg in November 1677. Defeating the Imperials at Rheinfelden and Ortenbach in July 1678 ended their hopes of retaking the city. The French followed up by capturing Kehl and the bridge over the Rhine near Strasbourg, thus ensuring control of Alsace. The Spanish theatre remained largely static; French victory at Espolla in July 1677 left the strategic position unchanged but their losses worsened the crisis faced by the Spanish administration. Looking to aid Spain in the defense of Sicily, the Dutch Republic sent a small fleet under command of De Ruyter to the Mediterranean Sea. De Ruyter disapproved of the operation, because he thought that his fleet was insufficient to change the balance of power in the Mediterranean, in which the French had a very strong presence. Under pressure from the admiralty he had accepted command anyway. His doubts would soon be justified, but not after he repulsed an attack of a superior French fleet under Abraham Duquesne at Stromboli. Several months later in April 1676 De Ruyter repeated this feat at the Battle of Augusta, but was mortally wounded in the process. The French would achieve naval supremacy in the Western Mediterranean after their galleys surprised the Dutch/Spanish fleet at anchor at Palermo in June. However, French intervention had been opportunistic; friction arose with the anti Spanish rebels, the cost of operations was prohibitive and Messina was evacuated in early 1678. In Northern Germany meanwhile the Swedish position crumbled. In 1675, most of Swedish Pomerania and the Duchy of Bremen had been taken by the Brandenburgers, Imperials, and Danes. In December 1677, the elector of Brandenburg captured Stettin. Stralsund fell on 11 October 1678. Greifswald, Sweden's last possession on the continent, was lost on 5 November. Swedish seapower was annihilated, by the Danish and Dutch fleets under Niels Juel and Cornelis Tromp after the battles of Öland and Køge Bay, but the Danish invasion of Scania was less successful. After the very bloody Battle of Lund and the Battle of Landskrona the main body of the Danish forces was moved to southern Denmark, but the hostilities in Scania did not cease until September 1679. The peace talks that began at Nijmegen in 1676 were given a greater sense of urgency in November 1677 when William married his cousin Mary, Charles II of England's niece. An Anglo Dutch defensive alliance followed in March 1678, although English troops did not arrive in significant numbers until late May. Louis seized this opportunity to improve his negotiating position and captured Ypres and Ghent in early March, before signing a peace treaty with the Dutch on 10 August. The Battle of Saint Denis was fought three days later on 13 August, when a combined Dutch Spanish force attacked the French army under Luxembourg. The French were forced to withdraw, which ensured that Mons remained in Spanish hands. On 19 August, Spain and France agreed to an armistice, followed by a formal peace treaty on 17 September.

1678 ж. Нимгеген бейбітшілігі және оның салдары

Людовик XIV-нің екі негізгі мақсаты – Голландия Республикасын жою және Испан Нидерландтарын басып алу – орындалмады. Дегенмен, Нимеген бейбіт шарты француз армиясының соғыстың соңғы кезеңдерінде қол жеткізген көптеген жеңістерін растады. Күшті коалицияға қарсы сәтті күрес жүргізген Луи, соғыстан кейінгі жылдары «Күн патшасы» деп танылды. Франция Испан Нидерландтарындағы Шарлеруа, Гент және басқа да қалаларды қайтарды, ал орнына бүкіл Франш-Конте және Ипр, Мобеж, Като-Камбре, Валенсиен, Сен-Омер және Кассель қалаларын алды. Ипрден басқа, олардың барлығы бүгінде Франция құрамында. Бірақ Франция үшін тиімді және ұзақ мерзімді пайда әкелген бұл бейбіт шарты 1672 жылғы шілдеде қол жетімді болған шарттардан әлдеқайда нашар болды. Голландия 1672 жылғы жақытқан қауіптен құтылып, Солтүстік Еуропадағы маңызды күш екенін дәлелдеді. Олар өз аумағының бір дюймын жоғалтпай соғысты аяқтады, 1668 жылы басып алынған бірнеше маңызды бекіністерден француз әскерлерінің шығарылуын және Жан-Батист Кольбердің саудасына кедергі келтіру үшін жасаған 1667 жылғы қатаң кедендік тарифтің жойылуын қамтамасыз етті. Олардың ең маңызды жемісі – Вильгельмнің Мариямен некесі және оның Еуропадағы ең беделді мемлекет қайраткерлерінің бірі ретінде пайда болуы, француз коалициясын біріктіруге қабілетті болды. Сонымен қатар, ағылшын сауда және саяси элитасының көп бөлігі коммерциялық негізде голландиялықтарға қарсы болғанымен, Англияда Франциямен одақтасуға халық тарапынан қолдау болмады. Алайда, Вильгельмнің қарсылығына қарамастан, жеке бейбіт шартының жасалуы Республиканың одақтастарын қиын жағдайға түсірді. Содан бері Республика сенімсіз одақтас репутациясына ие болды, ол тек өзінің коммерциялық мүдделерін ойлайтын сияқты. Соғыс Голландия армиясының Еуропадағы ең тәртіпті және жақсы жарақтандырылған әскерлердің бірі ретінде қайта жаралуына да себеп болды. Бірақ Францияның Испан Нидерландтарында басып алуына тоқтатуға бұл жеткіліксіз болды, Вильгельм мен регенттер осыны негізінен испандықтардың әлсіздігімен түсіндірді. Голландия бір кездегі қуатты Испания империясынан күшті әскери қолдау күткен. Испанияда жеңіліс регент королева Марианна Австрияның, ұзақ жылдар бойы оның қарсыласы болған, француздық Жан Австрияның кішісімен ауыстырылуына әкелді. Ол 1679 жылғы қыркүйекте қайтыс болғаннан кейін билікке оралды, бірақ одан бұрын 1679 жылғы қарашада Испания королі Карл II-нің Луидің 17 жастағы немересі Мари Луиза Орлеанмен үйленуін ұйымдастырды. Бранденбург 1678 жылғы қыркүйекте швед Помераниясын толық басып алды, Францияның одақтасы Швеция 1679 жылғы Сен-Жермен-ан-Лай шарты бойынша оны қайтарып алды, бірақ бұл оның қиын қаржылық жағдайын жақсартпады. Сонымен қатар, Фридрих Вильгельмнің өзінің аумағы деп санайтын жерінен бас тартуға мәжбүр болуына наразылығы Бранденбург-Пруссияны кешірімсіз қарсыласқа айналдырды. Луи қарсыластарының әртүрлі мақсаттарына қарағанда, командалық құрамының жоғары деңгейі, жақсы логистикасы және біртұтас стратегиясының арқасында үлкен артықшылыққа ие болды. Сонымен қатар, соғыс француз экспансиясының қаупі басқа мемлекеттердің барлық басқа мүдделерін жоққа шығаратынын көрсетті және Франция Еуропаның ең қуатты державасы болғанымен, коалицияға қарсы өз еркін оңай таңдай алмайтынын дәлелдеді. Француз әскерлері көп ұзамай Страсбургты басып алады (1681 жылы) және 1683-1684 жылдардағы Реюнион соғысында жеңіске жетеді, бұл басқа еуропалық мемлекеттерді одан әрі алаңдатып, 1688 жылы Францияға қарсы Ұлы одақ құрылуына әкелді, ол 1688-1697 жылдардағы тоғыз жылдық соғыс (1688-1697) және 1701-1714 жылдардағы Испан мұрагерлігі соғысы кезінде біріктірілді.

Louis XIV's two primary goals, the destruction of the Dutch Republic and the conquest of the Spanish Netherlands, had not been achieved. Nevertheless, the Peace of Nijmegen confirmed most of the conquests the French had made in the latter stages of the war. Louis, having successfully fought a powerful coalition, came to be known as the 'Sun King' in the years that followed the conflict. France returned Charleroi, Ghent and other towns in the Spanish Netherlands, while receiving the entire Franche Comté and the towns of Ypres, Maubeuge, Câteau Cambrésis, Valenciennes, Saint Omer and Cassel; with the exception of Ypres, all of these remain part of France today. But while favourable to France, and producing lasting gains, the peace terms were significantly worse than those that had been available in July 1672. The Dutch recovered from the near disaster of 1672 to prove they were a significant power in Northern Europe. They ended the war without losing an inch of their own territory, obtained the French evacuation of several advanced positions conquered in 1668 and the repeal of the rigorous customs tariff of 1667, which had been designed, by Jean Baptiste Colbert, to hinder their trade. Arguably, their most lasting gain was William's marriage to Mary and his arrival as one of the most powerful statesmen in Europe, with sufficient stature to hold together an anti French coalition. It also showed that while significant sections of the English mercantile and political class were anti Dutch on commercial grounds, there was no popular support in England for an alliance with France. However, the advantageous separate peace, signed against William's wishes, meant that the Republic's allies were in a worse position. For years afterwards the
Republic was burdened with the reputation of being an untrustworthy ally, concerned only with its commercial interests. The war had also seen the rebirth of the Dutch States Army as one of the most disciplined and best trained European armed forces. That this was not sufficient to keep France from making conquests in the Spanish Netherlands, William and the regents blamed mainly on the Spanish themselves. The Dutch had expected more military strength from the once powerful Spanish Empire. In Spain, defeat led to the Queen Regent, Mariana of Austria, being replaced by her long term rival, the pro French John of Austria the Younger. She returned to power after his death in September 1679 but not before he arranged the marriage of Charles II of Spain to Louis' niece, 17 year old Marie Louise of Orléans in November 1679. Brandenburg managed to occupy Swedish Pomerania completely in September 1678, France's ally Sweden regained it by the 1679 Treaty of Saint Germain en Laye but this did little to improve its perilous financial position. In addition, Frederick William's resentment at being forced to give up what he saw as his own territory turned Brandenburg Prussia into an implacable opponent. Louis had the enormous advantages of a stellar corps of commanders, superior logistics and a unified strategy, in contrast to the differing objectives of his opponents. At the same time, the war demonstrated that the threat of French expansion overruled all other considerations for rival nations and that France, though having emerged as Europe's greatest power, could not easily impose its will against a coalition. French forces would soon capture Strasbourg (in 1681) and triumph in the brief War of the Reunions (1683–1684), which only further alienated other European states and led to the creation of the anti French Grand Alliance in 1688, which largely held together through the 1688–1697 Nine Years' War (1688 1697) and the War of the Spanish Succession (1701 1714).