Кіріспе

Англия, Голландия Республикасы және Швеция арасындағы қорғаныс шарты, осы терминнің басқа қолданыстары. Үштік одақ (Triple Alliantie; Trippelalliansen) 1668 жылдың мамыр айында Англия Корольдігі, Швед империясы және Голландия Республикасы қол қойды. Ол Францияның Испаниялық Нидерланд пен Франш-Конте аймақтарын басып алуына жауап ретінде құрылды. Испания мен Император Леопольд келісімге қол қоймағанмен, келіссөздерге тығыз қатысты. Келісім үш жеке келісімнен тұрды: қорғаныс одағы, Испания мен Францияны бейбітшілікке мәжбүр ету туралы міндеттеме, сондай-ақ Испания мен Португалия арасындағы соғысты аяқтау үшін делдалдық жасау және қажет болған жағдайда әскери шаралар арқылы бейбітшілікті сақтауды қамтитын құпия шарттар. 1663 жылы Людовик XIV француз және голланд мүдделерінің Төмен Жерлерде (Low Countries) үйлеспейтінін қабылдады және 1667 жылдың мамырында Екінші ағылшын-голландия соғысын Деволюция соғысын бастау үшін пайдаланды. Ол Леопольдпен бірге Испания королі Карлдың мұрагерлері болды және 1668 жылдың қаңтарында Карл мұрагерсіз қайтыс болған жағдайда Испания империясын бөлісу туралы келісімге келді, бұл келісім бойынша Луиге Испаниялық Нидерланд берілді және Экс-ла-Шапель шартының шарттары белгіленді. Бұл одақ қысқа өмір сүрді, себебі Швеция мен Англия төрт жылдан кейін Франко-голландия соғысының басында Францияны қолдады, бірақ Англия мен Голландия Францияны ортақ қауіп ретінде таныған сәт болды. Осылайша ол 1688-1697 жылдардағы Тоғыз жылдық соғыста және 1701-1714 жылдардағы Испания мұрагерлігі соғысында күрескен Ұлы Одақтың алға басушысы болды.

Өмірбаян

1659 жылғы Пиреней келісімі аясында Франко-Испания соғысы аяқталды. Шамамен бір ғасырлық соғыстардан әлсірегеніне қарамастан, Испания империясы ірі әлемдік конфедерация болып қала берді. Францияның оған қол жеткізуіне жол бермеу үшін Мария Тереза мұрагерлік құқықтарынан бас тартты, ал Луиге 500,000 алтын экю көлемінде күйеу жігіттік сыйлық уәде етілді, бірақ ол ешқашан төленбеді. 1661 жылы француз қаржы министрі Жан Батист Колбер экономикалық өсу үшін Испан Нидерландысы мен Антверпен портын бағындыру қажет екенін айтты. Бұл Францияға өзінің экспорттық саудасын бақылауға мүмкіндік берер еді, ол бұрын ұзақ уақыттан бері одақтас Нидерланд Республикасының басымдығында болған. Дегенмен, бұл Испаниямен, император Леопольдпен және голландтармен қақтығыс тудырар еді. 1648 жылғы Мюнстер бейбіт шарты Испаниядан тәуелсіздікті растап, Шельда сағасын жапты, Антверпенді жапты және Амстердамды Солтүстік-Батыс Еуропадағы ең бай сауда қаласына айналдырды. Голландтар үшін оны жабық ұстау маңызды міндет болды. 1663 жылға қарай Луи Нидерландтың Генералдық штаты өз еркімен ешқандай жеңілдіктерге келіспейтініне көз жеткізіп, аймақты күшпен басып алуды жоспарлай бастады. 1662 жылғы Париж франко-голланд шартында талап етілгендей, Франция 1665 жылдың шілдесінде Екінші ағылшын-голланд соғысына қатысты; бұл Луиге әскерін кеңейтуге мүмкіндік берді, сонымен қатар голландтардың оған қарсы тұруын қиындатады деп есептеді. Қыркүйекте Филипп қайтыс болды, оның төрт жасар ұлы Карл II Испанияның королі болды, ал оның жесірі Марианна Австрия регент болды. Луи күйеу жігіттік сыйлық төленбегендіктен Мария Терезаның бас тартуы жарамсыз деп мәлімдеді, оның құқықтары Jus Devolutionis негізінде оған "көшкенін" айтты – бұл мұрагерлікті бірінші некеден туған балалармен шектейтін ескі заң. Ол осы заңды испандық Нидерландының көп бөлігіне иелік ету үшін пайдаланды. 1666 жылдың сәуір айында Карлдың қарындасы Маргарет Тереза император Леопольдке тұрмысқа шықты; бұл оның қайтысымен Леопольд бүкіл Испания империясын мұраға алатынын білдірді. 1667 жылдың мамырында Бредада ағылшын-голланд соғысын аяқтау бойынша келіссөздер басталды. Луи 24 мамырда Деволюция соғысын бастады, ал қыркүйек айында оның әскерлері испандық Нидерландының көп бөлігін басып алды. 27 мамырда Мадрид шарты 1654-1660 жылдардағы ағылшын-испан соғысын аяқтады, ал Англия саудалық жеңілдіктердің орнына португалдық қалпына келтіру соғысын аяқтауға келісті. Маусым айында Медуэйге голландтардың шабуылы Англияны 31 шілдеде Бреда шартына келісуге мәжбүр етті, содан кейін екі ел арасында Францияға қарсы ортақ майдан құру бойынша келіссөздер басталды.

Келіссөздер

Де Витт үшін француз альянсы оранжист оппозициясына қарсы оның позициясын нығайтып, Голландияның экономикалық үстемдігін қамтамасыз етті. 1667 жылға қарай Францияның Испанияны көрші ретінде алмастыру перспективасы Штаттар генералының көпшілігі мен голланд халқы үшін өзара аман қалу үшін ағылшын одағының қажетті екенін көрсетті. Чарльз Франциямен одақтас болуды артық көрсе де, Бреданы жеке басына жасалған қорлау деп есептеді және Луиге кінә тақты, ол голландтардың ағылшын талаптарын қабылдауына кепілдік беру туралы уәдесін орындамады. Бұл көзқарас оның кеңесшілері, соның ішінде бас министр лорд Арлингтон, арасында кеңінен бөлісті, олардың көпшілігі Испанияны Франциядан жақсы одақтас деп санады. Соғыстан келген шығындар мен Лондонның Ұлы өртінен кейін Парламент пен Лондон қаласы бейбітшілікке мұқтаж болды, оған голландтармен серіктестік арқылы қол жеткізуге болады деп ойлады. Келіссөздерді Гаага мен Брюссельдегі ағылшын елшісі сэр Уильям Темпл басқарды, ол француз экспансиясын голландтардың экономикалық күшінен гөрі үлкен қауіп деп қарады. Оған Франсуа Поль де Лизола қолдау көрсетті, ол 1667-1668 жылдары Лондонда, ал 1669-1673 жылдары Гаагада императорлық дипломат қызметін атқарды. Тарихшы және саяси теоретик Марк Голди Лизоланың 1667 жылғы «Мемлекет пен әділеттіліктің қалқаны» атты еңбегін Испания емес, Францияның Англияның жауы ретінде қалыптасуының маңызды құжаты деп санайды. Қыркүйекте Де Витт Людовиктен Испанияның Нидерландтан кетуінің шарттары туралы сұрады және олардың қабылдануын қамтамасыз ету үшін Испаниямен келісім жасауды ұсынды. Луи келісті, бірақ тек егер голландтар оларды екі тарапқа да міндетті түрде жүргізсе; демек, Испания оның талаптарын қабылдамағанда, Голландия Штаттары 10 желтоқсан мен 14 қаңтарда 1668 жылы Францияға әскери қолдау көрсетуге қатысты қаулылар қабылдады. 1668 жылдың 20 қаңтарында Людовик пен Леопольд Чарльз қайтыс болған жағдайда Испания империясын бөлісу туралы құпия келісімге келді. Француз елшісі, Годфруа, граф д’Эстрад, Альянс келісімдері туралы жақсы хабардар болды және Луиге пара беру арқылы келісімді кейінге шегеруге болатынын мәлімдеді. Темпл провинциялық органдардан бұрын Штаттар генералын келісімге келтірді, бірақ әдеттегі тәртіп керісінше болды. Штаттар генералы өз шешімін жариялағаннан кейін, халықтың ынтасы соншалық болды, ешкім д’Эстрадтың ақшасын алуға батыл болмады. 1668 жылдың 23 қаңтарында Англия мен Республика Альянсқа қол қойды. Коалицияны кеңейту мақсатында Темпл Швецияны осы одаққа қосылуға шақырды; ол 1667 жылдың шілдесінде голландтармен келісімге келді және кеме жасау үшін қажетті балтық ағаштары мен шайырының саудасын бақылады.

Шарттары

Альянс үш жекелеген элементтен тұрды; қорғаныс альянсы, Деволюция соғысын аяқтау шарттарына кепілдік беру және құпия баптар. Испания 1666 жылы Леопольд пен Маргарет Терезаның үйленуіне қатысқандығы үшін соғысқа ішінара жауапты деп есептелді, сондықтан шығындардың бір бөлігін көтеруге міндетті болды. Қыркүйекте келісілгендей, Франция Испан Нидерландтарынан шығып кетеді, бірақ Лилль, Арментьер, Берг, Дуай, Турне, Оденаарде, Кортрейк, Вёрн, Бинш, Шарлеруа және Ат қалаларын өз бақылауында қалдырады. Альянс Испанияның Португалиямен соғысты тоқтатуын талап ететін құпия бап арқылы Испанияның орындауына кепілдік берді. Людовик әрекет етуге дайындалып жатқаны анық болғандықтан, тағы бір бап Франция соғысты жалғастырса, 1659 жылғы шекарасына қайтаруға міндеттеме берді. Англия Парламенті қажет болған жағдайда 300 000 фунт стерлинг мақұлдады, ал Штаттар Генерали 48 әскери кемені жұмыс іске қосты және 18 000 қосымша әскер жинады. Қол қою шарты ретінде Швеция 1666 жылы Бременді басып алуға кеткен 480 000 риксдолларлық шығынды өтеуді талап етті, оны Испанияның пайдасына болды деп мәлімдеді. Голландия мен Англия төлеуден бас тартып, міндеттемені Испанияға жүктеді; ұзақ талқылаулардан кейін Швеция 5 мамырда (жаңа стиль бойынша) қол қойды, бұл Балтық және Солтүстік теңіздегі үш ірі державаны біріктірді.

Салдары

Француз әскерлері 5 ақпанда Франш-Контеге кірді; екі аптадан кейін оның жаулауы аяқталды және Людовик бейбітшілік орнатуға шешім қабылдады. Соғыстың құны күтілгеннен әлдеқайда жоғары болды, ал Испания королі Карл өлімге жақын екені хабарланды; егер олай болса, Леопольдпен келісім жасасу Людовикке өз мақсаттарына соғыссыз қол жеткізуге мүмкіндік берер еді. Сәуірде ол Сен-Жерменде ағылшын және голланд өкілдерімен кездесіп, мамыр айында Экс-ла-Шапельде қолданылған шарттарға келісті. 6-бапта Голландия мен Англия Испанияның міндеттемелерін орындамауы жағдайында оларды күшімен орындауға міндеттенді, бұл Францияға қарсы одақтың «құпия» бабын қайталайды. Шындығында, 1667 жылғы Мадрид шартының саудалық ережелерін ескере отырып, Франция немесе Голландия атынан Испаниямен соғысқа Англиядан қолдау күтілмеді; сонымен қатар, Корольдік флот соғысқа дайын емес еді. Қысқа мерзімде Үштік одақ мүдделердің қақтығысынан әлсіреді. Де Витт пен Чарльз бұл одақты Людовикпен келіссөздер жүргізудің құралы ретінде қарастырды, бұл екі елдегі ішкі пікірге қайшы болды, ол француздарға қарсы бағытталған. Сонымен қатар, ағылшындар голландтарға емес, бейбітшілікке мүдделі болды, ал шешілмеген сауда даулары үшінші ағылшын-голландия соғысына әкеп соқты. Швеция үшін бұл Балтық теңізіндегі аймақтық бәсекелесі Дания-Норвегияны Голландияның басты одақтасы ретінде ығыстыру және 1656 жылғы Эльбинг шарты бойынша жүргізілген жеңілдіктерді тоқтату мүмкіндігі болды. Алайда, бұл келісім ұзақ жылдар бойы сақталған франко-голландиялық одақтың аяқталуын және 1714 жылы Испания мұрагерлік соғысының аяқталуына дейін жалғасқан французға қарсы коалиция құрудың алғашқы қадамын білдірді. Темпл жақтаған күш тепе-теңдігі қағидасы ағылшын саясатына екі маңызды тұжырым берді: оны сақтау мүмкіндігі және одақтастар желісі. 1668 жылдан 1674 жылға дейін Парламент Корольдік флотты нығайту үшін үлкен қаражат бөлді, ал ағылшын дипломатиясы Испания, Голландия, Франция немесе Киелі Рим империясының орнына Швеция, Бранденбург және Дания сияқты елдерге назар аудара бастады. Де Витт Үштік одақтың қаупі Людовиктің талаптарын жұмсартуға мәжбүрлейтініне үміттенді, бірақ бұл Штаттар генералын бақылаудағы мүмкіндігінің шектерін көрсетті. Бreda келісімдері мен Одақ голландтық дипломатиялық жеңістер ретінде қарастырылды, бірақ Де Витт француздық амбицияларды тойтару қаупін түсінгенмен, ол әріптестерін оған көндіре алмады. Людовик енді Испан Нидерландысын басып алудың ең тиімді жолы – голландтарды жеңу екеніне шешім келтірді және 1672-1678 жылдардағы франко-голландия соғысына дайындық бастады.