Кіріспе

Психологиялық көзқарас

Гуманистік психология – 20-ғасырдың ортасында пайда болған психологиялық көзқарас, ол Зигмунд Фрейдтің психоанализдік теориясы мен Б.Ф. Скиннердің бихевиоризміне жауап ретінде туды. Осылайша, Абрахам Маслоу психологияда "үшінші күштің" қажеттілігін қалыптастырды. Гуманистік психология мектебі гуманистік қозғалыс кезінде 1950 жылдары Абрахам Маслоудың ықпалы арқасында дамыды. 1950 жылдары адамның өзінің қабілеттерін және шығармашылығын іске асыру және білдіру процесі арқылы бұл бағыт кеңінен танымал болды. Гуманистік психологияның кейбір элементтері:

Ең алдымен, бұл терапия клиенттің өзін-өзі тануына және рефлексия жасауына көмектеседі, бұл оның ой-өрісі мен мінез-құлқын дені сау жағдайға өзгертуге, өнімді өзін-өзі тану мен ойлы іс-әрекеттерге ие болуға септігін тигізеді. Адамның саналылығы мен мінез-құлық терапиясын, оң әлеуметтік қолдаумен біріктіретін тәсіл. Гуманистік психология қауымдастығының мақаласында гуманистік терапияның артықшылықтары "біздің мәдениетімізді дені сау жолға қайтарудың маңызды мүмкіндігі" ретінде сипатталған. Гуманистік экзистенциалдық терапия басқа терапияларға қарағанда демократияны үлгі етеді, клиентке сыртқы идеологияны кем ұстайды. Таңдау еркіндігі максималды деңгейде қамтамасыз етіледі. Біз клиенттеріміздің адамдық әлеуетін құрметтейміз. 20-ғасырда гуманистік психология психологиядағы "үшінші күш" ретінде танылды, ол психоанализ бен бихевиоризмнің бұрынғы, гуманистік емес тәсілдерінен ерекшеленеді. АҚШ-тағы оның негізгі кәсіби ұйымдары – Гуманистік психология қауымдастығы және Гуманистік психология қоғамы (Америкалық психологиялық қауымдастықтың 32-бөлімі). Ұлыбританияда Гуманистік психологияны жүзеге асыратын мамандар қауымдастығы бар.

Шығу тегі

Гуманистік психологияның алғашқы көздерінің бірі Карл Роджерстің еңбегі болды, ол 1920-жылдардың ортасында Фрейдпен байланысын үзген Отто Ранктің ықпалында күшті болды. Роджерстің назары даму процестерінің дені салмаққа ие, тіпті шығармашылыққа бейім тұлғалық қалыптасуына бағытталған болуын қамтамасыз ету еді. "Өзін-өзі дамытуға ұмтылыс" термині де Роджерспен қолданылды және бұл ұғым ақырында Абрахам Маслоуды адамның қажеттіліктерінің бірі ретінде өзін-өзі дамытуды зерттеуге жетеледі. Роджерс және Маслоу психоанализдің тым қараңғы көзқарасына қарсылық ретінде осы оң, гуманистік психологияны ұсынды. Шабыттың басқа көздеріне экзистенциализм және феноменология философиялары кіреді.

Тұжырымдамалық шығу тегі

Гуманистік психологияның бастаулары 1960 жылдардың басына дейін жетеді, ал гуманизмнің тамыры Қытай, Грекия және Римнің ежелгі өркениеттеріне, олардың құндылықтары Еуропалық Ренессанс кезеңінде қайта жаңарғанға дейін барады. Қазіргі заманғы гуманистік көзқарас феноменологиялық және экзистенциалистік ой-пікірлерге негізделген (Кьеркегор, Ницше, Хайдеггер, Мерло-Понти және Сартр). Шығыс философиясы мен психологиясы да гуманистік психологияда, сондай-ақ жеке тұлғаның мәніне қатысты яһуди-христиандық философияларда маңызды рөл атқарады, себебі олардың барлығы адамның өмір сүру табиғаты мен санасы туралы ұқсас мәселелерді қозғайды. Стивен Хейс және Скиннерден кейінгі басқа да зерттеушілер. Клиникалық мінез-құлықты талдау әлі де мазасыздық, көңіл-күйдің бұзылуы және тіпті тұлғаның бұзылуы сияқты ауруларды емдеуде кеңінен қолданылады. "Екінші күш" Фрейдтің психоанализінен туындады, оны Альфред Адлер, Эрик Эриксон, Карл Юнг, Эрих Фромм, Карен Хорни, Мелани Клейн, Гарри Стак Салливан және тіпті Зигмунд Фрейд сияқты психологтар қалыптастырды. Содан кейін Маслоу "үшінші күштің" қажеттілігін баса көрсетті (бірақ ол бұл терминді қолданбады), "Фрейд психологияның ауру жағын бізге ұсынғандай, енді біз оны денсаулық жағымен толықтыруымыз керек" деп, психоанализдің салқын және алыс тұрған тәсіліне, сондай-ақ адамды детерминистік тұрғысынан қарауына сын айтты. 1930 жылдардың соңында өзі, өзін-өзі іске асыру, денсаулық, үміт, махаббат, шығармашылық, табиғат, болу, даму, жекелік және мағына сияқты ерекше адамдық мәселелерге қызығушылық танытқан психологтар – яғни, адамның өмір сүруін түсінуге ұмтылған Абрахам Маслоу, Карл Роджерс және Кларк Мустакас индустриялық емес қоғамның қажеттіліктеріне сай адам капиталының осы ерекшеліктеріне бағытталған кәсіби қауымдастық құруға ниет білдірді. Гуманистік психологияның тұжырымдамасын гуманистік психологияның бес негізгі принципі немесе постулаты құрайды, бұл принциптер алғаш рет 1964 жылы Джеймс Бугенталдың мақаласында жазылып, психолог және "Гуманистік психология журналының" ұзақ жылғы редакторы Том Гриннингтің редакциялық тобымен бейімделді. Гуманистік психологияның бес негізгі принципі:

Адамдар, адам ретінде, өздерінің бөліктерінің жиынтысынан артық. Оларды жеке компоненттерге бөлшектеуге болмайды. Адамдар ғарыштық экологияда да, ерекше адамдық контексте де өмір сүреді. Адамдар саналы және саналы екендерін біледі, яғни олардың санасы бар. Адамның санасы әрқашан басқа адамдармен байланыста екендігін қамтиды. Адамдар таңдау жасауға қабілетті, сондықтан жауапкершілікке ие. Адамдар мақсатты, мақсатқа ұмтылады, болашақ оқиғаларға өздері себеп екенін біледі және мағына, құндылық және шығармашылықты іздейді. Гуманистік психология Америкалық Психологиялық Ассоциацияның (32-бөлім) ішіндегі ерекше бөлім болғанымен, гуманистік психология психологияның бір саласы емес, психологиялық зерттеулер мен практикаға бағыт беретін адамның жағдайына қатысты көзқарас.

Практикалық шығу тегі

Екінші дүниежүзілік соғыс әскери психологтарға зор қысым жасады, олар уақыт және ресурстар жетіспей тұрған жағдайда қарауға және күтуге тиіс пациенттердің саны артып кетті. Топтық терапияның пайда болуы осыған байланысты. Эрик Берннің кітаптарының қатары, Екінші дүниежүзілік соғыстың практикалық психологиясы деп аталатын кезеңнен оның кейінгі инновациясы – Транзакциялық талдауға, 1960-1970 жылдардағы гуманистік және танымал психологияның ең ықпалды түрлерінің біріне өтуін көрсетеді. Транзакциялық талдау ерекше әдістеме саналғанмен, Берннің қайтысынан кейін ол сынға ұшырады.

Сейбрук конференциясы

1964 жылдың қараша айында қозғалыстың негізгі өкілдері Олд Сейбрук (КТ) қаласында гуманистік психология бойынша алғашқы шақырылған конференцияға жиналды. Конференцияны ұйымдастыруға Гуманистік психология қауымдастығы (AHP) – конференцияның демеушісі, Хазен қоры – қаржыландыруды қамтамасыз еткен ұйым, және Веслиан университеті – кездесуді өткізген оқу орны бірлесіп атсалысты. Гуманистік психологияның негізін қалаушы тұлғалары – Абрахам Маслоу, Ролло Мэй, Джеймс Бугентал және Карл Роджерс қатысудан бөлек, гуманитарлық ғылымдардан бірнеше көрнекті ғалымдар да қатысты, олардың ішінде: Гордон Оллпорт, Джордж Келли, Кларк Мустакас, Гарднер Мерфи, Генри Мюррей, Роберт У. Уайт, Шарлотта Бюлер, Флойд Матсон, Жак Барзун және Рене Дубос. Карл Роджерс: Роджерс Маслоудың теориясын дамыта отырып, өзін-өзі іске асыру процесі өсуге қолайлы жағдайда қалыптасады деген тұжырым жасады. Мұндай жағдайдың өзін-өзі іске асыруға мүмкіндік беруі үшін екі талап орындалуы керек: адам өзінің нағыз бейнесін көрсетуге қабілетті болуы керек, және ол өзінің шынайы болғанын білдіргенде, басқалар тарапынан қабылдануы тиіс.

Кеңес беру және терапия

Гуманистік терапияның мақсаты көбінесе клиентке өзінің күштірек және салауатты сезімін дамытуға көмектесу болып табылады, бұл өзін-өзі іске асыру деп те аталады.

Қадамдар

Гуманистік психология кеңес беру және терапияға қатысты бірнеше тәсілді қамтиды. Ең ерте пайда болған тәсілдердің қатарында Абрахам Маслоудың қажеттіліктер мен мотивациялардың иерархиясын баса назар аударатын даму теориясы; Ролло Мейдің адам таңдауын және адам өмірінің трагикалық аспектілерін мойындайтын экзистенциалдық психологиясы; және клиенттің өзін-өзі бағыттап, өз дамуын түсіну мүмкіндігіне негізделген Карл Роджерстің клиентке бағытталған терапиясы бар. Клиентке бағытталған терапияда бағытталмалылық қағидасы қолданылады; терапевт клиентті ешқандай жазғырусыз тыңдайды, клиенттің өзіндік ойға келуіне жағдай жасайды.

Эмпатия және өзін-өзі қолдау

Эмпатия – гуманистік терапияның ең маңызды қасиеттерінің бірі. Бұл идея терапевттің клиенттің көзімен әлемді қабылдау қабілетіне негізделген. Бұл қабілетсіз, терапевт клиенттің іс-әрекеттері мен ойларын клиенттің өзінің түсінігімен емес, тек терапевт ретінде бағалауға мәжбүр болады, бұл гуманистік терапияның мақсатына қайшы келеді. Эмпатиямен қатар, шартсыз қабылдау гуманистік психологияның кілтті элементтерінің бірі болып табылады. Шартсыз қабылдау – терапевттің клиентке деген қамқорлық танытуын білдіреді. Бұл терапевттің қарым-қатынаста үстемдік тануына жол бермейді, ақпараттың еркін алмасуына және екеуі арасындағы қарым-қатынастың мейірімді болуына мүмкіндік береді. Гуманистік терапияны қолданушы терапевт, тыңдауға дайындығын көрсетуі және пациенттің жайлы болуын қамтамасыз етуі керек, онда шынайы сезімдер ортаға салынуы мүмкін, бірақ ешкімге міндеттей бермейді. Гуманистік психология өзін-өзі жетілдіруге қолданылады, себебі ол адамның ойлау жолын өзгертуге бағытталған. Адам өзін қабылдауын өзгертуді және өзіне көмектесуді шешкенде ғана жақсара алады. Өзін-өзі қолдауға негізделген тәсіл – ко-консультация да гуманистік психологиядан туындаған деп есептеледі. Гуманистік теория басқа да танымал терапия түрлеріне, соның ішінде Харви Джекинстің қайта бағалау кеңесіне, Карл Роджерстің жұмысына, оның шәкірті Юджин Гендлиннің (Фокусировка) еңбектеріне, сондай-ақ 80-ші жылдардан бері Ханс Вернер Гессманның Гуманистік Психодрамасын дамытуға зор ықпал етті.

Идеалдық және нақты жандар

Идеалдық және нақты өзіңізді түсіну – адамның қандай болуды қалап, оның нақты кім екені арасындағы қарама-қайшылықтан туындайтын мәселелерді ұғыну. Идеалдық өзіңіз – адамның не істеу керектігіне сенетін нәрсесі, сондай-ақ оның негізгі құндылықтары. Нақты өзіңіз – өмірде жүзеге асырылатын нәрсе. Гуманистік терапия арқылы қазіргі жағдайды түсіну клиенттерге өздерінің нақты өзіңіз туралы түсінігіне оң тәжірибелерді қосуға мүмкіндік береді. Мақсат – екі түсінік арасында үйлесімділікке қол жеткізу. Роджерс терапевттің өзінің ішкі сезімімен сәйкес келуі ғана терапияда шынайы қарым-қатынас тудырады деп сенді. Сезімдерін ашық білдіруге дайын адамға сену оңайырақ, тіпті бұл клиенттің қалағанынан өзгеше болса да; бұл терапевтке мықты қарым-қатынас құруға көмектеседі. 2018 жылғы академиялық жинақта британдық психолог Ричард Хаус және оның әріптестері: «Басынан бастап, гуманистік психология әлеуметтік, мәдени және саяси мәселелермен толыққанды және қорқынышсыз айналысты, ал көптеген негізгі ғылыми, 'позитивистік' психология осыдан қашуға тырысты» деп жазды. Психологиялық гуманизммен байланысты және одан шабыт алған алғашқы авторлар әлеуметтік-саяси тақырыптарды зерттеді. Медар Босс денсаулықты әлемге ашық болу деп, ал денсаулықтың нашарлауын психикада немесе қоғамда осы ашықтықтың кедергісін тудыратын нәрсе деп анықтады. Р.Д.Лейнг «қалыпты» күнделікті өмірдің саяси мәнін талдады. Ролло Мэй адамдар қазіргі әлемде құндылықтарын жоғалтқанын, ал олардың денсаулығы мен адамгершілігі қазіргі заманның қиындықтарына сай жаңа құндылықтарды қалыптастырудағы батылдыққа байланысты екенін айтты. Вильгельм Райх психологиялық проблемалардың көбінесе сексуалдық репрессиядан туындайтынын, ал соңғысының әлеуметтік және саяси жағдайларға тәуелді екенін, оларды өзгертуге болады және өзгерту керек екенін мәлімдеді. Карл Роджерс саяси өмірдің жеңімпаздың барлық шайқастарды жеңіп алуынан тұруы керек емес, керісінше, барлық тараптар арасындағы үнемі диалогтан тұруы керек деп сенді. Егер бұл диалог тараптардың бір-біріне құрметпен қарауымен және әр тараптың шыншылдығымен сипатталса, онда мейірімді түсіністікке және, соңында, өзара қанағаттандыратын шешімдерге жетуге болады. Вирджиния Сатир отбасылық терапияға қатысты көзқарасы адамдардың санасын кеңейтуге, қорқуларын азайтуға және қауымдастықтарды, мәдениеттерді және ұлттарды біріктіруге мүмкіндік береді деп сенді. Бұл жұмыс тек осы пионер-ойшылдардың еңбегімен шектелмеді. 1978 жылы Гуманистік психология қауымдастығының мүшелері гуманистік психология қағидаларын қолдану арқылы оң әлеуметтік және саяси өзгерістерді қалай ілгерілетуге болатынын зерттеу үшін үш жылдық жобаны бастады. Жобаға 1980 жылы Сан-Францискода өткен «12 сағаттық саяси партия» кірді, онда 1400-ге жуық қатысушы Экотопия авторы Эрнест Калленбах, Аквариандық қастандық авторы Мэрилин Фергюсон, Адам/Планета авторы Теодор Розак және Жаңа дәуір саясаты авторы Марк Сатин сияқты дәстүрлі емес әлеуметтік ойшылдардың баяндамаларын талқылады. Жаңа перспектива АХП президенті Джордж Леонардтың манифестінде жинақталды. Ол экономиканы баяу өсуге немесе өсуден тоқтатуға көшу, қоғамды орталықсыздандыру және «кәсібиліктен шығару», сондай-ақ гуманистік мемлекеттік саясат пен салауатты мәдениеттің негізін қалау үшін әлеуметтік және эмоционалдық құзыреттілікті оқыту сияқты идеяларды ұсынды. Әлеуметтік өзгерістерге гуманистік психологияға бағытталған тәсілдерді айтуға тағы да көптеген әрекеттер жасалды. Мысалы, 1979 жылы психолог Кеннет Лакс және экономист Марк А. Латц гуманистік психологияға негізделген жаңа экономиканы құруға шақырды. Сондай-ақ 1979 жылы Калифорния штатының заң шығарушысы Джон Васкончеллос либералды саясат пен гуманистік психологиялық түсініктің интеграциясын талап ететін кітап жариялады. 1979-1983 жылдары Вашингтон қаласында орналасқан АҚШ саяси ұйымы «Жаңа әлем альянсы» гуманистік психология идеяларын саяси ойлау мен процестерге енгізуге тырысты; оның бюллетенін таратуды қолдағандар Васкончеллос пен Карл Роджерс болды. 1989 жылы Карл Роджерс пен Пауло Фрейре екеуімен де жұмыс істеген Морин О'Хара екі ойшылдың арасындағы ұқсастықтарды көрсетті. О'Хараның айтуынша, екеуі де қысымшылық пен адамгершіліктен айыратын жағдайларға қатысты сыншыл сананы дамытуға бағытталған. 1980 және 1990 жылдары Ноэтика ғылымдары институтының президенті Уиллис Харман маңызды әлеуметтік өзгерістер маңызды сананың өзгеруісіз жүзеге аспайды деп мәлімдеді. ХХІ ғасырда гуманистік психологияның ықпалымен Эдмунд Борн, Джоанна Мейси және Маршалл Розенберг сияқты адамдар психологиялық түсініктерін әлеуметтік және саяси мәселелерге қолдануды жалғастырды. Гуманистік психологияның әлеуметтік өзгерістер туралы ойлаудағы қолданысына қоса, ол гуманистік әлеуметтік жұмыстың негізгі теориялық және методологиялық көзі болып саналады.

Әлеуметтік жұмыс

Психотерапиядан кейін әлеуметтік жұмыс гуманистік психологияның теориясы мен әдістемесінің ең маңызды иегері болып табылады. Бұл теориялар қазіргі заманғы әлеуметтік жұмыс практикасы мен теориясында терең реформа жасады, соның ішінде белгілі бір теория мен әдістеменің пайда болуына әкелді: Гуманистік әлеуметтік жұмыс. Малькольм Пэйн өзінің "Гуманистік әлеуметтік жұмыс: тәжірибедегі негізгі принциптер" кітабында сипаттаған гуманистік әлеуметтік жұмыс практикасының көптеген құндылықтары мен принциптері тікелей гуманистік психологиялық теориядан және гуманистік психотерапия практикасынан, атап айтқанда, адам өміріндегі шығармашылық пен тәжірибеден, өзін-өзі дамыту және руханилық, қауіпсіздік пен төзімділікті дамыту, жауапкершілік, икемділік және адам өміріндегі және тәжірибедегі күрделілік туындайды. Сондай-ақ, әлеуметтік жұмыста клиентті (адам ретінде) және әлеуметтік мәселені (адамдық мәселе ретінде) бейнелеу және оларға қатысу гуманистік психология тұрғысынан жүзеге асырылады. Петру Стефаройдың сөзіне сәйкес, клиенттің және оның тұлғасының гуманистік бейнесі мен тәсілінің іске асырылуы, шындығында, гуманистік әлеуметтік жұмыстың теориялық, аксиологиялық және әдістемелік негізі болып табылады. Мақсаттарды қоюда және араласу шараларында, әлеуметтік/адамдық проблемаларды шешу үшін гуманистік психология мен психотерапияның маңызды терминдері мен санаттары басым болады, мысалы: өзін-өзі іске асыру, адамның әлеуеті, холистикалық тәсіл, адам, еркін таңдау, субъективтілік, адамдық тәжірибе, өзін-өзі анықтау/дамыту, руханилық, шығармашылық, позитивті ойлау, клиентке және контекстке бағытталған тәсіл/араласу, эмпатия, жеке өсу, мүмкіндік беру. Гуманистік психология әлеуметтік жұмыс практикасында африкалық философияның Убунтуын теориялық тұрғыдан түсіндіру үшін негіз ретінде пайдаланылды. Бұдан өзге, гуманистік әлеуметтік жұмыс әлеуметтік әділдікті, толыққанды қызмет көрсетуді, технологиялық инновациялар мен басқаруды, диалог пен ынтымақтастықты, сондай-ақ COVID-19 пандемиясы кезінде кәсіби күтім мен әріптестік қолдауды қажет етеді.

Корпорацияларда шығармашылық

Гуманистік психологияның шығармашылыққа және толықтыққа баса назар аударуы, жұмыс орнындағы адам капиталына жаңа көзқарас қалыптастыруға негіз болды, бұл шығармашылықты және эмоционалдық қарым-қатынастардың маңыздылығын күшейтті. Бұрын "шығармашылық" ұғымы негізінен суретшілермен байланыстырылып, оларға ғана тән деп есептелген. 1980-ші жылдары танымдық-мәдени экономикада жұмыс істейтін адамдардың саны артуымен, шығармашылық халықаралық брендтер үшін пайдалы актив және бәсекелестік артықшылығы ретінде қарастырыла бастады. Бұл 1970-ші жылдардың соңында G.E. компаниясында Нед Херрман басшылығымен қызметкерлерге арналған сервистік оқытулар аясында корпоративтік шығармашылықты дамытуға бағытталған тренингтерге әкелді.