Кіріспе

Артиллериялық қару, жарылғыш снарядтарды әртүрлі бұрыштармен атып жібереді. Мортар – қазіргі кезде әдетте қарапайым, жеңіл, қолмен тасымалданатын, үстінен зарядталатын пушка, тегіс ішкі беті (бірақ кейбір үлгілері бұрандалы ұңғылы баррельді қолданады) металл түтікшеден және қайыру күшін таратуға арналған табандыққа бекітілген жеңіл екіаяқты тіреуіш пен нысана алу құрылғысынан тұрады. Мортарлар әдетте түрлі-түрлі оқ-дәрілермен жақын қашықтықта тікелей отты қолдау үшін жанама от қарулары ретінде қолданылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, минометтер ауыр қоршау артиллериясы болған. Минометтер жарылғыш снарядтарды (техникалық тұрғыдан бомбалар деп аталады) жоғары иісті баллистикалық траекториямен атып шығарады.

Тарих

Мортазалар жүздеген жылдар бойы қолданылып келеді. Мортазалардың ең алғашқы қолданылуы 1413 жылы Кореяда болған теңіз шайқасында тіркелген, онда корей қаругерлері вангу (완구, 碗口) – мортазаға ұқсас құралды жасады. Вангудың ең көне нұсқасы 1407 жылға дейін жетеді. Чхое Хе Сан (1380–1443), Чхое Му Сонның (1325–1395) ұлы, вангуды ойлап тапқан деп есептеледі. Мин әулеті кезінде генерал Ци Цзигуан мортазаға ұқсас ху дун пао деп аталатын шағын зеңбіректерді қолданған. Оны тұңғыш рет 1453 жылы Мехмед II Константинопольді қоршағанда қолданды. 1456 жылы Белградты қоршау туралы итальяндық Джованни да Тальякоццоның баяндамасында Осман түріктері жеті мортаза қолданғаны айтылады, олар "бір итальяндық миль биіктікке тас оқтарды" атқан. Олардың ұшу уақыты сонша ұзақ болғандықтан, траекториясын бақылап, қауіптен сақтануға уақыт болған. Алғашқы мортазалар, мысалы, Пумхарт фон Штайр, үлкен және ауыр болғандықтан, оларды тасымалдау қиын болды. Бұл қарулар қарапайым асүй және дәріхана мортазаларын еске түсіретін темір ыдыстардан жасалған. Барон Менно ван Коехорн 1701 жылы тасымалданатын мортазаны ойлап тапты. Бұл мортаза жарылғыш снарядты атқан, оның қозғалтқышы ату кезінде ыстық газдармен тұтандырылған. Коехорн мортазалары тез танымал болды, нәтижесінде бомба тасымалдау кемелері сияқты жаңа типтегі әскери кемелер қажет болды. Мортазалар Мореяны жаулап алуда маңызды рөл атқарды, және осы науқан барысында Парфенон ғимаратындағы оқ-дәрі қоймасы жарылды. Бұл мобильді мортазалардың далалық артиллерия ретінде (қоршау артиллериясынан гөрі) алғашқы қолданылуы 1719 жылы Глен Шил шайқасында якобит көтерілісін басу кезінде британдық әскерлермен жасалды. Шотландияның Батыс Жоғарғы Жерлерінің қиын жерінде жоғары бұрышты траекториялы мортазалар стандартты далалық зеңбіректерге қарағанда үлкен артықшылыққа ие болды. Наполеон дәуірінде мортазалар Еуропада кеңінен қолданылмай қалды, бірақ Манби мортазалары жағалауда кемелерге көмекке желі тастау үшін жиі қолданылды, ал оларды қару ретінде пайдалануға қызығушылық 20 ғасырдың басында қайта жанданды. Американдық Азамат соғысы кезінде екі тарап та мортазаларды кеңінен қолданды. Виксбургті қоршағанда генерал Улисс С. Грант мортаза жасау туралы былай деді: "ең мықты ағаштардан тіректер жасап, оларды снарядтар үшін тесіп, мықты темір ленталармен бекіттік. Олар Коехорн сияқты жұмыс істеді, және снарядтарды жаудың орларына сәтті атты". Ресей-Жапон соғысы кезінде Ресей империясының армиясының генерал-лейтенанты Леонид Гобьято даладағы жабық позициялардан жанама атыс принципін қолданды; және генерал Роман Кондратенконың қатысуымен ол теңіз снарядтарын атуға арналған алғашқы мортазаны жасады. Немец әскері Порт-Артурды қоршауды зерттеді, онда ауыр артиллерия тікенді сым мен бекіністер сияқты қорғаныс құрылымдарын жоя алмады. Нәтижесінде олар "Minenwerfer" деп аталатын қысқа ұңғылы, бұрандалы, тұмсықты мортазаны жасады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде кеңінен қолданылған, олар үш өлшемде жасалды: , , және .

Стокс растворлары

1915 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде сэр Уилфред Стокс минометті ойлап тапқанға дейін бір адам тасымалдай алатын заманауи миномет пайда болған жоқ. Қазба соғысының жағдайында, қазбаларда жасырынып, қолдануға ыңғайлы, оңай тасымалданатын әмбебап қарудың қажеттігі зор болды. Стокс жасаған үлгі 1915 жылғы маусымда британдық миномет оқ-дәрілерінің қорындағы бар снарядтарды қолдана алмағандықтан бастапқыда қабылданбады. Бірақ Дэвид Ллойд Джордж (сол кездегі оқ-дәрі министрі) және траншеялық соғыс жабдықтау бөлімінің подполковнигі Дж.К. Матесонның (Ллойд Джорджқа есеп беретін) араласуы Стокс минометін жасауды жеделдетті. Бұл қару Батыс майданының лайлы қазбаларында өте тиімді болды, себебі минометтік снаряд тікелей қазбаларға түсірілуі мүмкін еді, ал артиллериялық снарядтардың ұшу бұрышы төмен болғандықтан ондай жерге түсуіне болмайтын еді. Стокс минометі – қарапайым, тұмсығынан зарядталатын қару, ол қайта соққыны жұмсарту үшін негізге бекітілген тегіс металл түтікшеден және жеңіл екіаяқты тіреуіштен тұрды. Минометтік бомба түтікшеге түсірілгенде, бомбаның түбіндегі соққыға сезімтал праймер түтікшенің түбіндегі оқ ату механизмімен жанасып, жарылып, бомбаны нысанаға қарай жіберетін еді. Стокс минометі минутына 25 бомбаға дейін атып, бастапқы цилиндрлі, тұрақтандырылмаған снарядты қолдана отырып, ең көп қашықтығына дейін оқ атар еді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін минометтің жетілдірілген нұсқасы жасалды, ол қазіргі заманғы қанатты тұрақтандырылған, ағымдағы снарядты атып, ұзақ қашықтыққа арналған күшейткіш зарядына ие болды; бұл, әдетте, жаңа қару болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа қарай, ол минутына 30 бомбаға дейін атып, кейбір снарядтармен бірнеше километрге дейін оқ атар еді. Француздар Стокс минометінің Brandt Mle 27 үлгісін жетілдірді, одан әрі Brandt Mle 31 деп атады; бұл үлгі лицензиямен де, лицензиясыз да кеңінен көшірілді. Осы қарулар әлемдегі барлық келесі жеңіл минометтердің прототипі болды.

Миномет тасушы

Миномет тасығыштар – минометті негізгі қару ретінде тасымалдайтын көлік құралдары. Миномет орнату үшін көптеген көліктер пайдаланылған, олар көтерілісшілердің қолдан жасаған азаматтық жүк көліктерінен бастап, жаяу әскердің жауынгерлік машиналарын, мысалы M3 жартылай тізбекті көліктері мен M113 бронетранспортерлерінің түрлендірілген нұсқаларына дейін, сондай-ақ миномет тасымалдауға арналған көліктерге дейін жетеді. Жақсы жабдықталмаған көліктерде стандартты жаяу әскерлік миномет орнатылса, күрделі көліктерде миномет көлікке толықтай енгізіліп, оны көліктен түсіру мүмкін емес. Миномет тасығыштарды қозғалыс кезінде атуға болмайды, ал кейбіреулерін ату үшін түсіру қажет. Зы бронетранспортерлер мен тіпті негізгі танктер де минометпен жабдықталуы мүмкін, ол кабинаның ішінде немесе сыртында орнатылады. Израильдің "Меркава" танктері минометті қосымша қару ретінде пайдаланады. Ресей армиясы қазіргі уақытта қолданылып жүрген ең ірі минометтердің бірі – 2С4 "Тиулпан" өзі жүретін ауыр минометін қолданады.

Қару-жарақ ошақтары

Қарулы минометтер – әдетте гидравликалық кері итеру механизмімен жабдықталған, кейде автоматты зарядтағышы бар, артқы жағынан зарядталатын минометтер. Олар көбінесе бронетранспорттық құралға орнатылады және тікелей де, жанама да атыс жасауға қабілетті. Осы қару түрінің негізгі үлгілері – Brandt Mle CM60A1 және Brandt 60 мм LR, олар заманауи жаяу әскер минометтерінің және заманауи артиллериялық қарулардың ерекшеліктерін біріктіреді. Мұндай қарулар көбінесе тегіс ішкі беті бар, стабилизаторлы қанаттары бар снарядтарды қолданады, снаряд салмағына қарағанда салыстырмалы түрде аз итергіш зарядтарды пайдаланады. Кейбір үлгілері, мысалы, 2S31 Vena және 2S9 Nona сияқты, спиральді ішкі беті бар түтікшелермен жабдықталған. Оларда артиллериялық қаруларға қарағанда қысқа түтікшесі бар және олармен салыстырғанда әлдеқайда жеңіл салмақты, бұл жаяу әскер минометтерінің барлық сипаттамалары. Бұл гибридтік қаруды құрайды, ол жанама атыспен кең аумақты нысаналарды, ал тікелей атыспен көліктер мен бекіністер сияқты нақты нысаналарды жоюға қабілетті. Мұндай гибридтер жаяу әскер минометтерінен ауыр әрі күрделі, зымырандық гранаталардан броньға қарсы және бекіністерді бұзуда артық, бірақ заманауи гаубицалармен салыстырғанда атыс қашықтығы аз, ал заманауи танкке қарсы басқарылатын қарулармен салыстырғанда танкке қарсы мүмкіндіктері төмен. Дегенмен, олар жеңіл мобильді бөлімшелерде көп мақсатты жеке құрамға және броньға қарсы қабілеттілікті қамтамасыз етуде өзіндік орынға ие. Мұндай жүйелер, мысалы, советтік 120 мм 2S9 Nona, көбінесе өздігінен жүретін (бірақ сүйретілетін нұсқасы да бар). AMOS (Advanced Mortar System) – одан да жетілдірілген қару-миномет жүйесі. Ол 120 мм автоматты екі түтікшелі, артқы жағынан зарядталатын миномет мұнарасын пайдаланады, оны әртүрлі бронетранспорттық құралдарға және шабуыл қайықтарына орнатуға болады. Қару-минометтің заманауи үлгісі – 2В9 Василек.

Импровизацияланған

Көтерілісші топтар күшейтілген әскери нысандарға шабуыл жасау немесе азаматтарды қорқыту үшін жиі түрлендірілген, немесе "қолдан жасалған" минометтерді пайдаланады. Олар көбінесе болат қаңқаға бекітілген ауыр болат құбырлардан құрастырылады. Бұл қарулар стандартты миномет оқ-дәрілерін, мақсатты түрде жасалған снарядтарды, жарылғыш заттармен және сынықтармен толтырылған қайта қолданылған газ баллондарын, сондай-ақ кез келген басқа да түрлендірілген жарылғыш, отты немесе химиялық қаруларды атуға қабілді. Уақытша Ирландия Республикалық Армиясы (PIRA) оларды "казарма бұзғыштары" деп атаған.

Сириядағы азаматтық соғыс

Сирия азаматтық соғысында көтерілісшілер қолданған импровизацияланған минометтер "тозақтан келген зеңбіректер" деп аталады. Бақылаушылар олардың "өте дәл еместігін" және жүздеген бейбіт азаматтардың қаза болуына себепкер екенін айтады.

Шри-Ланкадағы азаматтық соғыс

Шри-Ланка азамат соғысында Тәміл жолбарыстары қолдан жасаған минометтері "Пасилан 2000" деп аталады, сондай-ақ "ракеталық миномет" немесе "Арти миномет" деп те аталады – бұл 1980 жылдардан бері ЖТҰ жердегі операцияларында қолданған "Баба" минометінің жетілдірілген түрі. "Баба" минометінің снарядтарында шайыр болғандықтан, олар жерге тиген кезде өрт тудыратын. "Баба", миномет прототипі, қарапайым болды. Бірақ уақыт өте қару жақсарды. "Пасилан 2000" – жақсартылған нұсқа, оның сипаттамалары ракеталық құрылғыға ұқсас. "Пасилан 2000" – тракторға орнатылған жылдам қозғалатын платформадан атылатын ауыр миномет. Снаряд артиллерия немесе MBRL сияқты тұрақты ату дымы шығармайды. Бұл ЖТҰ-ның жасыруы үшін өте қолайлы және шабуыл стилін жасырады. Оқ атылғаннан кейін алдыңғы бақылаушылар/жас тыңшылар/азаматтық бақылаушылар атуды түзете алады. Түтіктің орнатылуы ракеталық контейнерлердің орнатылуына ұқсас. Оқтың ұзындығы мен калибрі "Пасилан 2000" жүйесінің Қытайда жасалған 82 типті 30 түтік MLRS (Палестинаны азат ету армиясы (PLA) 1980 жылдардың басында енгізген) сияқты екенін көрсетеді, бұл "Касьам" зымыраны сияқты рельстік басқарылатын "Катюша" түрлерінен гөрі ортақ ерекшеліктері бар. Жарылғыш бөлігінің салмағы және ол ТНТ-мен толтырылған. Оның ұшу қашықтығы шамамен болды, содан бері ол бірнеше өзгеріске ұшырады. "Пасилан 2000" "Баба" минометінен гөрі қауіптірек болды. Бірақ IV Илам соғысы кезінде жердегі шабуылдар үшін кеңінен қолданылмады.

Дизайн

Қазіргі заманғы миномет жүйелерінің көпшілігі төрт негізгі бөліктен тұрады: түтік, негіз тақтасы, екіаяқты тіреу және нысана. Қазіргі заманғы минометтердің калибрі әдетте 60 мм (2,36 дюйм) -ден 120 мм (4,72 дюйм) -ге дейін болады. Дегенмен, одан ірі және кішкентай минометтер де жасалған. Қазіргі заманғы миномет – түтігінен оқ салынатын, пайдалануы салыстырмалы түрде қарапайым қару. Ол артиллерияшылар миномет оғын түсіретін түтікпен құралданған. Оқ түтіктің түбіне жеткенде, ол бекітілген оққышқа соғылып, оқты атқылайды. Түтік әдетте 45 және 85 градус аралығында (800 және 1500 мил) бұрышпен орнатылады, бұрыш неғұрлым жоғары болса, көлденең траектория соғұрлым қысқа болады. Кейбір минометтерде арқан немесе иінтірек механизмімен басқарылатын жылдам оққыш болады.

Дәлдікпен басқарылатын

XM395 дәлдікпен басқарылатын миномет оқ-дәрісі (PGMM) – Alliant Techsystems компаниясы әзірлеген 120 мм-лік бағытталатын миномет оқ-дәрісі. Orbital ATK-ның 155 мм артиллериялық снарядтарына арналған дәлдікпен бағыттау жинағының негізінде жасалған XM395, GPS бағыттауын және бағытты басқару беттерін стандартты фитильдердің орнына қоятын, қазіргі қолданыстағы 120 мм миномет корпустарын дәлдікпен басқарылатын оқ-дәрілерге айналдыратын жиынтыққа біріктіреді. XM395 оқ-дәрісі стандартты 120 мм тегіс ұңғылы миномет оқ-дәрілеріне орнатылған GPS-бағытталған жиынтықтан тұрады, оған маневрлік бөліктері бар мұрын және құйрық жүйелері кіреді. Стрикс миномет оқ-дәрісі – қазіргі уақытта Saab Bofors Dynamics компаниясы өндіретін 120 мм минометтен атылатын шведтік соңғы кезеңде бағытталатын снаряд. STRIX дәстүрлі миномет оқ-дәрісі сияқты атылады. Оқ-дәрінің құрамында инфрақызыл сенсор бар, ол жақын маңайдағы кез келген танкке немесе бронетранспорттық құралға бағыттану үшін қолданылады. Іздеу құрылғысы өртеніп жатқан нысаналарды назардан тыс қалдыруға арналған. Кез келген 120 мм минометтен атылатын STRIX-тің қалыпты ұшу қашықтығы дейін жетеді. Арнайы жылдамдатқыштың қосылуы ұшу қашықтығын арттырады. GMM 120 (Guided Mortar Munition 120; Patzmi деп те аталады; сондай-ақ Morty деп белгілі) – Израиль әскери өнеркәсібі әзірлеген GPS және/немесе лазерлік басқарылатын миномет оқ-дәрісі. Тағы бір израильдік бағытталатын миномет – Elbit компаниясы жасаған "Темір Шұңқыр". Ресейлік KM 8 Gran да лазерлік басқарылатын жүйеге ие.

Ұзақ қашықтықтағы артиллериямен салыстырғанда

Қазіргі заманғы минометтер мен олардың оқ-дәрілері, әдетте, ұзақ қашықтықтағы артиллериядан – мысалы, далалық қарулар мен гаубицалардан – әлдеқайда кішірек және жеңіл болады. Бұл жеңіл және орташа минометтерді жеңіл қарулар санатына жатқызуға мүмкіндік береді, яғни оларды көлік құралының көмегінсіз, жеке тұлға тасымалдай алады. Минометтер – қысқа қашықтықтағы қарулар және көп жағдайда ұзақ қашықтықтағы артиллериядан тиімдірек. Атап айтқанда, олардың биік, параболалық траекториясы және тік түсу бұрышының арқасында, минометтер нысаналарға, тіпті кедергілердің артында немесе бекіністерде жасырынып отырғандарға да бомба тастай алады – мысалы, төбелердің немесе ғимараттардың артындағы жеңіл көліктерге, немесе окоптардағы немесе жасырын қазбалардағы жаяу әскерге. Бұл шабуылды нысанадан төмен жатқан позициядан жүргізуге де мүмкіндік береді. (Мысалы, ұзақ қашықтықтағы артиллерия алыс және жоғары орналасқан нысананы, минометке оңай қол жеткізілетін нысананы атқылай алмайды.) Қазба соғысында минометтер тікелей жаудың окоптарына атуға қолданылады, бұл ұзақ қашықтықтағы артиллерия үшін оның траекториясының тегіс болуына байланысты өте қиын немесе мүмкін емес. Минометтер жасырын орындардан – мысалы, тау беткейлеріндегі табиғи жартастардан немесе орманнан – қолданғанда да өте тиімді, әсіресе егер алдыңғы бақылаушылар стратегиялық позицияларда тікелей атысқа бағыт беру үшін жұмыс істесе. Мұндай жағдайда миномет алдыңғы бақылаушыға да, нысанаға да салыстырмалы түрде жақын болады, бұл оқты жылдам және дәл жеткізуге, сондай-ақ қырып тастауға мүмкіндік береді. Минометтер қар немесе жұмсақ топыраққа орнатылғанда тұрақсыздыққа ұшырайды, себебі кері соққы оларды теңсіз түйреп жібереді. «Рашен» қапшасы осы мәселені шешеді. Қанаттарымен тұрақтандырылған минометтік оқтар бұранданың немесе жоғары қысымның тудырған айналу күштеріне төтеп беруі керек емес, сондықтан олар бұрандалы артиллериялық оқтарға қарағанда жұқа қабықта жоғары пайдалы жүк тасымалдай алады. Көлемнің айырмашылығына байланысты, бірдей диаметрдегі тегіс ұңғылы минометтің жарылыс қуаты ұқсас өлшемдегі артиллериялық снарядқа немесе гаубица снарядына қарағанда жоғары болады. Мысалы, 120 мм минометтік оқтың жарылғыш қуаты 152 мм/155 мм артиллериялық снарядқа шамалас. Сонымен қатар, тегіс ұңғыдан атылатын, бұранданың айналуына тәуелді емес снарядтар, бұрылу бағытында ауытқудың кемшілігінен де құтылады.