Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Классикалық музыканың басылым түрі
Type of edition of classical music
Классикалық музыка шығармасының түпнұсқа басылымы (неміс тілінен алынған "ur" сөзі "түпнұсқа" деген мағынаны білдіреді) – композитордың бастапқы ойын мүмкіндігінше дәл жеткізуге арналған, ешқандай қосымша немесе өзгертілген материалдарсыз жарыққа шығарылған нұсқа. Түпнұсқа басылымнан өзгешелері – факсимильді және интерпретациялық басылымдар, олар төменде талқыланады.
An urtext edition (from German prefix ur original), of a work of classical music is a printed version intended to reproduce the original intention of the composer as exactly as possible, without any added or changed material. Other kinds of editions distinct from urtext are facsimile and interpretive editions, discussed below.
Мәтіндік басылымдарды дайындау
Мәтіндік басылымның дереккөздеріне композитордың өзі жазған автограф (яғни қолжазба), композитордың шәкірттері мен көмекшілері жасаған қол көшірмелері, алғашқы жарияланған басылым және басқа да ерте басылымдар жатады. Бірінші басылымдарда жиі қателер кездесетін болғандықтан, мәтіндік басылым үшін ерекше құнды дерек – композитордың өзі қолмен түзеткен бірінші басылымның көшірмесі. Мәтіндік басылым редакторы қолданған дереккөздерді көрсететін кіріспе бөлім болады. Редактор сирек кездесетін қолжазбалар мен алғашқы басылымдар сақталатын академиялық кітапхана немесе басқа да архивті көрсетеді. Дереккөздер аз болғанда, не қателер көп болғанда, не қайшылықтар туғанда мәтіндік басылым редакторының жұмысы қиындап кетеді. Композитордың қолжазбасы түсініксіз болғанда (мысалы, Бетховендікі) немесе шығарма жарияланғаннан кейін қайта жұмыс істеген жағдайларда да қиындықтар туындайды. Мәтіндік өңдеудегі басты мәселе – нұсқалардың айырмашылықтарын қалай көрсету. Егер редактор тым аз нұсқаны қамтыса, орындаушының таңдау еркіндігі шектеледі. Бірақ сенімсіз дереккөздерден алынған күмәнді нұсқаларды қосу да орындаушыға пайдасыз. Редактордың ең қиын міндеті – баспа немесе көшіру қателерін анықтау. Ұлы қауіп – бұл мүлдем болжам емес – композитордың ерекше немесе шабыттанған таңдауы, тым құлшыныс редактордың қолынан жойылып кетуі мүмкін. Қиындықтардың тағы бір себебі – музыкалық шығармаларда әдетте бірнеше жерде қайталанатын (бірдей немесе ұқсас) бөлімдер болады; мысалы, сонаталық формадағы шығарманың рекапитуляция бөлімінде немесе рондоның басты тақырыбында. Көбінесе дереккөздің бір жеріндегі динамикалық белгілер немесе басқа да экспрессия белгілері, ұқсас жерлерде кездеспейді. Ең қатаң тәсіл – барлық белгілерді сөзбе-сөз беру, бірақ мәтіндік басылым редакторы қатарлас бөлімдердегі белгілерді де көрсетуге тырысуы мүмкін. Редакторлардың осы қиындықтарға берген жалпы жауабы – қабылданған шешімдерді жазбаша түрінде, әлде төменгі жазбаларда, әлде түсіндірмелер бөлімінде көрсету.
The sources for an urtext edition include the autograph (that is, the manuscript produced in the composer's hand), hand copies made by the composer's students and assistants, the first published edition and other early editions. Since first editions often include misprints, a particularly valuable source for urtext editions is a copy of the first edition that was hand corrected by the composer. An urtext edition will often have a prologue stating which sources the editor used. The editor will provide the academic library or other repository where manuscripts or first editions that have become rare are stored. Where the sources are few, or misprint ridden, or conflicting, the task of the urtext editor becomes difficult. Cases where the composer had bad penmanship (for example, Beethoven) or revised the work after publication, likewise create difficulties. A fundamental problem in urtext editing is how to present variant readings. If the editor includes too few variants, this restricts the freedom of the performer to choose. Yet including unlikely variants from patently unreliable sources likewise serves the performer badly. Where the editor must go farthest out on a limb is in identifying misprints or scribal errors. The great danger—not at all hypothetical—is that an eccentric or even inspired choice on the composer's part will be obliterated by an overzealous editor. One other source of difficulty arises from the fact that works of music usually involve passages that are repeated (either identically or similarly) in more than one location; this occurs, for instance, in the recapitulation section of a work in sonata form or in the main theme of a rondo. Often the dynamic markings or other marks of expression found in one location in the source material are missing in analogous locations. The strictest possible practice is to render all markings literally, but an urtext editor may also want to point out the markings found in parallel passages. One common response of editors for all of these difficulties is to provide written documentation of the decisions that were made, either in footnotes or in a separate section of commentary.
Факсимильді басылымдар
Urtext басылымдары факсимильді басылымдардан ерекшеленеді, факсимильді басылымдар музыка туындысының түпнұсқа көздерінің бір-бір фотокөшірмесін ғана ұсынады. Urtext басылымы әртүрлі көздерден алынған мәліметтерді біріктіру және сарапты ғылыми талдау жасау арқылы орындаушының факсимильден алатын мүмкіндіктерін кеңейтеді. Urtext басылымдарын оқу факсимильдерге қарағанда ыңғайлы. Сондықтан, факсимильді басылымдар көбінесе ғалымдарға, сондай-ақ дайындық процесінің бір бөлігі ретінде зерттеумен айналысатын орындаушыларға арналған. Музыктанушы Джеймс Вебстер Хайднның Ми-бемоль мажор фортепианолық сонатасы, H. XVI:49-дың екі жетекші Urtext басылымын зерттеу нәтижесінде, тарихи негізделген орындаушылыққа қызығушылық танытқан музыканттар факсимильден ойнау керектігін айтады. Себебі, композитор салған кейбір белгілерді басылған нұсқада толыққанды жеткізу мүмкін емес. Хайдн үшін бұларға нүкте мен штрих арасындағы аралық ұзындықтағы белгілер (композитор үшін әртүрлі мағына білдіретін) және ноталардың жоғары бөлігінде аяқталатын фраза доғалары жатады, бұл фразаның қайдан басталатынын немесе аяқталатынын анықтауды қиындатады. Мұндай жағдайларда баспа басылымдары белгілі бір таңдау жасауға мәжбүр, ал тек факсимиль ғана композитор ниетінің өзгесіз көрінісін ұсына алады.
Urtext editions differ from facsimile editions, which simply present a photographic reproduction of one of the original sources for a work of music. The urtext edition adds value to what the performer could get from a facsimile by integrating evidence from multiple sources and exercising informed scholarly judgment. Urtext editions are also easier to read than facsimiles. Thus, facsimile editions are intended mostly for use by scholars, along with performers who pursue scholarship as part of their preparation. The musicologist James Webster, basing his remarks on his study of two leading urtext editions of Haydn's E flat Piano Sonata, H. XVI:49, suggests that players interested in historically informed performance ought to play from a facsimile. The reason is that some markings made by the composer simply cannot be rendered faithfully in a printed edition. For Haydn, these include marks that are intermediate in length between a dot and a stroke (which evidently have different meanings for this composer), or phrase arcs that end high above the notes, leaving it ambiguous where a phrase begins or ends. In such cases, printed editions are forced to make a choice; only a facsimile can provide an unaltered expression of the composer's intent.
Түсіндірме басылымдар
Urtext басылымдары редактордың туындыны қалай орындау керек деген жеке пікірін ұсынатын түсіндірме басылымдардан да өзгеше. Бұл композитордың белгілерін толықтыратын немесе оларды алмастыратын динамика және басқа да музыкалық өрнек түрлеріне қосымша белгілер беру арқылы көрінеді. Шығаршылық шешімдердің кейбір жағдайларында, түсіндірме басылымдар композитордың ноталарын қасақана өзгертіп немесе тіпті толық бөлімдерді жойып жіберген. 19-шы және 20-шы ғасырдың басында Гарольд Бауэр, Артур Шнабель және Игнацы Ян Падеревский сияқты көптеген белгілі орындаушылар түсіндірме басылымдар ұсынды. Жазылған музыканың пайда болуына дейін, мұндай басылымдар студенттерге көрнекті артистердің орындаушылық тәжірибесінен шабыт алудың жалғыз мүмкіндігі болды, және тіпті бүгінде олар осы мақсат үшін құндылығын сақтайды. Urtext және түсіндірме редакциялаудың арасындағы шартты келісім – редактордың қосымшалары композитордың өзінің белгілерінен типографиялық тұрғыдан (әдетте жақшалармен, мөлшерімен, сұр түспен немесе қоса берілген мәтінде толық сипаттамамен) ажыратылатын басылым. Мұндай шартты басылымдар, әсіресе ежелгі музыка үшін пайдалы, себебі көне ноталардың мағынасын түсіндіру көбінесе қиындықтар тудырады.
Urtext editions also differ from interpretive editions, which offer the editor's personal opinion on how to perform the work. This is indicated by providing markings for dynamics and other forms of musical expression, which supplement or replace those of the composer. In extreme cases, interpretive editions have deliberately altered the composer's notes or even deleted entire passages. In the 19th and early 20th centuries, many famous performing musicians provided interpretive editions, including Harold Bauer, Artur Schnabel, and Ignacy Jan Paderewski. In the days before recorded music, such editions were often the only way that students could obtain inspiration from the performing practice of leading artists, and even today they retain value for this purpose. A compromise between urtext and interpretive editing is an edition in which the editor's additions are typographically distinguished (usually with parentheses, size, greyscale or detailed in accompanying prose) from the composer's own markings. Such compromise editions are particularly useful for early music, where the interpretation of the musical notation of long ago often poses difficulties.
Қазіргі кезде қолданылып жүрген басылымдар
Уильям С. Ньюман қазіргі заманғы музыка оқытуында түпнұсқа басылымдарға (urtext editions) көбірек бейімділік байқалып жатқанын айтады, бірақ ол бұл үрдіске қатысты қандай да бір екіұштылықты білдіреді:
William S. Newman suggests that in contemporary music teaching, urtext editions have become increasingly favored, though he expresses some ambivalence about this development:
Ньюман сілтеме жасайтын Бюлов–Леберт басылымы – сонаталардың кеңінен танымал интерпретациялық басылымы.
The Bülow–Lebert edition to which Newman refers is a well known interpretive edition of the sonatas.