Кіріспе

Генерал-майор, Синд облысының губернаторы және Британдық Үндістандағы Бас қолбасшы (1782 – 1853)

Генерал сэр Чарльз Джеймс Нейпир (10 тамыз 1782 – 29 тамыз 1853) британдық армияның офицері және Пиреней және 1812 жылғы науқандарының ардагері болды, содан кейін Бомбей армиясының генерал-майоры болды. Осы кезеңде ол Синдтің британдық әскери жаулап алуына жетекшілік етті, одан кейін Синд облысының губернаторы және Үндістандағы Бас қолбасшы болып қызмет етті.

Ерте өмір

Чарльз Джеймс Нейпир полковник Джордж Нейпирдің және оның екінші әйелі леди Сара Леннокстың үлкен ұлы болды. Бұл екі тараптың да екінші некесі еді. Леди Сара король Карл II-нің шөбересі болған. Нейпир Лондонның Уайтхолл сарайында дүниеге келді. Ол үш жасқа толғанда әкесі Дублинде әкімшілік қызметке кірісіп, отбасын Ирландияның Килдар графтығындағы Селбриджге көшірді, бұл жерде Леди Сараның әпкесі, леди Луиза Конноллиға жаяу арақашықтықта болатын. Оның алғашқы білімі Селбридждегі жергілікті мектепте алды. Он екі жасында 1794 жылдың қаңтар айында Британ армиясының 33-ші жаяу әскер полкіне қабылданып, бірақ көп ұзамай 89-шы полкке ауыстырылды және бірден қызметке кірмеді, керісінше Ирландиядағы мектепке оралды. 1799 жылы, 17 жасында, ол сер Джеймс Даффтың көмекшісі ретінде әскерде активті қызметке кірісті.

Жарым арал соғысы

Нейпер Наполеон Бонапартқа қарсы Пиреней түбегіндегі соғыс кезінде 50-ші (Каралеваның өз) жаяу әскер полкіне қолбасшылық етті. Нейпердің ондағы қызметі Корунна шайқасында аяқталды, онда ол жарақаттанып, майданда өлімге қалдырылды. Нейперді француз армиясының Гиберт есімді барабаншысы аман қалдырып, тұтқынға алды. Дегенмен, Нейпер британдықтарға қайтарылғаннан кейін Армияның алтын медалімен марапатталды. Нейпер француз маршалы Сульттың, кейін Мишель Нейдің штабына жақын жерде ұсталған кезде жараларын емдеді. 1809 жылғы 21 наурызда британдық шлюп Коруннаға қала комендантына хат жеткізіп, Нейпердің тағдыры туралы оның отбасы атынан ақпарат сұрады. Ней мен Нейпер арасындағы келісім бойынша, ол үш айға үйде жазылуға жіберілді, бірақ 1809 жылғы 1 шілдеде Нейдің штабына қайта оралуға міндетті болды. Нейпер 1810 жылы Пиреней түбегіне қайта оралып, Португалияда Наполеонға қарсы күресуге ерікті түрде келді, әсіресе Коа шайқасында, онда оның астынан екі жылқы атылып түсті, Бусако шайқасында, Фуэнтес-де-Оноро шайқасында және 1812 жылғы Бадахоз шайқасында (Бадахоздың екінші қоршауы), Испанияның Экстремадура аймағында, онда ол 102-ші жаяу әскер полкінің подполковнигі болды. Бусако мен Фуэнтес-де-Онородағы ерлігі үшін Нейпер екі бекеті бар күміс медальді жеңіп алды. Нейпер Иония аралдарындағы Кефалонияның губернаторы болды және арал туралы кітап жазды. Кейіннен ол Грекияның Тәуелсіздік соғысы кезінде дипломатиялық миссияда қызмет етті, бұл қақтығыста ол грек халқына зор симпатиямен қарады. Ол сондай-ақ Грекия және Иония аралдары туралы тағы екі кітап жазды.

Англияға оралу

1835 жылы Нейпир жоспарланған Оңтүстік Австралия жаңа колониясының губернаторы болып тағайындалды, бірақ ол лауазымнан бас тартып, Уильям Лайтты осы қызметке ұсынды. Дегенмен, Джон Хиндмарш бұл лауазымды алу үшін күш-жігер жұмсаған және ықпалды қолдауға ие болғандықтан, оған тағайындалды. Нейпир 1839 жылғы сәуір айында Англияның Солтүстік аймағының бас офицері болды.

Үндістандағы қызметі

1842 жылы 60 жасында Нейпир Бомбей президенттігінің құрамындағы Британдық Үндістан армиясының қолбасшылығына генерал-майор болып тағайындалды. Лорд Элленбороның саясаты Нейпирді Синд провинциясына (Скинде) жеткізді. Ол алғашқы ағылшын-афған соғысынан кейін Британдық Үнді империясына қарсы тұрған мұсылман билеушілерінің көтерілісін басу үшін жіберілді. Нейпирдің осы басшыларға қарсы жорығы Миани шайқасында (Миани) генерал Хошу Шидиге қарсы және Хайдарабад шайқасында жеңіске жетіп, Синдті бағындырып, оны шығыс көршілеріне – Синд дивизиясы ретінде қосып алды. Кейін Нейпир Синдтегі оқиғалар туралы былай деді: «Егер бұл қиындық болса, онда ол құрметті қиындық болды!» 1843 жылдың 4 шілдесінде Нейпир Миани мен Хайдарабадтағы жеңістері үшін Бах орденінің әскери бөлімінде Ұлы крестпен марапатталды. Сондай-ақ 1843 жылы оған 97-ші (Ульстер графының) жаяу полкінің полковнигі лауазымы берілді, кейін сол жылы 22-ші (Чешир) жаяу полкінің полковнигі болып ауысты. Лорд Элленбороу Нейпирді Бомбей президентінің губернаторы етіп тағайындады. Бірақ оның басшылығымен әкімшілік Британдық Шығыс Үнді компаниясы директорларының саясатымен келіспеді, сондықтан Нейпир қызметтен алынып, ашумен үйіне қайтып келді. 1849 жылдың көктемінде Нейпир тағы да Үндістанға, сикхтардың мойынсұнуын алу үшін жіберілді. Бірақ Үндістанға келген соң, лорд Гоф пен оның армиясы бұл міндетті орындаған екенін білді. Нейпир соңғы рет Англияға оралды. Ол Пенинсула соғысында алған жараларының салдарынан денсаулығына байланысты қиындықтарды бастан өткерді және 1853 жылдың 29 тамызында, 71 жасында Портсмут қаласының жанындағы Оклендте қайтыс болды. Бірақ оның Далхаузимен араздасуы аяқталған жоқ. Ол қайтыс болғаннан кейін жарық көрген «Индия үкіметінің азаматтық және әскери кемшіліктері» (Вестертон, 1853) еңбегінде Үндістандағы ағылшындардың үндістерге деген өркөкіректігін айыптап, былай деді: «Еуропалықтардың жас буыны жергілікті офицерлерден қашық тұрады. Бұл бұрынғы үндістандық даңқты офицерлердің рухынан қаншалықты өзгеше!» Ол британдық офицерлердің жергілікті тілдерді үйренуін және жергілікті офицерлерді ADC және Bath Companions қызметтеріне тағайындауын ұсынды. «Шығыс ақылы зор, және жақсы сезімдермен қолдау табады, – деп жазды ол, – ал жергілікті офицерлерде шығыстың батылдығы, генийі және амбициясы жетерлік, бірақ осы қасиеттерді дамыту үшін оларды еуропалық офицерлермен теңестіру керек». 1857 жылы көтеріліс басталғанда, Нейпирдің «Ақаулары» кітабы субконтиненттегі шиеленістерді дұрыс болжаған пайғамбарлық туынды ретінде құрметпен қабылданды. Оның замандастарының бірі айтқандай, мәселе «Егер ол өзінің пікірлерін ашық айтқанда, ешқандай шамадан тыс асыра сілтеулерді болдырмағанда, оның ескертулері мен ұсыныстары назар аударуға лайық болар еді. Керісінше, олар ауру сананың өнімдері ретінде қабылданды». Нейпирдің бұрынғы үйі қазір Уотерлувиллдегі Оклендс католик мектебінің бір бөлігі болып табылады. Нейпир 1853 жылдың 29 тамызында қайтыс болды және оның денесі Портсмуттегі Корольдік гарнизон шіркеуіне жерленді.

Құлдық пен талан-тараж туралы

Нейпер құлдыққа қарсы болды. Уильямның Нейпер туралы естеліктерінде айтылғандай, Синд шаруалары тәуелді және қысымға ұшыраған, ал көптеген индустар тоналған халық еді және олардың діні балучилер мен синдтардың бәрінен де кінәландырылды. Олар бейбітшілік пен қорғауға мұңлы болды. Нейпер әмірлерді биліктен қуды, олардың жеке қарулы жасақтарын таратып жіберді, бұрын әмірлер шаруалардан жинаған салықтар енді ағылшыздарға төленетінін және құлдық бүкіл елде жойылғанын жариялады. Бұл шараға балучилер қарсы шықты, бірақ гаремдегі құл қыздар оны қуана қарсы алды. Карачиде тұрғанда Нейпер жер мемлекетке тиесілі екенін, әмірлер жер салығын "зор қатыгездікпен – мүшелеп кесу және азаптау арқылы" жинап жатқанын, ал жер салығының мөлшері жартыдан екі үшін бір бөлігіне дейін екенін анықтады. Нейпер құлдық әдетіне қарсы болды, онда Уильямның естеліктерінде айтылғандай, жас қыздар "өз үйлерінен алыптардың гаремдеріне" тартылып әкелінетін. Әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғауға жасаған тырысыстары оған бұрын "шексіз қатыгездік пен расұстаушылықты" көрсеткен көптеген әмірлермен күресуді талап етті.

Мұра

1903 жылы 25-ші Бомбей мылтықтары (Бомбейдің 25-ші полкі ретінде Синдті жаулап алудағы Нейпиер әскерінің бір бөлігі болған) 125-ші Нейпиер мылтықтары деп қайта аталды. Қазір біріктірілгеннен кейін, ол Rajputana Rifles полкінің 5-ші батальоны (Нейпиер) болып табылады. Джордж Гамон Адамстың (1821–1898) Нейпиерге арналған қола мүсіні Трафальгар алаңының оңтүстік-батыс бұрышынан көрініс береді, ал мәрмәр мүсіні Әулие Павел соборының кіреберіс бөлігінде орналасқан. Оның қола мүсінінде ол әскери формамен, басы ашық, плащын артына лақтырған күйде бейнеленген. Сол қолымен ол қылышын қынынан ұстап, белден жоғары көтеріп тұр, ал оң қолымен Скиндеге билік еткен кезінде берілген үкіметтің символы – кітапшаны ұстап тұр. Ескерткіш 26 қараша 1855 жылы салтанатсыз түрде орнатылып, халықтан жиналған қаражат есебінен салынды, ең көп үлес қосқандар – қарапайым сарбаздар болды. 2000 жылдың қазан айында Лондонның жаңадан сайланған мэрі Кен Ливингстон Нейпиер мен генерал-майор сэр Генри Хавлоктың ескерткіштерін көрінеуі аз жерлерге көшіруді сұрады, себебін "Мен ондағы екі генералдың кім екенін және не істегенін білмеймін" деп түсіндірді, бірақ бұл өтініштер ешқандай нәтиже бермеді. Оның денесі Портсмут қаласындағы қазіргі уақытта қираған Корольдік гарнизон шіркеуінде жатыр. Оның қабірі шіркеудің батыс есігінің сыртында орналасқан. Шіркеудің батыс қабырғасының ішінде Нейпиердің жерленген жерін көрсеткен бос тақта болған деген болжам бар. Жаңа Зеландияның Хоукс-Бэй аймағындағы Нейпир қаласы оның құрметіне аталған. Миани шайқасындағы жеңісін еске алу үшін Меани атты шағын қала салынған. Сінд (Пакистан) аймағындағы Карачи қаласында бұрын Нейпиер жолы (қазір Шахра-е-Алтаф Хусейн), Нейпиер көшесі (қазір Мир Карамали Талпур жолы) және Нейпиер казармасы (қазір Лиакат казармасы) Шарах-е-Фейсал көшесінде орналасқан. Порт аймағында Нейпиер молы да бар. Манорада 1864 жылы салынған Әулие Павел шіркеуі Нейпиерге арналған ескерткіш. Қарачи грамматикалық мектебі екінші ең көне үйіне "Нейпиер" деген ат берді. Кветтада Нейпиер Линез деп аталатын тұрғын үйлер ауданы бар. Үндістанның Мадхья-Прадеш штатындағы Джабалпур қаласында Нейпиер Таун деп аталатын аудан бар.