Кіріспе

Музей және Джон Соанның бұрынғы үйі

Сэр Джон Соанның мұражайы – Лондонның Холборн ауданында, Линкольн қонақүйі алаңдарының жанында орналасқан үй-мұражай. Бұл мұражай бұрын неоклассикалық сәулетші Джон Соанның жеке үйі болған. Мұнда Соанның жобаларының көптеген суреттері мен архитектуралық модельдері, сондай-ақ ол көп жылдар бойы жинаған суреттер, мүсіндер, көне заттар мен өнер туындыларының ірі коллекциясы сақталған. Мұражай 1833 жылы Соанның тірілігінде Парламенттің жеке заңымен құрылған және 1837 жылы оның қайтыс болуынан кейін күшіне енген. Соан ұлын мұрадан айыру үшін ұзақ парламенттік күреске қатысты, себебі ол оны жек көретін. Заңда Соанның қайтыс болуымен оның үйі мен жинақтары ел атынан әрекет ететін сенімділер кеңесінің қамқорлығына беріліп, оның өліміндегідей сақталуы тиіс екені белгіленген. 1947 жылға дейін мұражайдың сенімділері Соанның бастапқы қаражатына ғана сүйенген, толығымен тәуелсіз болды. Содан бері мұражай Цифрлық мәдениет, медиа және спорт министрлігі арқылы Ұлыбритания үкіметінен жыл сайын қаржылай көмек алып келеді. 1988 жылдан бастап қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді, оның нәтижесінде сурет салу бөлмелері, картиналар залы, кабинет, киім бөлмесі, картиналар залының шағын бөлігі және басқа да бөлмелер бастапқы түс схемаларына келтірілді және көп жағдайда заттардың бастапқы орналасуы қалпына келтірілді. Соанның үш ауласы да жаңартылды, оның пастичиосы (архитектуралық фрагменттерден құралған бағанасы) мұражайдың ортасындағы ескерткіш ауласына қайта орнатылды. 1997 жылы сенімділер Мұра лотерея қорының көмегімен №14 үйді сатып алды. Үй жаңартылып, мұражайға білім беру қызметін кеңейтуге, ғылыми кітапханасын көшіруге және Соанның 9000 Роберт Адам суретінен тұратын жинағына арналған Роберт Адам зерттеу орталығын құруға мүмкіндік берді. Соанның картиналарының арасында Каналетто, Хогарт, оның досы Дж.М.У. Тернердің үш туындысы, Томас Лоуренс, Антуан Уатто, Джошуа Рейнольдс, Август Уолл Каллкотт, Генри Фузели, Уильям Гамильтон және Джованни Баттиста Пиранезидің 15 суреті бар. Коллекцияда 30 000-нан астам архитектуралық сурет сақталған. Үйдің тар дәліздері Соанның кең жинақтарымен безендірілгендіктен, мұражайға бір уақытта 90-нан астам келуші кірмейді, ал кіреберісте кезек күту жиі кездеседі. Белгілер аз, жарық жайлы, ақпараттық бюро немесе кафе жоқ. 2019 жылдың наурыз айына дейін мұражайды 131 459 адам барып көрді.

Үйлер

Соан Линкольнның Инн-Филдс-тың солтүстік жағында үш үйді біріктіріп қиратып, қайта тұрғызды. Ол 12-ші үйден бастады (1792 және 1794 жылдар аралығында), сыртқы жағынан қарапайым кірпіш үй. 1806 жылы Корольдік академияда сәулет профессоры болғаннан кейін Соан 13-ші үйді, көрші үйді, қазіргі мұражайды сатып алды және оны 1808–09 және 1812 жылдары екі кезеңде қайта салды. 1808–09 жылдары Соан өзінің сурет кеңсесін және «музейін» бұрынғы тұрақ блогының орнында, негізінен жоғары жарықтандыруды пайдалана отырып салған. 1812 жылы ол ғимараттың алдыңғы бөлігін қайта салды, жертөле, бірінші және екінші қабаттарға, сондай-ақ екінші қабаттың орталық бөлігіне Портланд тасынан жасалған фасадын қосты. Бастапқыда бұл үш ашық лоджиядан тұрған, бірақ Соан өмірінде аркаларды шыныдан жапқан. 13-ші үйге көшкен соң, Соан бұрынғы үйін, 12-ші үйін жалға берді (оның қайтыс болуымен бірге 13-ші үй де мемлекетке қалдырылды, жалға алудан түскен табыс мұражайдың жұмысын қаржыландыруға бағытталған). 13-ші үйді аяқтағаннан кейін Соан ғимаратты сәулеттік зертхана ретінде қарастырып, интерьерді үнемі жаңартып тұрды. 1823 жылы, 70 жасқа толып, үшінші үйді, 14-ші үйді сатып алды және оны 1823–24 жылдары қайта салған. Бұл жоба оған 14-ші үйдің бұрынғы тұрағының орнында 13-ші үйге қосылатын сурет галереясын салуға мүмкіндік берді. Бұл үшінші үйдің алдыңғы бөлігі жеке тұрғын үй ретінде қарастырылып, инвестиция ретінде жалға берілді; ол басқа ғимараттармен ішкі байланысы болған жоқ. Ол қайтыс болған кезде 14-ші үй оның отбасына мұра болып өтті және мұражайдың меншігінен шықты.

Мұражай

Мұражай Соанның тірі кезінде Парламенттің жеке актісімен (3 және 4-ші Уилл. 4 c. 4) 1833 жылы құрылды, бірақ ол 1837 жылы Соанның қайтыс болуымен күшіне енді. Акт талап еткендей, No. 13 үйі Соанның қайтыс болған сәтіндегідей "мүмкіндігінше жақын" күйде сақталуы керек, және бұл көбінесе орындалды. Бұл акт қажет болды, себебі сэр Джонның тікелей еркек мұрагері, оның ұлы Джордж болды. Олар Джорджтың қарыздары, кәсіппен айналысудан бас тартуы және сэр Джон мақұлдамаған некесі салдарынан "өмір бойы соғысып" жүрді. Джордж сондай-ақ сэр Джонды "алдамашы, шарлатан және көшіруші" деп атап, жексенбілік газеттерде оның атына нұқсан келтіретін анонимді мақала жариялады. Заманауи мұрагерлік заңдарына сәйкес, Джордж сэр Джонның өлімінен кейін оның мүлігіне талап етуге құқылы болғандықтан, сэр Джон жеке акт арқылы ұлын мұрадан айыру үшін ұзақ парламенттік күреске түсті, бұл кейбір адамдардың пікірінше, "мұрагерлік құқықтың негізгі заңдарын кері қайтаруға" бағытталған болатын. 1833 жылдың сәуір айында Соан мұражайы туралы акт қабылданды, онда Соанның қайтыс болуымен оның үйі мен жинақтары ұлт атынан тағайындалған қамқорлар кеңесінің қамқорлығына беріліп, олар оның қайтыс болған күйінде сақталуы тиіс екені айтылды. XIX ғасырдың соңында (1889–90 жж.) No. 12 үйінің (ауланың солтүстігінде) артқы бөлмелерін No. 13 мұражайымен қайта жалғауға мүмкіндік туды. 1969 жылдан бері No. 12 үйі қамқорлардың басқаруында мұражайдың бөлігі ретінде пайдаланылып келеді, онда зерттеу кітапханасы (2009 жылға дейін), кеңселер орналасқан, ал 1995 жылдан бері Ева Жиричнаның жобалаған уақытша көрмелерге арналған "Соан галереясы" жұмыс істейді (2011 жылдың жазына дейін). Мұражайдың қамқорлары 1947 жылға дейін Соанның бастапқы қаражатына ғана сүйеніп, толығымен тәуелсіз болды. Осы күннен бастап мұражай Ұлыбритания үкіметінен жыл сайынғы қаржылық көмек алып келеді (қазір бұл Цифрлық мәдениет, медиа және спорт министрлігі арқылы жүзеге асырылады).

Қайта қалпына келтіру жобалары

Соан мұражайы қазір сәулет өнерін зерттеудің ұлттық орталығы болып табылады. 1988 жылдан 2005 жылға дейін мұражайда Питер Торнтон, содан кейін Маргарет Ричардсон басшылығымен қайта жаңарту бағдарламасы жүргізілді. Салон, суреттер залы, кабинет, киім бөлмесі, суреттер залының ниші және тағы басқа кеңістіктер бастапқы түс схемаларына келтірілді және көп жағдайда заттардың бастапқы орналасуы қалпына келтірілді; Соанның үш ауласы да жаңартты, оның пастиччиосы (сәулет фрагменттерінен құралған колонна) мұражайдың ортасындағы монумент алаңында қайта орнатылды. (Жұмыстың көп бөлігін Нью-Йорктегі сэр Джон Соан мұражайының қоры қаржыландырды.) 1997 жылы қорғаушылар Heritage Lottery Fund көмегімен No. 14 үйін шамамен 7 миллион фунт стерлингке сатып алды, бұл қаражат Monument Trust, Heritage Lottery Fund, Soane Foundation (Нью-Йорк) және басқа жеке қорлардан түсті. Мұражайдың сәулетшілері – Julian Harrap Architects. Бірінші кезең 2011 жылдың наурызында басталды және 2013 жылы аяқталды. Ол No. 12 үйін қайта құруды, уақытша көрмелер залын бірінші қабатқа көшіруді (Caruso St John жасаған жаңа витриналармен және т.б.), сондай-ақ жаңа қабылдау орталықтары мен бірінші қабаттағы дүкенді қамтыды. Бұған қоса, Джон және Синтия Фрай Ганн консервациялық орталығы деп аталған жаңа консервациялық студиялар, сонымен қатар мүгедектерге алғаш рет қолжетімділік беру үшін лифттер орнатылды. Екінші кезеңде Соанның екінші қабаттағы жеке пәтерлері (жатын бөлмесі, кітапханасы, модельдер бөлмесі, оратория және ханым Соанның таңғы ас ішетін бөлмесі) жаңартылып, 2015 жылдың жазында қоғамдық саяхаттар үшін ашылды. Қайта жаңартылған бөлмелердің ішінде Соанның өзінің жатын бөлмесі мен ваннасы бар, оны ол өмірінде жұртшылыққа көрсеткен. Үшінші кезеңде No. 12 үйінің арт жағында Соанды жақсырақ тану үшін арналған жаңа кабинет және Соанның жер қабаттағы антре залының 200-ге жуық өнер туындыларымен және оның астындағы катакомбалармен қайта жаңартылуы жүзеге асырылды. Бағдарламаның соңғы үшінші кезеңі 2016 жылдың жазында аяқталды.

Сәулет

Үйдің ең танымал кеңістіктері мұражайдың арт жағында орналасқан – күмбезді аймақ, колоннада және мұражай дәлізі. Бұл кеңістіктер көбінесе жоғарыдан жарықтандырылған және Соанның Англия банкінің жоғарыдан жарықтандырылған банктік залдары үшін жасаған тапқыр жарықтандырудың кішігірім нұсқасын көрсетеді. Өте шебер жобаланған Сурет галереясының қабырғалары үлкен "қозғалмалы жазықтықтардан" (ірі шкаф есіктері сияқты) құралған, бұл мұндай көлемдегі кеңістікте әдеттегіден үш есе көп затты орналастыруға мүмкіндік береді (бұл бөлмедегі бастапқы экспозиция 2011 жылдың қаңтарында қайта орнатылды). Келгендерге жазықтықтарды ашуды сұрап, топ жиналғанша күту қажет. №13 үйдің тұрмыстық бөлмелері үйдің алдында орналасқан, олардың көпшілігі ерекше, бірақ көбінесе сырттай көзге түспейді. Таңғы ас бөлмесінің күмбезді төбесінде дөңгелек айналар орналасқан, ол әлемнің әртүрлі аймандарынан келген сәулетшілерге әсер еткен. Кітапхана-асхана бөлмесі этрус қабірлерінің және тіпті готикалық дизайнның ықпалын көрсетеді, оның кішкентай шамдар жиынтығы желдеткіштің ою-өрнегін еске алады. Бұл бөлме қызыл түсті "Помпей" стилінде безендірілген. Кабинетте римдік сәулет фрагменттерінің жинағы бар, ал екі сыртқы аула – Монумент ауласы мен Монах ауласы сәулет фрагменттерімен толы, Монумент ауласында орталық бағанасы немесе "пастиччио" архитектураны бейнелейді, ал Монах ауласында Вестминстер сарайының ортағасырлық тас жұмыстары бар.

Жинақтар

Сондай-ақ қараңыз: Санат: Сэр Джон Соан мұражайының коллекциясы.

Ежелгі бұйымдар, ортағасырлық және батысқа жатпайтын заттар

Оның практикасы өркендеген сайын, Соан Британ мұражайына лайық заттарды жинауға мүмкіндік алды, соның ішінде Джованни Баттиста Белзони тапқан және 1824 жылдың 12 мамырында 2000 фунтқа сатып алынған египеттік иероглифтермен жабылған I Сети саркофагы (2000 фунт стерлинг соңғы жылдары шамамен <есептелген сомаға> тең) – Соанның ең қымбат өнер туындысы. 1825 жылдың наурыз айында Сети саркофагы үйіне жеткеннен кейін, Соан үш күндік кеш өткізді, оған 890 адам шақырылды. Саркофаг орналасқан жертөле жүзден астам шам мен шамдандармен жарықтандырылды, сыбағалар дайындалды және үйдің сырты шамдармен безендірілді. Қонақтардың арасында сол кездегі премьер-министр Роберт Дженкинсон, Ливерпульдің 2-ші графы және оның әйелі, Роберт Пил, принц Август Фредерик, Сассекс герцогы, Самуэль Тейлор Колеридж, Дж. М. В. Тернер, сэр Томас Лоуренс, Чарльз Лонг, 1-ші барон Фарнборо, Бенджамин Хейдон және көптеген шетелдік дипломаттар болды. Басқа антиквтарлық заттарға: грек және рим қола бұйымдары, оның ішінде Помпейден әкелінгендері, жақсы сақталған құмыралар, римдік мозаиканың сынықтары, кітапханадағы кітап сөрелерінің үстінде қойылған грек вазалары, грек және римдік бюстер, мүсіндердің бас бөліктері мен мүсіндердің және сәулеттік безендірулердің сынықтары, римдік шыны үлгілері кіреді. Ортағасырлық заттарға: негізінен Вестминстердің ескі сарайынан алынған сәулеттік фрагменттер (1834 жылғы өрттен кейін алынған), плиткалар мен витраждар жатады. Соан сонымен қатар Муршидабадта Типу Сұлтанның Срирангапатнадағы сарайы үшін жасалғаны делінетін төрт піл сүйегінен жасалған кресло мен үстел сатып алды.

Мүсіндік

Фрэнсис Леггат Чантри Соанның ақ мәрмәрдан жасалған бюстін жасады, ол әлі күнге дейін музейде, Сети саркофагына қарап тұрған "Куполда" сақталып тұр. Соан сонымен қатар Сэр Ричард Уэстмакоттың «Нимфаның белдігін шешіп жатыр» атты туындысының гипс үлгісін сатып алды, ол Сурет бөлмесіндегі тереңдіктің артында қойылған. Басқа да сатып алынған туындылар: Джон Флаксменнің Уильям Питт кішінің ескерткіш мүсінінің гипс үлгісі, Томас Бэнкстің Пенелопа Бутбиге арналған ескерткішінің үлгісі. Ежелгі мүсіндердің арасында Ефестегі Диананың әйгілі мүсінінің кішкентай көшірмесі ең маңыздысы саналады. Мұғалімі Генри Холландтың қайтысынан кейін Соан өзінің архитектуралық безендіруге арналған ежелгі мәрмәр фрагменттерінің жинағының бір бөлігін сатып алды, бұл фрагменттер 1794-96 жылдары Чарльз Хиткотт Татам Холланд үшін Римде сатып алынған. Танымал антикалық мүсіндердің гипстен жасалған көшірмелері: Книд Афродитасы және Аполлон Белведер. Соан сондай-ақ Бат қаласынан табылған Сулис Минерва мүсінінің гипстен жасалған көшірмесін сатып алды.

Суреттер мен суреттер

Соанның суреттеріне мыналар кіреді: Каналеттоның 1736 жылы салынған «Рива дельи Шиавони көрінісі» суреті, 1806 жылы Уильям Томас Бекфордтан 150 гинеяға және суретшінің тағы үш туындысы сатып алынған. Хогарттың суреттері: Уильям Томас Бекфордтың коллекциясынан аукционда 570 гинеяға сатып алынған «Арқаның ілгерілеуі» сегіз картинасы (1801 жыл). Соан сатып алған басқа Хогарт суреттері – Дэвид Гарриктің жесірінен Кристи аукционында 1823 жылдың маусымында 1732 фунт стерлинг 10 шиллингке сатып алынған сайлаудың әзіл-қалжыңдары төрт картинасы. Соан досы Дж. М. В. Тернердің үш туындысын алған: «Адмирал Ван Тромптың Текселге кіретін баржасы» және «Кормайер Вал Д'Ауст шопанына қарсы Сент-Хьюс айғағы» майлы суреттері, сондай-ақ «Кирксталл аббаттығы» акварелі. Томас Лоуренс Соанның үш төрттен бір бөлігін бейнелейтін портрет салған, ол музейдегі асханадағы камин үстінде ілінген. Соанда Антуан Ваттоның «Шампиондық той» суреті де бар. Соан 1830 жыл шамасында Аугуст Уолл Каллкотттан «Пассаж нүктесі – итальяндық композиция» атты майлы суретті тапсырыс берген. Басқа суреттерге Генри Фузелидің «Ревенна графы» және Уильям Гамильтонның «Ричард II-нің Милфорд-Хейвенге қонуы» кіреді. Соан Джованни Баттиста Пиранезидің 15 суретіне ие болды, олардың көпшілігі музейде көрсетіледі. Жинаққа сондай-ақ Шарль Луи Клерисоның гуашь және бодиколордағы жиырма екі туындысы да кіреді.

Сәулет сызбалары мен сәулет үлгілері

Жинақта 30 000-нан астам сәулет суреттері бар. Соанның өзінің жобаларының суреттері (көпшілігі оның көмекшілері мен шәкірттері, әсіресе Джозеф Ганди салған), олардың көпшілігі 37 томға жиналған, 97 суреті мұражай қабырғаларына ілінген, ал қалғандары – 601 Англия банкіне, 6 266 басқа жұмыстарына және Корольдік академия лекцияларына дайындалған 1080 суреттен тұрады. 1817 жылы Джордж Дэнс кіші Соанға Кристофер Реннің архитектуралық суреттері бар кітапты сыйлады, соның ішінде Хэмптон-корт сарайы мен Корольдік теңіз жаяу әскері ауруханасы да бар еді. Соанның жинағы үшін үлкен жетістік – 1821 жылы Роберт Адам мен Джеймс Адамның 8856 суреттен тұратын 57 томын 200 фунт стерлингке сатып алу болды. Тағы бір маңызды сәулет кітабы – Джон Торптың сәулет кітабы, ол 1810 жылғы 3 сәуірде Christie’s аукционында 27 1/2 гинеяға сатып алынды; кітапта Елизавета және Якоб дәуірінің сәулетінің 300-ге жуық жоспары мен фасады, көбінесе ірі сарайлардың суреттері бар. Джордж Дэнс кіші 1825 жылы қайтыс болды, ал 1836 жылы Соан Джордж Дэнс үлкеннің 293 және Джордж Дэнс кішінің 1303 сақталған суретін оның ұлынан сатып алды, олар мұражайда арнайы жасалған шкафта сақталды; Сэр Уильям Чемберстің 789 суреті, Джеймс Плейфейрдің 286 суреті, сондай-ақ жинақта суреттері бар басқа сәулетшілер мен суретшілер: Мэтью Бретингхэм, Томас Сэндби, Хамфри Рептон, Джозеф Ноллекенс, Питер Шемейкерс, Джон Майкл Рисбрак және тағы басқалар, барлығы 1635 сурет. Жинақтағы 252 сәулеттік модельдің ішінде Соанның өзі салған 118 ғимарат бар, оның ішінде Англия банкінің 44 моделі, бұл егжей-тегжейлі бөлшектерді, қасбеттерді, бөлмелерді және толық ғимараттарды қамтиды, соның ішінде: Эрехтейон, Жел мұнарасы, Галикарнас мазары, Пантеон (Рим), Веста храмы (Тиволи), Антонин және Фаустина храмы және Портунус храмы. Бұл ғимараттар қазіргі қираған күйінде емес, қайта құрылған түрінде бейнеленген.

Қатысу

Күні бүгінге дейін бір уақытта 90 адамға ғана кіруге рұқсат етіледі, сондықтан көбінесе есікте кезек пайда болады. Белгілер аз, жарық та жай, ақпарат бюросы мен кафе жоқ. 2010 жылы мұражайды 110 000 адам қарады.

Қызметкерлер

Соанның өсиеті мұрағатшы және инспектор болуын қарастырды (осы лауазым Соанның үй шаруасын басқарушы және жақын досы Сара Кондуитт айым үшін құрылған). Архитектура тарихшысы сэр Джон Саммерсон 1945 жылдан 1984 жылға дейін мұражайдың кураторы болды. Оған 1945 жылдан 1985 жылға дейін инспектор болып қызмет еткен Дороти Строуд көмектесті. Саммерсонның орнын Виктория және Альберт мұражайынан келген Питер Торнтон басты. Торнтон 1995 жылы зейнеткерлікке шықты, ал одан кейін Маргарет Ричардсон, куратор атағын алған алғашқы әйел болды. Ол 1985 жылы Строудтың орнын басып, 2005 жылға дейін куратор болып жұмыс істеді (инспектор лауазымында Хелен Дорей болды). 2005 жылдан бастап мұражай директоры – бұрын Ұлттық Трасттың бас кураторы болған Тим Нокс болды. Оның басшылығымен мұражай 12 және 13 нөмірлі үйлерді қалпына келтірумен және бірнеше жоғалған тарихи элементтерді қайта жаңартумен қатар, келушілерге және консервациялауға жағдай жасауды көздейтін «Соанды ашу» атты ауқымды жобаны бастады. «Соанды ашу» жобасына аудиторияны дамыту бағдарламасы, жаңа веб-сайт және коллекциялардың онлайн каталогтары да кіреді. 2013 жылы Виктория және Альберт мұражайының дизайн және сәулет мұрағаты Абрахам Томас Сэр Джон Соан мұражайының директоры болып тағайындалды. 2016 жылы Томас Фралин өнер мұражайының бұрынғы директоры Брюс Бухермен алмастырылды. 2023 жылдың 4 тамызында Уилл Гомперц 2024 жылдың қаңтарынан бастап директор лауазымын қабылдайтыны жарияланды.