Кіріспе
Құс түрлері
Мүйізді торғай (Eremophila alpestris) – Солтүстік жарты шарда таралған торғайлар тұқымдасына (Alaudidae) жататын құс түрі. Солтүстік Америкада "мүйізді торғай", ал Еуропада "жағалық торғай" деп аталады.
Таксономия, эволюция және жүйелік
Алпистрис деген латын тіліндегі атау "биік таулар" дегенді білдіреді, Альпі тауларынан (Alpes) шыққан. Мүйізді шырға бастапқыда Alauda туысына жатқызылған. Геномдық айырмашылықтарға сүйенсек, мүйізді шырға Темминк шыршасынан (E. bilopha) ерте орта плейстоцен дәуірінде бөлініп шыққан деп саналады. Мүйізді шырға Италия, Ресей, Ұлыбритания және АҚШ сияқты елдердегі соңғы плейстоцен дәуіріне жататын онға жуық жерден белгілі. Ең көне қазба қалдығы Испанияның Калабрия аймағынан табылған, оның жасы шамамен 1–0.8 миллион жыл. 2020 жылы Ресейдің Солтүстік-Шығысынан 46 000 жылға жуық мұздап сақталған үлгі табылды. Жүзеге асырылған генетикалық талдаулардың нәтижесінде, түрдің алты клададан тұратыны және болашақта оларды жеке түрлер ретінде тануға мүмкіндік болатыны анықталды. 2020 жылғы зерттеуде түрді бөлу ұсынылды, бірақ оның орнына 4 түрге: Гималай мүйізді шыршасы (E. longirostris), тау мүйізді шыршасы (E. penicillata), қарапайым мүйізді шырша (E. alpestris (sensu stricto)) және Темминк шыршасы. Сары мүйізді шырша (E. a. arcticola) – (Oberholser, 1902): Солтүстік Аляскадан Британдық Колумбияға дейін (Канаданың батыс бөлігі) табылған. Хойт мүйізді шыршасы (E. a. hoyti) – (Bishop, 1896): Солтүстік Канадада табылған. Солтүстік Америка мүйізді шыршасы (E. a. alpestris) – (Linnaeus, 1758): Шығыс Канадада табылған. Қараңғы мүйізді шырша (E. a. merrilli) – (Dwight, 1890): Канаданың батыс жағалауында және АҚШ-та табылған. Шілденген мүйізді шырша (E. a. strigata) – (Henshaw, 1884): Британдық Колумбияның оңтүстік жағалауында (Канаданың батыс бөлігі) Орегонның (АҚШ-тың батыс бөлігі) жағалауында табылған. Сент-Хеленс мүйізді шыршасы (E. a. alpina) – (Jewett, 1943): АҚШ-тың солтүстік-батысындағы Вашингтон штатының тауларында табылған. Орегон мүйізді шыршасы (E. a. lamprochroma) – (Oberholser, 1932): АҚШ-тың батысындағы тауларда табылған. Шөл мүйізді шыршасы (E. a. leucolaema) – Coues, 1874: Сонымен қатар сары мүйізді шырша деп те белгілі. Канаданың оңтүстік-батысындағы Альбертадан АҚШ-тың солтүстік-орталық және орталық бөлігі арқылы табылған. Саскачеван мүйізді шыршасы (E. a. enthymia) – (Oberholser, 1902): Канаданың оңтүстік-орталық бөлігінен Оклахома мен Техасқа (АҚШ-тың орталық бөлігі) дейін табылған. Дала мүйізді шыршасы (E. a. praticola) – (Henshaw, 1884): Канаданың оңтүстік-шығысында, АҚШ-тың солтүстік-шығысында және шығыс-орталық бөлігінде кездеседі. Сиерра мүйізді шыршасы (E. a. sierrae) – (Oberholser, 1920): Сонымен қатар Сиерра-Невада мүйізді шыршасы деп те белгілі. АҚШ-тың батысындағы Калифорния штатының солтүстік-шығыс тауларында табылған. Қызыл мүйізді шырша (E. a. rubea) – (Henshaw, 1884): АҚШ-тың батысындағы Калифорния штатының орталық бөлігінде табылған. Юта мүйізді шыршасы (E. a. utahensis) – (Behle, 1938): АҚШ-тың батыс-орталық тауларында табылған. Арал мүйізді шыршасы (E. a. insularis) – (Dwight, 1890): АҚШ-тың батысындағы Калифорния штатының оңтүстігіндегі аралдарда табылған. Калифорния мүйізді шыршасы (E. a. actia) – (Oberholser, 1902): АҚШ-тың батысындағы Калифорния штатының оңтүстік тауларында және Мексиканың солтүстік-батысындағы Бая-Калифорнияда табылған. Мохаве мүйізді шыршасы (E. a. ammophila) – (Oberholser, 1902): АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы Калифорния штатының оңтүстігі мен Невада штатының оңтүстік-батысында табылған. Сонора мүйізді шыршасы (E. a. leucansiptila) – (Oberholser, 1902): АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы Невада штатының оңтүстігі, Аризона штатының батысы және Мексиканың солтүстік-батысында табылған. Монтесума мүйізді шыршасы (E. a. occidentalis) – (McCall, 1851): Бастапқыда жеке түр ретінде сипатталған. АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы Аризона штатының солтүстігінен Нью-Мексико штатының орталық бөлігіне дейін табылған. Күйген мүйізді шырша (E. a. adusta) – (Dwight, 1890): АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы Аризона штатының оңтүстігі мен Нью-Мексико штатының оңтүстігінде табылған, мүмкін Мексиканың солтүстік-орталық бөлігінде де кездеседі. Магдалена мүйізді шыршасы (E. a. enertera) – (Oberholser, 1907): Мексиканың солтүстік-батысындағы Бая-Калифорния штатының орталық бөлігінде табылған. Техас мүйізді шыршасы (E. a. giraudi) – (Henshaw, 1884): АҚШ-тың оңтүстік-орталық жағалауында және Мексиканың солтүстік-шығысында табылған. E. a. aphrasta – (Oberholser, 1902): Мексиканың солтүстік-батысындағы Чиуауа және Дуранго штаттарында табылған. E. a. lactea – Phillips, AR, 1970: Мексиканың орталық бөлігінің батысынан шығысына дейін таралған. E. a. diaphora – (Oberholser, 1902): Мексиканың солтүстік-шығысындағы Коауила штатының оңтүстігінен Пуэбла штатының солтүстік-шығысына дейін таралған. Мексика мүйізді шыршасы (E. a. chrysolaema) – (Wagler, 1831): Бастапқыда Alauda туысына жататын жеке түр ретінде сипатталған. Мексиканың орталық-батысынан орталық-шығысына дейін таралған. E. a. oaxacae – (Nelson, 1897): Мексиканың оңтүстігінде таралған. Колумбия мүйізді шыршасы (E. a. peregrina) – (Sclater, PL, 1855): Бастапқыда жеке түр ретінде сипатталған. Колумбияда таралған. Жағалау мүйізді шыршасы (E. a. flava) – (Gmelin, JF, 1789): Бастапқыда Alauda туысына жататын жеке түр ретінде сипатталған. Солтүстік Еуропа мен Солтүстік Азияда таралған. Дала мүйізді шыршасы (E. a. brandti) – (Dresser, 1874): Сонымен қатар Брандт мүйізді шыршасы деп те аталады. Бастапқыда жеке түр ретінде сипатталған. Оңтүстік-шығыс Еуропалық Ресейден батыс Моңғолияға және Солтүстік Қытайға дейін таралған. Марокко мүйізді шыршасы (E. a. atlas) – (Whitaker, 1898): Бұл түрді "жағалау шыршасы" деп те атайды. Бастапқыда жеке түр ретінде сипатталған. Мароккода таралған. Балқан мүйізді шыршасы (E. a. balcanica) – (Reichenow, 1895): Бұл түрді "жағалау шыршасы" деп те атайды. Оңтүстік Балқан мен Грецияда таралған. E. a. kumerloevei – Roselaar, 1995: Кіші Азияның батыс және орталық бөлігінде таралған. Оңтүстік мүйізді шырша (E. a. penicillata) – (Gould, 1838): Бұл түрді "жағалау шыршасы" деп те атайды. Бастапқыда Alauda туысына жататын жеке түр ретінде сипатталған. Шығыс Түркия мен Кавказдан Иранға дейін таралған. Ливан мүйізді шыршасы (E. a. bicornis) – (Brehm, CL, 1842): Бұл түрді "жағалау шыршасы" деп те атайды. Бастапқыда жеке түр ретінде сипатталған. Ливаннан Израиль/Сирия шекарасына дейін таралған. Памир мүйізді шыршасы (E. a. albigula) – (Bonaparte, 1850): Бұл түрді "жағалау шыршасы" деп те атайды. Бастапқыда жеке түр ретінде сипатталған. Иранның солтүстік-шығысы мен Түрікменстаннан Батыс Пәкістанға дейін таралған. E. a. argalea – (Oberholser, 1902): Бұл түрді "жағалау шыршасы" деп те атайды. Қытайдың батыс бөлігінде таралған. Пржевальский мүйізді шыршасы (E. a. teleschowi) – (Przewalski, 1887): Бұл түрді "жағалау шыршасы" деп те атайды. Бастапқыда жеке түр ретінде сипатталған. Қытайдың батыс және орталық бөлігінде таралған. E. a. przewalskii – (Bianchi, 1904): Бұл түрді "жағалау шыршасы" деп те атайды. Қытайдың солтүстік-батысындағы Цинхай провинциясында таралған. E. a. nigrifrons – (Przewalski, 1876): Бұл түрді "жағалау шыршасы" деп те атайды. Бастапқыда жеке түр ретінде сипатталған. Қытайдың солтүстік-батысындағы Цинхай провинциясының солтүстік-шығысында таралған. Ұзын мүйізді шырша (E. a. longirostris) – (Moore, F, 1856): Бұл түрді "жағалау шыршасы" деп те атайды. Бастапқыда жеке түр ретінде сипатталған. Солтүстік-шығыс Пәкістан мен Батыс Гималайда таралған. E. a. elwesi – (Blanford, 1872): Бұл түрді "жағалау шыршасы" деп те атайды. Бастапқыда жеке түр ретінде сипатталған. Тибет платосының оңтүстік және шығыс бөлігінде таралған. E. a. khamensis – (Bianchi, 1904): Бұл түрді "жағалау шыршасы" деп те атайды. Қытайдың оңтүстік-батыс және орталық бөлігінде таралған.
Hoyt's horned lark (E. a. hoyti) – (Bishop, 1896): Found in northern Canada
Northern American horned lark (E. a. alpestris) – (Linnaeus, 1758): Found in eastern Canada
Dusky horned lark (E. a. merrilli) – (Dwight, 1890): Found on western coast of Canada and USA
Streaked horned lark (E. a. strigata) – (Henshaw, 1884): Found on coastal southern British Columbia (western Canada) to coastal Oregon (western USA)
St. Helens horned lark (E. a. alpina) – (Jewett, 1943): Found on mountains of western Washington (northwestern USA)
Oregon horned lark (E. a. lamprochroma) – (Oberholser, 1932): Found on inland mountains of western USA
Desert horned lark (E. a. leucolaema) – Coues, 1874: Also known as the pallid horned lark. Found from southern Alberta (southwestern Canada) through north central and central USA
Saskatchewan horned lark (E. a. enthymia) – (Oberholser, 1902): Found from south central Canada to Oklahoma and Texas (central USA)
Prairie horned lark (E. a. praticola) – (Henshaw, 1884): Found in southeastern Canada, northeastern and east central USA
Sierra horned lark (E. a. sierrae) – (Oberholser, 1920): Also known as the Sierra Nevada horned lark. Found on mountains of northeastern California (western USA)
Ruddy horned lark (E. a. rubea) – (Henshaw, 1884): Found in central California (western USA)
Utah horned lark (E. a. utahensis) – (Behle, 1938): Found on mountains of west central USA
Island horned lark (E. a. insularis) – (Dwight, 1890): Found on islands off southern California (western USA)
California horned lark (E. a. actia) – (Oberholser, 1902): Found on coastal mountains of southern California (western USA) and northern Baja California (northwestern Mexico)
Mohave horned lark (E. a. ammophila) – (Oberholser, 1902): Found in deserts of southeastern California and southwestern Nevada (southwestern USA)
Sonora horned lark (E. a. leucansiptila) – (Oberholser, 1902): Found in deserts of southern Nevada, western Arizona (southwestern USA) and northwestern Mexico
Montezuma horned lark (E. a. occidentalis) – (McCall, 1851): Originally described as a separate species. Found in northern Arizona to central New Mexico (southwestern USA)
Scorched horned lark (E. a. adusta) – (Dwight, 1890): Found in southern Arizona and southern New Mexico (southwestern USA), possibly north central Mexico
Magdalena horned lark (E. a. enertera) – (Oberholser, 1907): Found in central Baja California (northwestern Mexico)
Texas horned lark (E. a. giraudi) – (Henshaw, 1884): Found in coastal south central USA and northeastern Mexico
E. a. aphrasta – (Oberholser, 1902): Found in Chihuahua and Durango (northwestern Mexico)
E. a. lactea – Phillips, AR, 1970: Found in Coahuila (north central Mexico)
E. a. diaphora – (Oberholser, 1902): Found in southern Coahuila to northeastern Puebla (north central and eastern Mexico)
Mexican horned lark (E. a. chrysolaema) – (Wagler, 1831): Originally described as a separate species in the genus Alauda. Found from west central to east central Mexico
E. a. oaxacae – (Nelson, 1897): Found in southern Mexico
Colombian horned lark (E. a. peregrina) – (Sclater, PL, 1855): Originally described as a separate species. Found in Colombia
Shore lark (E. a. flava) – (Gmelin, JF, 1789): Originally described as a separate species in the genus Alauda. Found in northern Europe and northern Asia
Steppe horned lark (E. a. brandti) – (Dresser, 1874): Also known as Brandt's horned lark. Originally described as a separate species. Found from southeastern European Russia to western Mongolia and northern China
Moroccan horned lark (E. a. atlas) – (Whitaker, 1898): This subspecies is also called "shore lark". Originally described as a separate species. Found in Morocco
Balkan horned lark (E. a. balcanica) – (Reichenow, 1895): This subspecies is also called "shore lark". Found in southern Balkans and Greece
E. a. kumerloevei – Roselaar, 1995: Found in western and central Asia Minor
Southern horned lark (E. a. penicillata) – (Gould, 1838): This subspecies is also called "shore lark". Originally described as a separate species in the genus Alauda. Found from eastern Turkey and the Caucasus to Iran
Lebanon horned lark (E. a. bicornis) – (Brehm, CL, 1842): This subspecies is also called "shore lark". Originally described as a separate species. Found from Lebanon to Israel/Syria border
Pamir horned lark (E. a. albigula) – (Bonaparte, 1850): This subspecies is also called "shore lark". Originally described as a separate species. Found from northeastern Iran and Turkmenistan to northwestern Pakistan
E. a. argalea – (Oberholser, 1902): This subspecies is also called "shore lark". Found in extreme western China
Przewalski's lark (E. a. teleschowi) – (Przewalski, 1887): This subspecies is also called "shore lark". Originally described as a separate species. Found in western and west central China
E. a. przewalskii – (Bianchi, 1904): This subspecies is also called "shore lark". Found in northern Qinghai (west central China)
E. a. nigrifrons – (Przewalski, 1876): This subspecies is also called "shore lark". Originally described as a separate species. Found in northeastern Qinghai (west central China)
Long billed horned lark (E. a. longirostris) – (Moore, F, 1856): This subspecies is also called "shore lark". Originally described as a separate species. Found in northeastern Pakistan and western Himalayas
E. a. elwesi – (Blanford, 1872): This subspecies is also called "shore lark". Originally described as a separate species. Found on southern and eastern Tibetan Plateau
E. a. khamensis – (Bianchi, 1904): This subspecies is also called "shore lark". Found in southwestern and south central China
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бұл құс Солтүстік Американың көп бөлігінде, солтүстік Арктикадан Техуантепек тасқын тоғанына дейін, Еуропа мен Азияның солтүстік бөлігінде және Оңтүстік-Шығыс Еуропа тауларында көбейеді. Колумбиядағы бір жазықта оқшауланған популяциясы да бар. Ол көбінесе өмір сүретін аймағының оңтүстігінде қыстайды, бірақ осы сайрақ құстың солтүстік популяциялары көшпенді, қыс айларында оңтүстікке қарай жылжып тұрады. Бұл құс ашық кеңістіктерде мекендейді. Еуразияда ол тауларда және Солтүстік аймақтарда, ағаштар жоқ жерлерде көбейеді. Еуропаның көп бөлігінде қыс айларында теңіз жағалауындағы жазықтарда көбінесе кездеседі, содан оның еуропалық атауы шыққан. Ұлыбританияда ол жағалау бойында және Шығыс Англияда қысқы тоқтау орны ретінде табалады. Солтүстік Америкада, басқа сайрақтардың бәсекесі болмағандықтан, оны егістік жерлерде, далаларда, шөлдерде, гольф алаңдарында және әуежайларда да кездестіруге болады.
Өсімдіктер мен ұялар
Аталықтары көбейту маусымында басқа аталықтардан аумағын қорғайды, ал аналықтары кейде келген аналықтарды қуады. Ұсыну кезінде еркек құс аналықтың үстінен айнала ұшып, оған ән салады. Содан кейін ол қанаттарын жиып, аналыққа қарай сүңкіп түседі, жерге жеткенге дейін қанаттарын жазады. Ұя орнын ерте көктемде тек аналық таңдайды, ол жалаңаш жердегі табиғи ойыс немесе ол мүсілігі мен аяқтарымен ойық қазады. Ұя салуға дайындыққа ол 2–4 күн жұмсайды. Ол ұсақ шөптер, жүгері сабақтары, кішкентай тамырлар және басқа өсімдік материалдарын тоқып, оларды қауырсын, жүн, қауырсын және кейде мақтамен жабады. Ұяның диаметрі шамамен 7,6–10 см, ішкі диаметрі шамамен 6,4 см, ал тереңдігі 3,8 см. Ол ұяның бір жағына шақыл, жүгері дәні немесе түйіннен жасалған «басқыш» қоюы мүмкін екені байқалды. Бұл қазылған топырақты жабу және ұясын жасыру үшін қолданылады деп есептеледі. Аналықтары 2–5 сұр жұмыртқа туады, олардың әрқайсысы шамамен 2,5 см ұзындығында және 1,3 см енінде, қоңыр дақтары бар. Жұмыртқадан шығу 10–12 күнге созылады, ал балапан кезеңі 8–10 күнге созылады. Балапан кезеңінде екі ата-ана да балапанды тамақтандырып, қорғайды. Оңтүстіктегі аналықтар жылына 2–3 рет жұмыртқалай алады, ал солтүстікте жылына 1 рет жұмыртқалау жиі кездеседі. Мүйізді торғайдың ұя құрылысы микроклиматқа, ауа райына және жыртқыштар қаупіне байланысты өзгеруі мүмкін, бұл ұяның тіршілігін сақтау және балапанның өсуын дамыту үшін өзгеріп отыратын қоршаған орта жағдайларына бейімделуге ұя салу мінез-құлқының икемділігін көрсетеді.
Қалыптануы мен сақталуы
Солтүстік Америкадағы көшіп-қоныс жасайтын құстарды зерттеу бойынша алынған мәліметтерге сәйкес, мүйізді торғайдың саны азайып барады. 2016 жылы «Партнерлер ұшудағы құстарды қорғау жоспары» мүйізді торғайды «көптеп кездесетін, бірақ қарқынды түрде азайып бара жатқан құс» деп сипаттады, алайда 2016 жылы мүйізді торғай Солтүстік Америка құстарының бақылау тізіміне енбеді. 2013 жылы АҚШ-тың Балық және жабайы табиғат қызметі жолақты мүйізді торғайдың тұқымын Құрлыстарды қорғау туралы заңға сәйкес, жойылуға жақын тұрған түрлердің тізіміне қосты.