Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Канадада туған зерттеуші, аң терісін аулаушы және саудагер (1767–1843)
Canadian born explorer, fur trapper and merchant (1767–1843)
Туссен Шарбоно (20 наурыз 1767 – 12 тамыз 1843) – француз-канад зерттеушісі, аң терісін аулаушы және саудагер. Ол Льюис және Кларк экспедициясында Сакагавеяның күйеуі ретінде ең жақсы танымал.
Toussaint Charbonneau (March 20, 1767 – August 12, 1843) was a French Canadian explorer, fur trapper and merchant who is best known for his role in the Lewis and Clark Expedition as the husband of Sacagawea.
Алғашқы жылдар
Шарбоно 1759 немесе 1767 жылдары қазіргі Квебек провинциясында (Монреаль маңында) орналасқан Бушервилде дүниеге келді. Бушервилде – зерттеулермен және тері саудасымен байланысы тығыз қалыптасқан елді мекен болды. Ол француз және ирокез тегінен шыққан. Оның әкесінің әжесі Маргарита де Нойон, 1688 жылы Каминистикия аймағын, қазіргі Онтарио штатының Тундер-Бэйін зерттеген Жак де Нойонның қарындасы еді. 1790-шы жылдардың соңында Шарбоно хидатса және мандандар тайпаларының арасында өмір сүрген тері саудагері болды. Бір кезде ол Солтүстік-Батыс компаниясы (НВК) қызметінде тері аулаушы болып жұмыс істеді, және Манитоба штатындағы Ассинибойн өзеніндегі Пайн-Фортқа бекітілді. Олардың бір экспедициясын тіркеген Джон МакДонелл алғаш рет Шарбоно туралы тарихи күнделігіне жазды. Шарбоноға бірнеше рет сіңіп отырып, МакДонелл 1795 жылғы 30 мамырда былай деп жазды: "Туссент. Шарбоно Манитоба штатының Портаж-ла-Прейридегі Манитоуда, қарт саультье әйелінің каноэмен қызын зорлау әрекеті кезінде пышақталды – оның қатыгездігі үшін лайықты жаза болды. Ол порт арқылы жүруге қиындықпен келді." Хидатса тайпасының арасында тұрғанда, Шарбоно хидатсадан Сакагавеяны (Құс әйел) – шошон қызын сатып алды немесе жеңіп алды. Хидатсалар Сакагавеяны батысқа жыл сайынғы шабуылдары мен аң аулауларының бірінде тұтқынға алған. Сакагавеяның бұл жағдайда таңдау мүмкіндігі болмаған болуы мүмкін, немесе ол бұрынғы жағдайынан жақсырақ болғандықтан Шарбономен бірге жүруді жөн көрген болуы мүмкін. 1804 жылы Шарбоно Сакагавеяға үйленгенде, ол бұрыннан Оттер әйелге, тағы бір шошон әйеліне үйленген еді. Шарбоно соңында осы әйелдерді өзінің әйелдері деп есептеді, бірақ олардың американдық тайпалық дәстүр бойынша немесе азаматтық неке арқылы байланысқандығы белгісіз. 1804 жылдың жазында Сакагавея олардың бірінші баласына жүкті болды.
Charbonneau was born in Boucherville, located in what is now the province of Québec (near Montréal) around 1759 or 1767. Boucherville was a community with strong links to exploration and the fur trade. He was of French and Iroquois ancestry. His paternal great grandmother Marguerite de Noyon was the sister of Jacques de Noyon, who had explored the region around Kaministiquia, present day Thunder Bay, Ontario, in 1688. In the late 1790s, Charbonneau became a fur trader who lived among the Hidatsa and Mandan native tribes. For a time, Charbonneau worked as a fur trapper with the North West Company (NWC), assigned to the Pine Fort on the Assiniboine River in what is now Manitoba. John MacDonell, the recorder of one of their expeditions, first noted Charbonneau in their historical journal. After several routine mentions of Charbonneau, MacDonell wrote on May 30, 1795: "Toussaint. Charbonneau was stabbed at the Manitou a banc end of the Portage la Prairie, Manitoba in the act of committing a Rape upon her Daughter by an old Saultier woman with a Canoe Awl— a fate he highly deserved for his brutality— It was with difficulty he could walk back over the portage." While living among the Hidatsa people, Charbonneau purchased or won a Shoshone girl: Sacagawea (Bird Woman) from the Hidatsa. The Hidatsa had captured Sacagawea on one of their annual raiding and hunting parties to the west. Sacagawea may have had little choice in the matter, or she may have chosen to go with Charbonneau because doing so was preferable to her previous position. When Charbonneau married Sacagawea in 1804, he was already married to Otter Woman, another Shoshone woman. Charbonneau eventually considered these women to be his wives, though whether they were bound through Native American custom or through common law marriage is undetermined. By the summer of 1804, Sacagawea was pregnant with their first child.
Льюис пен Кларк экспедициясы
1804 жылдың қараша айында Мериуэтер Льюис пен Уильям Кларк бұл аймаққа келіп, Форт Манданды салдырып, «Ашылыс корпусына» мүшелерді қабылдады. Алғашқыда Льюис пен Кларк Ларокк есімді французбен жұмыс істеді, бірақ қарым-қатынас ушыға түсті. Осының салдарынан Льюис пен Кларк Лароктың басшылығында жұмыс істеген Шарбононы жұмысқа алды. Шарбоно экспедицияға аудармашы ретінде қатысуға шақырылды. Шарбоно француз және біршама хидатса тілдерін білсе де, Льюис пен Кларк екі шошон әйелінің экспедицияға қосылуына көбірек қуанды. Шарбоно, Сакагева және Утер әйелінің біліктілігінің арқасында экспедиция хидатса және шошон тілдерінде сөйлей алды. Олар Шарбононы 4 қарашада жұмысқа алды, ал оның әйелдері бір аптадан кейін Шарбономен бірге Форт-Манданға көшіп келді. 1805 жылдың 11 ақпанында фортта Шарбоно мен Сакагеваның ұлы Жан Батист дүниеге келді. Уильям Кларк балаға Помп деген лақап ат қойды. Қыс мезгілінде экспедиция дайындалып жатқанда Шарбоно Льюис пен Кларкпен байланысын қайта қарастырды. Бұған себеп, Шарбононың жаңа туған ұлы туралы жаңалықты естігеннен кейін Солтүстік-Батыс компаниясынан сыйлықтар алғандығы еді. Оған екі құлаш қызыл және бір құлаш көк мата, жұқа матадан тігілген екі пальто, бір жилет, сырғалармен әшекейленген бір құлаш қызыл мата, 200 мылтық оғы, оқ-дәрі, үш пышақ және темекі берілді. Көптеген тарихшылар Шарбононы жағымсыз жарықтан көрсетеді. Шарбоно туралы ең танымал әңгімелердің бірі – «ақ пирогуэ» оқиғасы. 1805 жылдың 14 мамырында Шарбоно басқарған пирогуэ желдің күшінен бақылаудан шығып кетті. Шарбоно қорқып, қайықты құлатуға айналдырып жіберуге асықты, бұл құнды жабдықтар мен құжаттардың жоғалуына әкелуі мүмкін еді. Осы маңызды заттарды сақтауға көмек көрсеткені үшін оның әйелі Сакагеваға алғыс айтылды. Мериуэтер Льюис ашуланып, Шарбононы «әлемдегі ең қорқақ сушы» деп жазды. Шарбоно әйелдерімен ұрысқыш мінезімен де танымал болды. 1805 жылдың 14 тамызында ол ашуға еріксіз Сакагеваны ұрып, Кларктан сөгіс алды. Бұл оқиға, өмірінде бұрын зорлық жасағандығымен бірге, Шарбоноға жаман даңқ әкелді. Дегенмен, Шарбоно экспедицияның табысына үлес қосты. Ол экспедиция Канададан келген француз аңшыларымен кездескенде көмектесті және ол аспаз болды; оның бизон етінен жасалған будин блан (шұжық) рецепті партия мүшелерінің көпшілігімен мақталып бағаланды. Сонымен қатар, ол келісімге келудегі шеберлігі шошондардың лагерінде қажетті аттарды сатып алуға көмектесті. Шарбоно және оның отбасы 1806 жылдың тамызына дейін Льюис пен Кларк экспедициясымен бірге болды. Оған экспедициямен өткізген он тоғыз ай үшін 500,33 доллар, сондай-ақ ат және тұрақ төленді.
In November 1804, Meriwether Lewis and William Clark came to the area, built Fort Mandan, and recruited members to the Corps of Discovery. Originally, Lewis and Clark were working with a Frenchman named Larocque, however the relationship became increasingly tense. This led Lewis and Clark to recruit Charbonneau who worked under Laroque. Charbonneau was asked to join the expedition as a translator. While Charbonneau could speak French and some Hidatsa, Lewis and Clark were more enthusiastic about having two Shoshone women join them. With Charbonneau, Sacagawea, and Otter Woman's skills combined, the expedition gained the ability to speak Hidatsa and Shoshone. They hired Charbonneau on November 4, and his wives moved into Fort Mandan with Charbonneau a week later. On February 11, 1805 at the fort, Charbonneau and Sacagawea's son Jean Baptiste was born. William Clark nicknamed the baby Pomp. In the winter, as the expedition was being prepared, Charbonneau had second thoughts about his role with Lewis and Clark. This was because Charbonneau had received gifts from the North West Company upon news of his newborn son. The gifts given to him included: two arms’ length of scarlet cloth and one of blue, a pair of corduroy coats, one vest, a length of red cloth decorated with bars, 200 musket balls, a supply of powder, three knives, and some tobacco. and many historians have painted Charbonneau in a distinctly unfavorable light. One of the most well known anecdotes about Charbonneau is the incident with the "white pirogue." On May 14, 1805, the pirogue guided by Charbonneau was hit by a gust of wind and lost control. Charbonneau panicked and nearly capsized the boat, which would have meant the loss of valuable equipment and papers. It was only with the help of his wife, Sacagawea, that these important items were saved. Meriwether Lewis was irate, writing that Charbonneau was "perhaps the most timid waterman in the world." Charbonneau was also known for his short temper with his wives. On August 14, 1805, he struck Sacagawea in a fit of anger and was reprimanded by Clark. This occasion, in addition to committing rape earlier in his life, gave Charbonneau a bad reputation. Charbonneau, however, did make several contributions to the success of the expedition. He was helpful when the expedition encountered French trappers from Canada and he was a cook; his recipe for boudin blanc (a sausage made from bison meat) was praised by several members of the party. Additionally, his skill in striking a bargain came in handy when the expedition acquired much needed horses at the Shoshone encampment. Charbonneau and his family stayed with the Lewis and Clark expedition until August 1806. He was paid $500.33, plus a horse and a lodge, for his nineteen months with the expedition.
Экспедициядан кейінгі өмір
Кларк экспедициядан кейін Шарбоно мен оның отбасын Сент-Луисте орналастыруды ұсынды. Шарбоно бастапқыда Кларктың ұсынысынан бас тартты, өйткені ол мандан және хидатса тайпаларымен бірге өмір сүруді артық көрді. Алайда, 1809 жылы Жан Батисттің білім алуы үшін отбасы Сент-Луиске көшіп келді. Шарбоно Кларктан жер сатып алып, біраз уақытқа шаруашылықпен айналысты. Бірнеше айдан кейін ол оны тастап, жерді Кларкқа 100 долларға қайта сатты. Ол сондай-ақ Сакағавеяны және оның екі ұлы – Туссен мен Жан Батисті Кларк қорғауына қалдырды. 1811–1838 жылдар аралығында Шарбоно Жоғарғы Миссури агенттігінің Үндістер ісі жөніндегі бюросында (федералдық агенттік) аудармашы болып жұмыс істеді. Ол үкіметтен жылына 300-ден 400 долларға дейін табыс тапты. Ол бұл лауазымға 1813 жылдан бастап Миссури территориясының губернаторы болған Уильям Кларктың көмегімен қол жеткізген болуы мүмкін; Кларк қайтыс болғаннан кейін Шарбононың үкіметпен жұмысы күрт тоқтатылды. Сақталған құжаттар Шарбононың Миссури территориясындағы көптеген адамдарға ұнамайтынын көрсетеді. Мұның бір себебі оның жұмысқа деген бейжай қатынасы болуы мүмкін: ол Лизаның Миссури жүн компаниясы және Джон Джейкоб Астордың Америка жүн компаниясы сияқты қатал бәсекелес компанияларда жұмыс істеді. Ол 1834 жылы жүн экспедициясында болған кезде тағы бір жұмыс берушісі Джеймс Киппті де тастап кеткені айтылады. Бірақ кейбіреулер оның Миссури штатының Ричвудс қаласында "Toussaint Charboneau, 1781–1866" деп жазылған қабір тасымен жерленгенін мәлімдейді. Бұл күндер дұрыс болмаса да, Ричвудс тұрғындары Шарбононың ұрпақтары екенін айтады.
Clark offered to set up Charbonneau and his family in St. Louis after the expedition. Charbonneau initially declined Clark's offer, as he preferred life with the Mandan and Hidatsa. However, the family relocated to St. Louis in 1809 so that Jean Baptiste could be educated. Charbonneau bought land from Clark and briefly took up farming. He gave it up after a few months, selling the land back to Clark for 100 dollars. He also left Sacagawea and his two sons Toussaint and Jean Baptiste in Clark’s protection. During the period of 1811–1838, Charbonneau also worked for the Upper Missouri Agency's Indian Bureau (a federal agency) as a translator. He earned from $300 to $400 per year from the government. He may have gained this position by the patronage of William Clark, who was from 1813 the governor of the Missouri Territory; upon Clark's death, Charbonneau's employment with the government came to an abrupt halt. Surviving records show that Charbonneau was widely disliked by others in the Missouri Territory. Part of the reason for this may be his casual attitude toward employment: he was variously hired by Lisa's Missouri Fur Company and by John Jacob Astor's American Fur Company, bitter rivals. He is also said to have abandoned another employer, James Kipp, while on a fur expedition in 1834. but some believe he is buried in Richwoods, Missouri with a headstone marked "Toussaint Charboneau, 1781–1866" [sic]. While these dates are wrong, people in Richwoods claim to be descendants of Charbonneau.