Кіріспе

Бретаньдегі субпрефектура және коммуна, Франция
Францияның Бретаньіндегі Лориан қаласы

Лориан (lɔʁjɑ̃) — Францияның батысындағы Бретань аймағындағы Морбиан департаментіндегі қала (коммуна) және теңіз порты.

Тарихқа дейінгі және классикалық антикалық кезең

Б.з.д. 3000 жылдар шамасында Лориент аймағында мегалиттік архитектураның болуымен куәландырылған қоныстар пайда болған. Ванн мен Кимперді, сондай-ақ Порт-Луисті Кархайспен байланыстырған римдік жолдардың қираған қалдықтары галло-римдіктердің бұл жерде болғанын көрсетеді.

Негізін қалау

1664 жылы Жан Батист Колбер Француз Шығыс Үндістан компаниясын құрды. 1666 жылдың маусым айында Людовик XIV-нің жарлығы компанияға Порт-Луи жерін, сондай-ақ жолдың екінші жағындағы Фауэдикті берді. Оның директорларының бірі Дени Ланглои Скорф және Блавет өзендерінің қосылған жерін сатып алып, кеме жасау шақырығын (құламаларын) салды. Бастапқыда ол Порт-Луидің кеңселер мен қоймалары орналасқан еншілес компаниясы ретінде ғана қызмет етті. Келесі жылдары қызмет тоқтап қалды, бірақ 1675 жылы франко-голланд соғысы кезінде Француз Шығыс Үндістан компаниясы тым осал болғандықтан Ле-Гаврдегі базасын тастап, инфрақұрылымын Л'Энклотқа көшірді, одан Лориент қаласы өркендеді. Компания содан кейін шіркеу, шеберханалар, ұстаханалар және кеңселер салып, Порт-Луисті мұңғытып кетті. Қаланың аты 1669 жылы осы жерде салынған алғашқы кеме – Le Soleil d'Orient-тен шыққан. Жұмысшылар осы жерге кеменің атын берді, ол қысқартылып L'Orient, ал соңынан Lorient аталды. 1690 жылы Француз Корольдік флоты Колбер де Сеньле басшылығымен база ашты, ол әкесінен Әскери-теңіз министрі лауазымын мұра еткен еді. Сол уақытта Сент-Малодан келген қарақшылар да осы жерде паналады.

Индия компаниясының дамуы

Қала Джон Лоу басқа жарғылық компанияларды (Француз Шығыс Үндістан компаниясының ішінде) біріктіріп, «Индияның мәңгілік компаниясын» құрғанда және Лориентті өкілдік базасы ретінде таңдағанда өсу кезеңін бастан өткерді. 1720 жылы Компания тудырған экономикалық көпіршікке қарамастан, қала Атлантикалық үшбұрышты құл саудасына қатысқандықтан дамып келе жатты. 1720 жылдан 1790 жылға дейін 156 кеме шамамен 43 000 құлды депортациялады. 1732 жылы Компания сату кеңсесін Нанттан Лориентке көшіруге шешім қабылдады және архитектор Жак Габриельге осы жаңа іс-қимылдарды орналастыру үшін өлшемді тастардан жаңа ғимараттар салуды және L'Enclos иелігін көркейтуді тапсырды. 1769 жылы физиократтардың ықпалымен Компанияның монополиясы Компанияның таратылуымен аяқталды. Компания жабылғанға дейін қала өркендеуден пайда тапты. 1738 жылы 14 000 тұрғыны болды, ал шеткі ауылдарды – Керентрех, Мервилл, Ла Перриер, Кальвин және Керьядоны ескерсек – 20 000-ға жуық болды. Бұл ауылдар қазір қала шегіндегі аудандар. 1735 жылы жаңа көшелер салынды, ал 1738 жылы қала мәртебесі берілді. Көшелерге асфальт төселді, Фауэди өзені бойында кеме тоқтау орындары мен шағын кеме жасаушылықтар салынды, ал сабаннан төселген үйлер 18 ғасырдың классикалық сәулет стиліндегі тас ғимараттарға ауыстырылды, мысалы, L'Enclos сияқты. Компанияның құлауынан кейін қала халқының жетіден бірін жоғалтты. 1769 жылы қала Корольдік теңіз күштері үшін толыққанды теңіз базасына айналды, себебі король Компанияның инфрақұрылымын 17 500 000 ливр турниге сатып алды.

XIX ғасыр және XX ғасырдың басында

XIX ғасырдың басында теңіз қызметі баяулады. Кеме жасау орындары мен әскери-теңіз базасындағы белсенділік шілде монархиясына дейін жалғасатын ең төменгі деңгейге жетті. Осы кезеңде қала көбінесе әкімшілік орталыққа айналды. 1822 жылы алғашқы орта мектеп, 1823 жылы лазарет, 1839 жылы казармалар ашылды. Қала ғасырдың екінші ширегінде жаңғыруын бастады; 1825 жылы кемежайларға жабық слип және құрғақ док қосылды, сондай-ақ сол жылы ашылды. Алғашқы газ зауыты 1845 жылы салынды. XIX ғасырдың екінші жартысында бу машинасы порттарға өнімділігін арттыруға мүмкіндік берді. "Болатты кемелер, темір жүректер" ("Стальные лодки, железные сердца") кітабында (бұрынғы U 505 кемесінің экипажының мүшесі Ханс Гёбелердің айтуынша), одақтастар U-кемелерінің бомбалау орындарына зиян келтіре алмағаннан кейін, бомбалау неміс жұмысшылары мен басқа да ресурстарды жоқ ету мақсатымен қаланың өзіне ауыстырылды. Бомбалаудан бұрын мыңдаған парақшалар таратылып, тұрғындарға эвакуациялану туралы нұсқау берілді. 1943 жылдың 14 қаңтары мен 17 ақпаны аралығында Лориенге 500-ге жуық жоғары жарылғыш авиабомбасы және 60 000-нан астам отты бомба тасталды. 1944 жылдың маусымында Нормандияға десанттан кейін және одан кейінгі ірі бұзудан кейін Лориен 1944 жылдың 12 тамызында одақтас әскерлермен қоршалды. Теңіз базасы ретінде маңызын жоғалтқан Лориен қоршау астында қалды, оны АҚШ жаяу әскер дивизиясымен қолдау көрсеткен Батыс Франция күштері қоршады. 1945 жылдың 10 мамырында неміс гарнизоны Германияның ресми соңғы шартты капитуляциясынан екі күн өткен соң бас берді. 1949 жылы Лориен қаласы Құрмет Легионымен және 1939–1945 жылдарғы «Круа-де-Герр» орденімен марапатталды.

Қайта құру

1945 жылдың сәуір айында Қайта құру министрлігі уақытша ағаш үйлерді пайдалануды ұсынды. Бұл баспаналар жинақталған күйінде жіберіліп, орнында құрастырылатын болды. 1948 жылы қалалық билігінде 28 елді мекен, ал қала аумағында тағы 20 елді мекен болды, олар көршілес Плумер, Ланэстер, Хеннебонт және Квевен қалаларында орналасқан. Бұл аудандардың әрқайсысы 280 үйге дейін сыйымды болатын. Бұл уақытша тұрғын үйлер орналасқан жеріне қарай 10 жылдан 40 жылға дейін тұрды. Ең ірі елді мекен, Сойедегі соңғы үй 1991 жылы бұзылды. Бүгінде тек 18 ғасырға жататын бірнеше ғимараттар ғана сақталған.

Климат

Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Лориент мұхиттық климатты (Cfb) бастан кешіреді, онда қыстары жұмсақ, ал жаздары салқыннан жылыға дейін болады. Жауын-шашын жыл бойы тең бөлінеді. Қыста аяз сирек кездеседі, ал жазда ыстық күндер де сирек.

Бретон тілі

Қала әкімдігі 2007 жылдың 25 қаңтарында «Я д’ар брезонег» жобасы арқылы тілдік жоспарын іске қосты. 2008 жылы бастауыш білім берудегі екі тілді мектептерде балалардың 2,71%-ы оқыды.

Порттар

Лорианды көбінесе "La ville aux cinq ports" ("бес порт қаласы") деп атайды: әскери, балық аулау, сауда, жолаушылар және яхта порты. 2010 жылы бұл сектор 9 600 тікелей жұмыс орнын, жалпы 12 000 жұмыс орнын (қосалқы жұмыс орындары ескерілгенде) қамтамасыз етті, бұл жергілікті жұмыспен қамтудың 12%-ын құрады. Кероман балық аулау порты (fr): 2010 жылы 27 000 тонна уловпен ол француз балық аулау порттары арасында улов көлемі бойынша Булонь-сюр-Мерден кейін екінші орында тұрды, бірақ ақшалай құны бойынша бірінші орында болды. Онда 3 000 жұмыс орны (оның ішінде 700 балықшы) және 130 балық аулау кемесі жұмыс істейді. Кергруаз жүк порты: жылына 2,6 миллион тонна жүк (мұнай, мал азығы, құм, контейнерлер) тасымалдайды және Бретаньдегі ең ірі порт болып табылады. Мариналар: кемелерді тоқтату орындары Лорианда (370), Керневелде (1 000), Порт-Луиде (450), Гаврде (57) және Гуадельде (102) орналасқан. Бұрынғы суасты кемелер базасында жақында салынған, жағажайдағы жарысқа арналған ұзын док (Pôle course au large) та бар. Жолаушылар кемелері: жыл сайын 457 500-ден астам жолаушы Груа және Белль-Иль-ан-Мер аралдарына бағыт алады. Әскери: француз әскери-теңіз күштерінің базасы болмаса да, DCNS компаниясында жаңа әскери кемелер салынуда және Scorff өзенінің бойындағы кемежайларға уақытша тоқтатылады.

Өнеркәсіп

Қаланың негізі қаланғаннан бері кеме жасау үнемі маңызды рөл атқарып келді. DCNS 1690 жылдан бері жұмыс істеп келген, бұрын мемлекеттік меншікте болған кеме жасаушы зауыттардың (халық арасында "Арсенал" деп белгілі) дәстүрін жалғастыруда. Ол әлі де әскери кемелер, көбінесе фрегаттар жасап шығарады. Кероман қаласында балық аулау флотын қамтамасыз ету үшін үлкен өнеркәсіптік база бар.

Көлік

Lorient South Brittany әуежайы қаланың батысындағы Ланн-Бихуде орналасқан және Парижге тікелей рейстер ұсынылады. Жазда Лондон мен Порто қалаларына да тікелей рейстер бар. Gare de Lorient – бұл теміржол станциясы, ол Кимпер, Нант, Ренн, Париж (Жоғары жылдамдықты теміржолмен үш сағаттан кем) және бірнеше өңірлік бағыттарға қатынайтын байланыс ұсынады.

Білім

Лориандағы мектептер Ренн академиясының құрамында.

Лориент су асты кемесі базасы

Лорианда екінші дүниежүзілік соғыста немістер салған, кейіннен француз әскери-теңіз күштері қолданған үлкен су асты кемелер базасы орналасқан. 1940 жылдың 28 маусымында U-Boat паркінің басшысы Карл Дёниц база құрылысын бастау туралы шешім қабылдады. 1940 жылдың қарашасынан 1942 жылдың қаңтарына дейін бірнеше алып темір бетонды құрылыстар салынды, оның ішінде Кероман түбегіндегі үшеуі. Олар K1, K2 және K3 деп аталады. 1944 жылы төртінші құрылысқа жұмыс басталды. Базада тридцать су асты кемесін сақтауға болатын. Лориан одақтастардың бомбалау шабуылынан зардап шекті, бірақ әскери-теңіз базасы соғыстан аман қалды. Немістер жеңілгеннен кейін база француз әскери-теңіз күштерінің пайдалануына берілді және француз қарсыласының батыры, онда жұмыс істеген Жак Стосскоптың есімімен аталды. 1995 жылы база жабылып, азаматтық қолдануға берілді.

Оқиғалар

1970 жылдан бері әр тамызда Лориан қаласында Фестиваль интеркельтикалық өтіп келеді, оған барлық кельт әлемінің әртістері (Бретань, Корнуолл, Шотландия, Ирландия, Уэльс, Галисия, Астурия, Австралия, Акадия және Мэн аралы) жиналады. Жыл сайын бір кельт ұлты құрметті қонақ ретінде таңдалады. Бұл фестиваль Еуропадағы көрермендер саны бойынша ең ірі фестивальдердің бірі (40-шы мерейтойлық шараға 800 000 адам келді).

Медиа

Лориан қаласында TébéSud (бұрынғы TyTélé) телеарнасы орналасқан, ол Morbihan аймағын цифрлық эфирлік телеарна (DTT) арқылы көрсетеді.

Дін

Католик шіркеулері Лориенттің маңызды діни ескерткіштерінің бірі болып табылады. Біздің Анамыздың Көтерілу шіркеуі 1850 жылы жаңа готика стилінде салынса, Жанна д'Арк шіркеуі 1930 жылдары француз архитектор Жан Десбуа салған, ал 1955 жылы нео-рим стилінде салынды. Модернистік Нотр-Дам де Виктория шіркеуі 4 метрлік бетонды қоңырау мұнарасымен Лориенттің ең биік нүктесі болып табылады, бірақ тұрғындар бұл жаңа стильді толық қабылдаған жоқ. Рождество, Карнавал, Пасха және Кешірім сияқты маңызды католик мейрамдары қаланың басты мерекелері ретінде тойланады.

Футбол

Лориан қаласының ең танымал клубы – ФК Лориан, қазіргі уақытта 2020 жылы 2-лига жеңісінен кейін 1-лигада ойнап жүр. Оларды "Мерлус" деп атайды. Үй матчтарын "Стад дю Мустуар" стадионында өткізеді. Кристиан Гуркуфф 20 жылдан астам уақыт бойы команданы жаттықтырды.

Саясат

Анри Дюпю де Лом (1816–1885), кеме құрылысшысы, «Наполеон», «Ла Глоир» және «Гимнот» кемелерінің бас дизайнері, бұл кемелер теңіз техникасындағы жаңалықтар болды, сонымен қатар дирижабльдерді жобалаған, Морбианнан сайланған депутат, Ғылым академиясының мүшесі, өмір бойына сенатор атанған. Пьер Поль Гийес (1841–1914), Морбианнан сайланған депутат, Колониялар министрі. Жан Ив Ле Дриан, 1947 ж. т., Лориан қаласының бұрынғы мэрі, Морбианнан сайланған бұрынғы депутат, қазіргі Қорғаныс министрі. Жюль Симон (1814–1896), философ, Министрлер кеңесінің төрағасы, өмір бойына сенатор атанған, Француз академиясының мүшесі.

Спорт

Жорж Эо, т. 1948 ж., бұрынғы футболшы және менеджер.
Кристиан Гуркуфф, т. 1955 ж., «FC Lorient» клубының бұрынғы жаттықтырушысы.
Йоанн Гуркуфф, т. 1986 ж., бұрынғы футболшының ұлы, халықаралық жартылай қорғаушы, қазір «Стад Ренна» футбол клубында ойнайды.
Ронан Ле Кром, т. 1974 ж., қақпашы.
Жереми Морель, т. 1984 ж., «Марсель Олимпик» клубының сол жақ қорғаушысы.
Илан Меслиер, т. 2000 ж., «Лидс Юнайтед» клубының қақпашысы.

Басқалар

Жак Андрио (1917–2005), Екінші дүниежүзілік соғыстың аса көрнекті ұшқышы және «Бостандық серігі». Элизабет Ле Порт (1919–1943) Екінші дүниежүзілік соғыстағы француз Төңкерісінің мүшесі. Жак Стоскопф (1898–1944), теңіз инженері, қарсыласушы. Оны опасыздан сатқын деп жаңсап, 1946 жылы оның құрметіне су асты кемелері базасы «Base Ingénieur Général Stosskopf» деп аталып қайта жаңартылды.