Колорадо штатындағы қара қаптар ұлттық паркі

Кіріспе

Колорадо штатындағы ұлттық парк, АҚШ

Гуннисонның Қара каньоны ұлттық паркі – АҚШ-тың Колорадо штатының батысында орналасқан және Ұлттық парктер қызметі басқаратын ұлттық парк. Парктің екі негізгі кіреберісі бар: оңтүстік жағалау кіреберісі Монтроз қаласынан шығысқа қарай 15 миль (24 км) жерде, ал солтүстік жағалау кіреберісі Кроуфорд қаласынан оңтүстікке қарай 11 миль (18 км) жерде орналасқан және қыс айларында жабылады. Парк Гуннисон өзенінің 48 мильдік (77 км) Қара каньонының 12 милінен (19 км) тұрады. Ұлттық парктің өзінде каньонның ең терең және ең әсерлі бөлігі орналасқан, бірақ каньон Куреканти ұлттық демалыс аймағына дейін өзен ағысымен жоғары қарай, ал Гуннисон шатқалы ұлттық қорғау аймағына дейін төмен қарай жалғаса береді. "Американың суреттері: Гуннисонның Қара каньоны" кітабында айтылғандай, каньонның атының себебі – оның кейбір бөліктері күніне бар болғаны 33 минут күн сәулесін көреді. Кітап авторы Дюан Ванденбуш былай деп жазады: "Америкалық Батыстағы бірнеше каньондар ұзындығы жағынан осыдан артық, ал кейбіреулері тереңдеу, бірақ Қара каньон сияқты тереңдік, тік жар, тарлық, қараңғылық және қорқыныштың барлығын біріктіретін ешқайсысы жоқ".

Геология

Гуннисон өзені бүкіл каньон бойында орташа есеппен түсіп, Солтүстік Америкадағы ең тік таудан төмен түсетін 5-ші орынды иеленеді. Салыстыру үшін, Колорадо өзені Гранд-Каньон арқылы орташа есеппен төмендейді. Гуннисон өзенінің ең үлкен құлауы Часм-Вьюдегі паркте болады. Қара каньон осы тік болғандықтан күн сәулесінің тереңге жетпеуіне байланысты осылай аталған. Осының салдарынан каньон көбінесе көлеңкеде қалып, тасты қабырғалары қара болып көрінеді. Өзендегі ең тар жері 40 фут (12 метр) ғана. Қара каньонның ерекше тік және тереңдігі бірнеше геологиялық процестердің бірлескен әрекетінен пайда болған. Гуннисон өзені каньонды қазуға негізгі жауапты болса да, бүгінгі күнгі каньонның қалыптасуы үшін басқа да геологиялық оқиғалардың болуы қажет болды.

Кембрийге дейінгі кезең

Қара каньонның тік қабырғаларын құрайтын кембрийге дейінгі гнейс пен шиста 1,7 миллиард жыл бұрын ежелгі жанартау арал доғаларының қазіргі Вайоминг штатының оңтүстік бөлігімен соқтығысуынан пайда болған метаморфтық кезеңде қалыптасқан. Осы кезеңде пайда болған, негізді тау жыныстарын қиып өтетін ақшыл түсті пегматит тамырлары да сонда құрылды.

Қырық дәуірі - Үшінші дәуірі

Бүкіл аймақ 70 және 40 миллион жыл бұрын болған Ларамид оргенезі кезінде көтерілді, бұл Гуннисон көтерілісінің бір бөлігі болды. Осы көтеріліс нәтижесінде каньон қабырғаларын құрайтын кембрийге дейінгі гнейс және шиста бетке шықты. Терциар дәуірінде, 26-35 миллион жыл бұрын, қазіргі Black Canyon айналасындағы ауданда үлкен вулканизм оқиғалары болды. Батыс Елк таулары, Ла-Сал таулары, Генри таулары және Абахо таулары бірнеше мың фут жанартау күлі мен сынықтармен аймақты көмді. Қазіргі Гуннисон өзені 15 миллион жыл бұрын өзен арнасын қалыптастыра бастады, Ла-Сал және Батыс Елк тауларынан, сондай-ақ Сават жотасынан ағып келген су салыстырмалы түрде жұмсақ жанартау шөгінділерін кесіп өтті.

Тарих

Уте тайпасы еуропалықтар оны көруден бұрын көп уақыттан бері осы каньонды білген. Олар өзенді «көп тас, зор су» деп атаған және олардың ырым-жырымға байланысты каньоннан қашып жүргендері мәлім.

Денвер және Рио-Гранде

1881 жылы Уильям Джексон Палмердің Денвер және Рио-Гранде темір жолы Денверден Гуннисонға жетті. Бұл жол Сан-Хуан тауларының алтын мен күміс кен орындарына қосылу үшін салынған. Қиын жер бедері 1,22 м стандартты рельс пайдалануға мүмкіндік бермеді, сондықтан Палмер тар 0,91 м рельс таңдады. Ирландиялық және итальяндық жұмысшылар Сапинеродан Симаронға дейінгі 24 шақырымдық жол төсемін бір жылдан астам уақыт бойы қазып, бір шақырымына 165 000 доллар жұмсады. Соңғы шақырымның құны бүкіл Корольдік шатқал жобасының құнынан асып кеткені айтылады. 1882 жылдың 13 тамызында алғашқы жолаушылар пойзы Қара шатқал арқылы өтті. "Ганнисон Review Press" газетінің редакторы байқау вагонының бірінде жол жүрді және каньонды "әлемдегі теміржолмен кесілген ең үлкен және ең қиын шатқал" деп атады. Ол: "Біз бұл шатқалдың сұлулығы туралы жиі еститінбіз, бірақ оның ұлылығы мен кереметтігін оны аралап өткенге дейін ешкім толыққанды түсіне алмайды. Бұл – кейбір жерлерінде мыңдаған метр биіктікке көтерілетін гранитті қабырғалары бар тар шатқал. Жолдың барлық бөлігінде тік түзу учаске жоқ, ол тікелей жылан сияқты иіліп өтеді, бұрылыстары жиі және өткір. Жүздеген жерде гранитті қабырғалар тік, ал көптеген жерлерде жол төсемі тас қабырғалардың ішінен қазылып жасалған, олар жолдың үстінен тік тұрады" деді. Одан әрі ол: "Мұндай теміржол құрылысының мысалы, мүмкін, әлемде тағы табылмаса керек, сондай-ақ Колорадода немесе бүкіл елде мұндай алуан түрлі және қызықты көріністерді таба алатын жер жоқ" деп мәлімдеді. Палмер теміржолды Қара шатқалдың қалған бөлігі арқылы жүргізуді үміттене отырып, өзінің бас инженері Брайан Брайантты шатқалдың ішкі бөліктерін зерттеуге жіберді. Брайант 1882 жылдың желтоқсанында 12 адамнан тұратын бригадамен 20 күнде зерттеуді аяқтауды күтіп, 68 күннен кейін оралды. "Екілік команданың сегіз мүшесі бірнеше күннен кейін өздерінің алдында тұрған жұмыстың қиындығына қорқып, келіп кетті. Ал қалғандары бұрын ешкім көрмеген тамаша көріністерді көрді". Брайант Қара шатқалдың өтпейтін екенін және оның тереңдігінде ештеңе салу мүмкін емес екенін хабарлады. Брайанттың кеңесін тыңдаған Палмер теміржолды шатқалдың оңтүстігіне бағыттауды шешті және 1883 жылдың наурыз айында ол Солт-Лейк-Ситимен байланысын аяқтады, ал қысқа мерзімге шатқал трансконтиненталдық теміржол жүйесінің негізгі желісінде болды. Теміржол және алғашқы келушілер шатқалды Ютаға және оңтүстік-батысқа қарайғы кен орындарына жол ретінде пайдаланса, кейінгі келушілер шатқалды демалыс және жеке ләззат алу мүмкіндігі ретінде қарастырды. Рудиард Киплинг 1889 жылы шатқал арқылы жасаған саяхатын былай сипаттады: "Біз күннен алыс, жартастардың биіктігі екі мың футқа жететін, ал тастар сынып, өзен он фут төмендегі жолдың астында шулап, айқайлаған шатқалға кірдік. Жол, әдеттегідей, өзенге әртүрлі топырақ тастап, үстіне бірнеше рельс тігу принципімен салынған сияқты көрінеді. Бұл жолға ғажайып, керемет және құпия атмосфера тән еді". 1890 жылға қарай Гленвуд-Спрингс арқылы балама маршрут аяқталды және Қара шатқал арқылы өтетін маршрут, пайдалануға қиын болғандықтан, транзиттік пойздар үшін маңыздылығын жоғалтты. Алайда, жергілікті теміржол қозғалысы "Қара шатқал желісі" бойынша 1950 жылдардың басына дейін жалғасты, содан кейін маршрут толығымен тоқтатылды. Бүгінде Симарон аймағында, соның ішінде Симарон шатқалындағы болат көпір, теміржолдың әртүрлі элементтері сақталған.

In 1881, William Jackson Palmer's Denver and Rio Grande Railroad had reached Gunnison from Denver. The line was built to provide a link to the burgeoning gold and silver mines of the San Juan mountains. The rugged terrain precluded using 1.22 m standard rail; Palmer decided to go with the narrower 0.91 m gauge. It took over a year for Irish and Italian laborers to carve out a 15 mile (24 km) roadbed from Sapinero to Cimarron, costing a staggering $165,000 per mile. The last mile is said to have cost more than the entire Royal Gorge project. On August 13, 1882, the first passenger train passed through the Black Canyon. The editor of the Gunnison Review Press rode in one of the observation cars; he remarked that the canyon was "undoubtedly the largest and most rugged canyon in the world traversed by the iron horse. We had often heard of the scenery of this canyon, but no one can have the faintest conception of its grandeur and magnificence until they have made a trip through it. It is a narrow gorge with walls of granite rising in some places to a height of thousands of feet Throughout its entire length there is probably not a quarter of a mile of straight track on it. It is a serpentine road in every respect and the curves are frequent and sharp. In hundreds of places the walls of granite are perpendicular and in many places the road bed is blasted out in the side of the walls of rock which overhang the track." He went on to proclaim, "Another such a feat of railroad engineering probably can not be found in the world, and there is probably no section of Colorado or of the whole country where such a varied and interesting lot of scenery can be found." In the hopes of running the railroad through the rest of the Black Canyon, Palmer sent his top engineer Bryan Bryant on an inner canyon exploration. Bryant set off with a 12 man crew in December 1882 expecting to complete the survey in 20 days; he returned in 68. "Eight of the twelve man crew left after a few days, terrified of the task in front of them. What the rest of the men saw was spectacular and had never been seen by another human." Bryant reported that the Black Canyon was impenetrable, and that it was impossible to build anything in its depths. Heeding Bryant's advice, Palmer decided to route the railroad south of the canyon and in March 1883, it completed its connection to Salt Lake City and for a brief period the canyon was on the main line of a transcontinental railroad system. While the railroad and early visitors used the canyon as a path to Utah and mines to the southwest, later visitors came to see the canyon as an opportunity for recreation and personal enjoyment. Rudyard Kipling described his 1889 ride through the canyon in the following words: "We entered a gorge, remote from the sun, where the rocks were two thousand feet sheer, and where a rock splintered river roared and howled ten feet below a track which seemed to have been built on the simple principle of dropping miscellaneous dirt into the river and pinning a few rails a top. There was a glory and a wonder and a mystery about the mad ride "

By 1890, an alternate route through Glenwood Springs had been completed and the route through the Black Canyon, being more difficult to operate, lost importance for through trains. However, local rail traffic continued over the "Black Canyon Line" until the route was finally abandoned in the early 1950s. Today, various elements of the railroad have been preserved in the Cimarron area including a steel bridge in Cimarron Canyon.

Гуннисон туннелі

1901 жылы АҚШ Геологиялық қызметі Абрахам Линкольн Феллоу және Уильям Торренсті аймаққа көшіп келгендердің көптігінен су тапшылығына тап болған Ункомпагре аңғарына су жеткізетін бұрылыс туннелін салу үшін орын іздеуге каньонға жіберді. Монтроз қаласының тумасы және тәжірибелі альпинист Торренс 1900 жылдың қыркүйек айында екі ағаш қайықпен каньонды зерттеуге бағытталған сәтсіз экспедицияға төрт ер адаммен қосылды. Оның тәжірибесі 1901 жылдың тамызында жасалған екінші әрекетте өте құнды болды. Торренс пен Феллоу бұрынғы сапарда қолданылған ағаш қайықтардың орнына, арнайы жасалған, бірнеше бөліктен тұратын, барлық жағынан тіршілік сақтайтын арқанмен қоршалған резеңке сал алып келуді жөн көрді. Екі ер адам 12 тамызда "аңшылық пышақтарымен, екі жібек арқанмен және құралдарын қорғауға арналған резеңке қаптармен" жабдықталған күйде каньонға кірді. Торренс пен Феллоудың әрқайсысының рюкзағы 35 фунт салмақта болды, ал резеңке сал олардың жабдықтарын тар өзенде тасымалдаудың тиімді тәсілі болды. 10 күн бойы тас құламаларын басып өтіп, шарлауықтардан түсіп, өзеннің 70 бөлігін жүзіп өткеннен кейін, олар 30 шақырымдық сапардан кейін алғашқы рет каньоннан шығып, туннель салуға қолайлы орынды анықтады. Туннельдің құрылысы 4 жылдан кейін басталды және бастапқыда көптеген қиындықтарға тап болды. "Туннельдегі жұмыс жағдайы жоғары көмірқышқыл газы деңгейі, ыстық температура, ылғалдылық, су, саз, тақта тас, құм және жарықтардың орналасқан аймағына байланысты қиын болды. Туннель гранит, кварцит, гнейс, тақта тас, сондай-ақ құмтас, көмір және әк тас қабаттары арқылы қазылды. Гуннисон туннеліне жұмыс бастапқыда қолмен және шам жарығымен жүргізілді. Бір кенші бұрғыны ұстап, айналдырса, екіншісі балғамен соғып, тасқа кіргізер еді. Бұл жұмысқа күшті және еңбекқор адамдар қажет болды. Жақсы жалақы мен әлеуметтік жәрдемақыға қарамастан, көптегені қауіпті жер асты жағдайларын ұнатпады және орташа есеппен 2 апта ғана жұмыс істеді". 4 жылдық жоба барысында 26 адам қаза тапты. Туннель ақыры 1909 жылы аяқталды, ұзындығы 5,8 шақырымды құрады және құны шамамен 3 миллион долларды құрады. Сол кезде Гуннисон туннелі әлемдегі ең ұзын суару туннелі болып есептелді. 23 қыркүйекте президент Уильям Говард Тафт Монтрозда туннельді салтанатты түрде ашты. Гуннисон туннелінің шығыс бөлігіне каньонның оңтүстік жағасында орналасқан Шығыс портал жолы арқылы қол жеткізуге болады. Туннельдің өзі көрінбесе де, лагерьден бұрылыс тоғаны көрінеді.

In 1901, the U. S. Geological Survey sent Abraham Lincoln Fellows and William Torrence into the canyon to look for a site to build a diversion tunnel bringing water to the Uncompahgre Valley, which was suffering from water shortages due to an influx of settlers into the area. Torrence, a Montrose native and an expert mountaineer, joined four other men in a failed expedition to explore the canyon in September 1900 using two wooden boats. His experience proved invaluable on the second attempt in August 1901. Torrence and Fellows opted to bring a small specially made multi chambered rubber raft with a lifeline all the way around it instead of the wooden boats that had doomed the previous journey. The two men entered the canyon on August 12 equipped with "hunting knives, two silk lifeline ropes, and rubber bags to encase their instruments." Torrence and Fellows each had backpacks weighing 35 pounds and the rubber raft turned out to be a great way to float their gear on the narrow river. After 10 days of climbing over rock falls, descending waterfalls, and swimming over 70 sections of the river, they emerged from their 30 mile run with a first recorded descent as well as a suitable tunnel site. Construction on the tunnel began 4 years later, and was fraught with difficulties right from the onset. "Working conditions at the tunnel were difficult due to the high levels of carbon dioxide, excessive temperatures, humidity, water, mud, shale, sand, and a fractured fault zone It took the tunneling crew almost one year to bore through 2000 feet of water filled rock. The tunnel was driven through granite, quartzite, gneiss, and shale as well as layers of sandstone, coal, and limestone. Work on the Gunnison Tunnel was first done manually and by candlelight. One miner would hold the drill and rotate it while the second miner would use a sledgehammer to drive the drill into the rock. This work required strong, hard working men. In spite of good pay and fringe benefits, most disliked the dangerous underground conditions and stayed an average of only 2 weeks." 26 men were killed during the 4 year undertaking. The tunnel was finally completed in 1909, stretching a distance of 5.8 miles and costing nearly 3 million dollars. At the time, the Gunnison Tunnel held the honor of being the world's longest irrigation tunnel. On September 23, President William Howard Taft dedicated the tunnel in Montrose. The East Portal of the Gunnison Tunnel is accessible via East Portal Road which is on the South Rim of the canyon. Although the tunnel itself is not visible, the diversion dam can be seen from the campground.

Паркті құру

Гуннисонның Қара каньоны 1933 жылғы 2 наурызда ұлттық ескерткіш ретінде құрылды және 1999 жылғы 21 қазанда ұлттық парк мәртебесіне ие болды. 1933-1935 жылдары Азаматтық қорғау корпусы Ұлттық парктер қызметінің жобасы бойынша Солтүстік жиек жолын салды. Оған бес мильдік жол және бес қарау алаңы кіреді; ол АҚШ Ұлттық тарихи орындарының тізілімінде тарихи аудан ретінде тіркелген. Парктің шамамен жартысы 1976 жылы жабайы табиғат аймағы деп жарияланды.

Биология

Гуннисон ұлттық паркіне қарасты Қара каньонда әртүрлі флора мен фауна кездеседі. Паркте өсетін кең таралған өсімдіктердің ішінде қайын, Пондероза қарағайы, ақ жусан, шөл махони (Cercocarpus ledifolius), Юта аршасы, Гамбел емені (бұталы емен) және жалғыз жапырақты күрең жатады. Black Canyon gilia (Aliciella penstemonoides) – паркте өсетін жабайы гүлдің бір түрі. Бұл паркте мүйізді марал, қара аю, қойот, суыр, алты түрлі кесіртке, пума, егермен, бобр, қаз, өзен сусар, бобкат және құлан сияқты жануарлар мекендейді. Сонымен қатар, каньон американдық суқаршық, екі түрлі бүркіт, сегіз түрлі қаршыға, алты түрлі сұрқай және Стеллерс қарғасы сияқты тұрақты құстарға, сондай-ақ тау көкқұсы, көшпелі сұңқар, қарға, ақ кеуделі жылдамұш және каньон торғайы сияқты көшпенді құстарға да мекен.

Климат

Кёппен климаттық жіктеу жүйесі бойынша, Ганнисонның Ұлттық паркіндегі Қара каньонның жаз айлары жылы, ылғалды континенталды климаты басым (Dfb).

Көрікті жерлер

2007-2016 жылдар аралығында паркке жылына орташа есеппен 190 000 турист келді. Батыс жағынан басқа, барлық ішкі каньонды пайдалану үшін тегін рұқсат алу қажет. Гуннисон өзені Кристалл су қоймасының бөгетінен бастап 200 метр төмен Солтүстік саласына дейін «Алтын медаль» сулары деп белгіленген. Бұл Гуннисон Ұлттық паркінің Қара каньонындағы 12 мильді қамтиды. Тек жасанды жемдер мен тұзақтарға рұқсат етіледі, ал барлық көкжаңбырлы трофалар ұсталған соң босатылады. Сонымен қатар, Кристалл бөгетінен 200 метр төмен балық аулауға тыйым салынған. Қара каньон дәстүрлі альпинизм стилінде тау шатыру орталығы болып табылады. Көбінесе бұл шатырулар өте қиын, және оларды тек тәжірибелі альпинистер ғана бағындырады. Аймақта рафтинг мүмкіндігі бар, бірақ парк ішіндегі өткел тек ең шебер каякшыларға ғана арналған қиын техникалық өткел. Судың көп бөлігі өтілмейтін, ұзақ және кейде қауіпті тасымалдауды талап ететін учаскелерге толы. Қалған сарқырамалар III-V класты, және олар тек тәжірибелі өзеншілерге арналған. Төмен ағыста, Гуннисон шатқалының Ұлттық сақтау аймағында, өзенді жүзу оңайрақ, бірақ ол әлі де өте қиын және тек тәжірибелі өзеншілерге арналған, III және IV класты сарқырамалар бар.

Музыка саласында

Каньон Франк Эриксонның (1923–1996) «Гуннисонның қара шатқалы» симфониялық шығармасына шабыттандырды. 2017 жылы The Infamous Stringdusters Фэллоус пен Торренстің саяхаты туралы «1901: Шатқал саяхаты» әнін шығарды.

Әдебиетте

Автор Урсула Ле Гуин өзінің "Иллюзиялар қаласы" романындағы атау қаланың орнын Гунисон Ұлттық паркіндегі Қара каньонға негіздеді.