Кіріспе

Құс түрлері

Үлкен сальвиялық шұбар (Centrocercus urophasianus), сондай-ақ сагехен деп те аталады, Солтүстік Америкадағы ең ірі шұбар. Оның таралған аймағы – АҚШ-тың батыс бөлігіндегі сальвиялы далалар, сондай-ақ Канаданың Альберта және Саскачеван провинцияларының оңтүстігі. 2000 жылы Гуннисон сальвиялық шұбары жеке түр ретінде танылғанға дейін бұл түр жай ғана сальвиялық шұбар деп аталды. Моно ойпатындағы сальвиялық шұбарлар популяциясы да ерекше болуы мүмкін. Үлкен сальвиялық шұбар көбейетін жерлерінде жыл бойы тұрады, бірақ қыс мезгілінде қысқа қашықтыққа төменгі биіктіктерге көше алады. Ол көбейгенде күрделі лек жүйесін пайдаланады және сальвия бұталарының немесе шөптің астында жерде ұялайды. Ол жерде азықтанады, негізінен сальвия бұталарын жейді, сонымен қатар басқа өсімдіктер мен жәндіктерді де қоректенеді. Үлкен сальвиялық шұбардың қабылдауы жетілмеген және басқа шұбарлар сияқты қатты тұқымдарды сіңіре алмайды. Түрдің ареалының тарылуына байланысты саны азайып келеді және бірнеше халықаралық және ұлттық ұйымдар оны қауіпті немесе қауіпке ұшыраған түрлердің тізіміне енгізген.

Сипаттама

Ересек қарақасқа қарғаларында ұзын, сүйір құйрығы және аяқтарында саусақтарына дейін қауырсыны бар. Ересек аталықтарының әр көзінің үстінде сары дақ болады, жоны сұр, кеудесі ақ, мойны қоңыр, құрсағы қара; мойнындағы екі сары қаптар ұсыну кезінде ісінеді. Ересек анасының түсі ала-құсқы қоңыр, мойны ақшыл қоңыр, құрсағы қара. Ересек аталықтарының ұзындығы 66-76 см, салмағы 1.8-3.2 кг аралығында. Ересек аналары кішірек, ұзындығы 48-58 см, салмағы 0.9-1.8 кг аралығында.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Үлкен сальвиялық шұңқырлар (Centrocercus urophasianus) сальвия (Artemisia spp.) экосистемасында міндетті түрде қоныстанды, көбінесе сальвиялы далаларда немесе арша (Juniperus spp.) сальвиялы далалық қауымдастықтарында тіршілік етеді. Сальвия бұталарымен қоршалған шалғынды жерлер тамақтану орындары ретінде пайдаланылуы мүмкін. Үлкен сальвиялық шұңқырлар үлкен сальвияның (A. tridentata) таралу аймағында кездеседі, бірақ үлкен сальвияның таралу шегінде емес. Шөлді бұталы жерлерді де үлкен сальвиялық шұңқырлар пайдалана алады. Үлкен сальвиялық шұңқырларды қолдайтын сальвия қауымдастықтарына күміс сальвия және жиекті сальвия (A. frigida) жатады. Сонымен қатар, әрбір жеке тұлғаның жеке кеңістігінде (көпіршіктер) айырмашылықтар байқалады, мұнда жоғары дәрежедегі тұлғалардың жеке кеңістік көпіршіктері үлкен болады. Әдеттегі құс үйірмелерінде 25–30 тұлға болады. Қатаң иерархия ең қажетті, жоғары дәрежедегі еркектерге ең беделді орталық аумақты береді, ал бағаланбаған және төмен дәрежедегі үміткерлер сыртқа орналасады. Әйелдер еркектердің иерархиясы белгіленген кезде жұптасу үшін осы ареналарға келеді және орталықтағы басым еркектермен жұптасуға дайындық көрсетеді. Үлкен сальвиялық шұңқырлар күрделі ұсыну ритуалдарымен ерекшеленеді. Әр көктемде еркектер үйірмелерде жиналады және "көркеме көрсетілім" жасайды. Әйелдердің топтары осы көрсетілімдерді бақылап, жұптасу үшін ең тартымды еркектерді таңдайды. Үйірме орталығында орналасқан басым еркек әдетте үйірмедегі әйелдердің 80% -імен жұптасады. Көктемде еркектер таңертең және кешке бірнеше сағат бойы үйірмелерде көрсетілім жасайды. Видео. Еркектер көбінесе ақпанның соңынан сәуірге дейін үйірмелерге жұптасу үшін жиналады. Әдетте, тек бірнеше басым еркек, көбінесе екі, көбейеді. Сальвиялық шұңқырлардың жұптасу мінез-құлқы күрделі.

Ұяны таңдау

Үлкен шаян құстары ұя салу үшін көлдің айналасындағы жерлерге таралады. Олардың орналасқан жерлерінің 80% -ы 20–50% жапырақ қалыңдығы бар жусанды бұталардың ішінде болды. Монтана штатындағы тағы бір зерттеуде, еркектер пайдаланатын жерде жусан жамылғысының орташа көрсеткіші 30% болды, ал 10% -дан кем жапырақ қалыңдығы бар жерлерде еркектер байқалған жоқ. Кейбір аналықтар, мүмкін, көлдер арасында көшіп жүреді. Моно округінде (Калифорния штаты), белгіленген аналықтардың бір айлық көшіп-қону аймағы бірнеше белсенді көлдерді қамтуға жеткілікті болды. Көлдерде тасталған қауырсындағы ДНК көрсеткендей, шаян құстарының шамамен 1% 120 мильге дейінгі көбейтін аймақтарды зерттеу үшін ұзақ қашықтыққа саяхаттай алады, бұл популяцияны арттырып, туыстық көбейтуді азайтуға мүмкіндік беретін ұзақ қашықтыққа таралу түрі. Ұрықтанудан кейін бір аптадан он күнге дейін аналықтар көлдің жанында ұя салады. Әдетте, аналықтар көлдің жанында ұялайды, бірақ кейбір аналықтар 32 шақырымға дейін (20 миль) қолайлы ұялағыш жерлерге ұшады. Көлді қоршаған ұялағыш ортаның сапасы – популяцияның сәттілігінің ең маңызды факторы. Ұялау үшін жамылғының жеткілікті болуы өте маңызды. Жамылғы жеткіліксіз болуы мүмкін: Айдахо штатындағы жайылымдардағы орташа жапырақ қалыңдығы 13% болса, ұялар орташа жамылғысы 17% болатын жерлерде орналасқан. 10% -дан кем жапырақ қалыңдығы бар ең құрғақ, ашық жерлерде аналықтар ұя салған жоқ. Тым көп жамылғы да болуы мүмкін: 87 ұяның жанындағы жусан жамылғысының орташа көрсеткіші 18,4% болды, ал тығыз жамылғылы жерлерде үлкен шаян құстары жалпы жусан жамылғысы 25% -тан жоғары болған жерде ұя салған жоқ. Үш қанаты бар жусанның (A. tripartata) орташа биіктігі 20 см болатын жерде аналықтар ұя салу үшін ең биік өсімдіктерді таңдады. Сонымен қатар, Вайоминг штатындағы үлкен жусанның 92% ұялары өсімдіктер биік және жамылғысы 50% -дан аспайтын жерлерде болды. Барлық ұялардың үстіндегі жусан жамылғысының орташа биіктігі, жақын жерлердегі орташа биіктікпен салыстырғанда жоғары болды. Ұялау маусымында еркектер мен ұясы жоқ аналықтар тамақтану үшін «біршама ашық» жерлерді пайдаланады және жусанның «тығыз» бөліктерінде демалады.

Ұяларын өсіру

Ұядағы жұмыртқалар саны 6-дан 8-ге дейін, инкубация уақыты 25-27 күн. Үлкен шаян құрттарының ұясын тастауы және ұясына хищтік шабуыл жасауы жиі кездеседі. Монтана штатында 299 егін үлгісін зерттеу нәтижесінде, жылдық тамақ көлемінің 62%-ы сальвия бұтасы екені анықталды. Желтоқсан мен ақпан аралығында барлық егін үлгілерінде тек сальвия бұтасы ғана табылған. Тек маусым мен қыркүйек айларында ғана сальвия бұтасы диетаның 60%-дан аз бөлігін құрады. Үлкен сальвияның ішкі түрлерінің арасында, тасты сальвия, тау және Вайоминг сальвиясына қарағанда азықтық құндылығы төмен және терпендерге бай. Сальвиялық шұбарлар тасты сальвияға қарағанда басқа екі ішкі түрді артық көреді. Сальвиялық шұбарларда бұлшық еттері дамыған қарын болмайды, сондықтан тұқымдарды ұнтақтап, қорытуға қабілетті емес; олар жұмсақ тіндермен қоректенуі керек. Шілде мен қыркүйек айларында бақбақ (дандеLion) диетаның 45%-ын, ал сальвия бұтасы 34%-ын құрады. Жалпы, бақбақ, сальвия бұтасы және екі бұршақ тұқымдасы (Трифолиум және Астрагал) үлкен шаян құртының диетасының 90%-дан астамын құрады. Ересектер үшін жәндіктер диетаның аз бөлігін құрайды. Көктем және күзде ересектер диетасындағы жәндіктердің үлесі 2%, ал жазда 9% құрайды. Жыл бойы диетаның 71%-ын сальвия бұтасы құрайды.

Ұрғашы ұрғашылар

Шөптесін екіжарнақты өсімдіктер ұрғашылары жұмыртқа салу алдында кеңінен қолданылады және жоғары белок және қоректік заттарға бай болғандықтан, олардың тамақтануы үшін маңызды болуы мүмкін.

Жасөспірімдер

Өмірінің алғашқы аптасында үлкен сальва-краустың балапандары негізінен жәндіктерді, әсіресе құмырсқалар мен қоңыздарды жейді. Вайоминг штатында жүргізілген зерттеуде жаңадан туған үлкен сальва-краустың балапандарының рационынан жәндіктерді алып тастаудың әсері бағаланды. Тұтқында ұсталған және жәндіктермен қамтамасыз етілмеген барлық балапандар 4-10 күндік шақта қырылды, ал жәндіктермен тамақтандырылған барлық балапандар алғашқы 10 күнде тірі қалды. Тұтқындағы балапандар үш аптаға дейін тірі қалу үшін жәндіктерге мұқтаж болды. Үш аптадан асқан балапандар жәндіктерсіз де тірі қалады, бірақ олардың өсу қарқыны айтарлықтай төмендеді, бұл үш аптадан кейін де қалыпты өсу үшін жәндіктердің қажет екенін көрсетті. Рациондағы жәндіктер мөлшері артқан сайын, тірі қалу және өсу көрсеткіштері де 45 күнге дейін – эксперименттің соңына дейін артты. Айдахо штатында жүргізілген зерттеуде Клебеноу және Грей жас сальва-краустың әр жас тобындағы тамақ түрлерін анықтады, топтар туылғаннан бері өткен апталар санымен белгіленді. Бірінші аптада жәндіктер жалпы рационның 52% құрады. Басты тамақ – негізінен Scarabaeidae тұқымдасына жататын қоңыздар. Барлық басқа жастағы балапандар да қоңыздарды жеді, бірақ азырақ мөлшерде. Барлық жастағы балапандар құмырсқалармен қоректенді, көлемі әдетте аз болғанымен, құмырсқалар көптеген балапандардың астың қабында табылды. 3 аптадан кейін жәндіктердің көлемі төмендеді және барлық жастағы балапандарда 25% төмен деңгейде сақталды, бірақ ауытқып тұрды. Көкжапырақ және ешкіқұйрық сияқты өсімдіктердің жер үсті бөліктері кейде желінді. Бірақ сабаулар маңызды рөл атқармады. Кейбір түрлердің көбею мүшелері – гүл бүршіктері, гүлдері және қапшықтары ғана желінді. Ал керісінше, сальва-краустың жапырақтары ғана балапандардың астың қабында табылды. Жоғарыда аталған түрлердің және басқа да екіжарнақты өсімдіктердің жапырақтары мен гүлдерінде сальва-краустың жапырақтарына қарағанда шикі ақуыз, кальций және фосфор мөлшері жоғары, сондықтан олар сальва-краустың рационында маңызды болуы мүмкін.

Су

Егер сулы шөптер жеткілікті болса, үлкен сальвалық тоқылдаққа күнделікті тіршілік үшін ашық су қажет емес. Дегенмен, су бар болса, оны пайдаланады. Олардың таралуы кейбір аймақтарда сумен маусымдық түрде шектеледі. Жазда шөлді өңірлерде үлкен сальвалық тоқылдақтар тек өзендердің, бұлақтардың және су қоймаларының жанында кездеседі. Вайоминг штатындағы Эден аңғарында қыста олар мұздағы тесіктерден су ішу үшін жартылай қатып қалған өзендерге үнемі баратыны байқалған. Биік және тығыз шөптесін жамылғылар ұяға шабуылдауды азайтады және жас төлдердің тірі қалу мүмкіндігін арттырады. Жалпы, үлкен сальвалық тоқылдақтың пайдаланатын орталарының саны мен сапасы жыртқыштардың деңгейін анықтайды, сондықтан ортаның көлемі мен сальвалық тоқылдақтың ішіндегі шөптесін жамылғының азаюы жыртқыштардың маңыздылығын арттыруы мүмкін. Құс (Falconidae) және бүркіт (Accipitridae sp.) ересектер мен жас құстарды жейді. Қарғалар мен қара қаңғыбастар (Corvus sp.) және шоқтар (Pica sp.) жас құстарды жейді. Койоттар, суырлар (Sciuridae spp.) және борсықтар ең маңызды сүтқоректі жыртқыштар болып табылады. Құстардың ішінде шоқтар мен қарғалар көбінесе үлкен сальвалық тоқылдақтың ұяларына шабуыл жасайды. Үлкен сальвалық тоқылдақ – танымал аңшылық құсы. Аңшылықтан туындаған өлім-жітім әдетте өтеу және толықтыру ретінде қарастырылады. Орегон штатындағы зерттеуде жазғы жаңару (тоқтылар/ересектер) мен аңшылардың аң аулауы арасында ешқандай байланыс табылмады, сондай-ақ күзгі аң аулаудың көлемі мен келесі көктемдегі халық санының өсуі арасында да ешқандай маңызды байланыс болған жоқ.

Қорғау

Тұрғын үйлер салу және энергияны дамыту 100 жыл бұрын 16 миллион болған үлкен сальвиялық балдырқұстың (Centrocercus urophasianus) санының бүгінде 200 мыңнан 500 мыңға дейін азаюына себеп болды. Бұл түрдің саны қоныс аумағының жоғалуынан азайып барады; құстың таралған аймағы тарихи кезеңде қысқарды, ол Британдық Колумбия, Канзас және Небраска штаттарында жойылды. Үлкен сальвиялық балдырқұс жалпы алғанда IUCN бойынша жойылу қаупі төніп тұрған түрлерге жатпаса да, жергілікті популяциялардың жойылу қаупі бар. 2000 жылдың мамыр айында Канаданың Қауіп төндіретін түрлер туралы заңы бұрын Британдық Колумбияда кездесетін Centrocercus urophasianus phaios қосымша түрін Канадада жойылған деп жариялады. Жаңа Мексиканың оңтүстігіндегі Конклинг және Шелтер үңгірлерінде табылған іріктелген сүйек қалдықтары түрдің соңғы мұз дәуірінің соңында қазіргі таралған аймағынан оңтүстікке қарай болғанын көрсетеді, бұл кейбір сарапшыларды жаһандық климаттың өзгеруі жартылай шөлді аймақтардағы ылғалдылықты арттыруы салдарынан түрдің одан да осал бола бастауы мүмкін деген болжам жасауға итермелейді.

Канада

Канададағы құрып бара жатқан жабайы жануарлардың жағдайы жөніндегі комитет (COSEWIC) 1997 жылы үлкен сальва-краустың жағдайына "Қауіпті" деді, ал 1998 жылдың сәуірінде түрді "Құрып бара жатқан" деп қайта жіктеді. Бұл мәртебе 2000 жылдың мамырында және 2008 жылдың сәуірінде қайта қаралып, расталды. Үлкен сальва-крау Канаданың Қауіпке ұшыраған түрлер туралы заңының 1-қосымшасында "Құрып бара жатқан" түр ретінде тізімделген. 2013 жылы Қоршаған орта министрінің тапсыруымен, Қауіпке ұшыраған түрлер туралы заңға сәйкес, үлкен сальва-краусты қорғау үшін шұғыл бұйрық бекітілді. Бұл бұйрық, басқа нәрселермен қатар, сальвия өсімдіктерін, жергілікті шөптерді немесе гүлді өсімдіктерді жоюға, сондай-ақ белгілі бір аумақтарда қоршаулар мен басқа да құрылыстар салуға тыйым салады. Бұйрық "федералды және федералды емес жерлерде тізімделген жабайы жануарлар түрін қорғау үшін, егер тиісті министр түрдің өмір сүруіне немесе қалпына келуіне төнетін қауіп бар деп санайтын болса" қолданылады. Жеті айға дейін тек екі құс тірі қалғанмен, бағдарлама жалғастырылады.

Танымал мәдениетте

Сесил Сагехен – Помона және Питцер колледждерінің бірлескен спорт командасы «Сагехенс»-тің талисманы, Калифорния штатының Клермонт қаласындағы екі гуманитарлық колледж.