Юта штатындағы Каньонлендс ұлттық паркі

Кіріспе

Каньонлендс ұлттық паркі – Юта штатының оңтүстік-шығысында, Моаб қаласының жанында орналасқан американдық ұлттық парк. Парк Колорадо, Грин өзендері және олардың салаларымен ойылып жасалған, көптеген каньондарға, үстірттерге және тік жарлы тауларға айналған әдемі түрлі-түсті ландшафты сақтайды. Паркті құру туралы заңға президент Линдон Б. Джонсон 1964 жылдың 12 қыркүйегінде қол қойды. Парк төрт аймаққа бөлінген: «Аспандағы арал», «Инелер», «Лабиринт» және Колорадо платосына екі үлкен каньонды қазған «Жасыл» және «Колорадо» өзендерінің қосылатын жері. Бұл аймақтардың бәрі шөлдік, табиғи атмосфераға ие болғанымен, әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар. Жиі келіп тұратын автор Эдвард Эбби Каньонлендсті «жер бетіндегі ең ерекше, керемет, сиқырлы орын – басқа еш жерде мұндай нәрсе жоқ» деп сипаттаған.

Тарих

1950 жылдардың басында Арки ұлттық ескерткішінің сол кездегі бастығы Бейтс Уилсон Юта штатының Моаб қаласының оңтүстігінде және батысында орналасқан аймақты зерттеуді бастады. Қазіргі уақытта Каньонлендс ұлттық паркіне қараған Идлс ауданын көргеннен кейін, Уилсон Идлс аймағын қамтитын жаңа ұлттық парк құруды ұсынды. Уилсон мен басқалардың қосымша зерттеулері жаңа ұлттық паркке қосу үшін ұсынылған аумақтарды кеңейтіп, Грин және Колорадо өзендерінің қосылған жерін, Мейз ауданын және Хорсшу Каньонды қамтыды. 1961 жылы АҚШ-тың ішкі істер министрі Стюарт Удалл Гранд-Каньон ұлттық паркіндегі конференцияда сөз сөйлеуге жоспарлаған болатын. Конференцияға ұшып бара жатқанда ол Конфлюенс (Колорадо мен Грин өзендерінің қосылған жері) үстінен ұшты. Бұл көрініс Удаллдың Вильсонның сол аймақта жаңа ұлттық парк құру туралы ұсынысына қызығушылығын оятты және Удалл Каньонлендс ұлттық паркін құруды қолдауға кірісті. Юта штатының сенаторы Франк Мосс Конгресске Каньонлендс ұлттық паркін құру туралы алғашқы заң жобасын енгізді. Оның заң жобасы табиғатты қорғаушылардың және коммерциялық дамытушылардың мүдделерін қанағаттандыруға бағытталған. Келесі төрт жылда оның ұсынысы бірнеше рет қабылданбай, талқыланып, түзетілді және қайтадан Конгресске ұсынылды, содан кейін қабылданды және заңға қол қойылды. 1964 жылдың қыркүйегінде, бірнеше жылдық пікірталастан кейін президент Линдон Б. Джонсон Каньонлендс ұлттық паркін жаңа ұлттық парк ретінде құратын заңға қол қойды. Бейтс Уилсон жаңа парктің бірінші бастығы болды және оны көбінесе "Каньонлендстің әкесі" деп атайды.

Демалыс

Каньонлендс танымал демалыс орны. 2007 жылдан бері әр жыл сайын 400 мыңнан астам адам саябаққа келіп, 2016 жылы рекордтық 776 218 келуші тіркелді, бұл өткен жылмен салыстырғанда 22 пайызға өсімді көрсетті. Каньонлендс ұлттық паркінде қатаң аң аулауға тыйым салынған. 2016 жылғы мәліметтерге сәйкес, Моаб, Юта аймағына жақын орналасқан Айленд-ин-Скай ауданы жалпы саябақ келушілерінің 76,7 пайызын тартады. Нидлс ауданы екінші орында тұр, ол келушілердің 20,7 пайызын құрайды. Алшақ жатқан Мейз ауданы келушілердің шамамен 1,5 пайызын ғана қамтиды, ал қалған 1,1 пайызын салаңдар мен өзенді пайдаланушылар құрайды. Салаңдар мен каяктер тыныш ағысқа ие Жасыл және Колорадо өзендерінде Конфлюенс үстінде жүзеді. Конфлюенс төменгі жағында Катаракт каньонында Гранд каньонындағыдай күшті ақсулы тасқын сулар бар. Дегенмен, Каньонлендс ұлттық паркінен жоғары Колорадо өзенінде ірі суқойма болмағандықтан, Конфлюенс арқылы өзен ағысы басқару емес, қардың еруімен анықталады. Осының нәтижесінде, Катаракт каньонының бірегей геологиялық құрылысымен байланысты, бұл өзен ағысы қарлы жылдары Солтүстік Америкадағы ең үлкен ақсуды ұсынады. Парк құрылған кездегі саяси келісімдер қорғалатын аумақты Каньонлендс бассейнінің белгілі бір бөлігімен шектеді. Табиғатты қорғаушылар Каньонлендс ландшафтының табиғи шекарасын құрайтын биік құмтасты жиектерге дейін саябақтың шекарасын кеңейтуге үміттенеді. 2020 жылдың 27 наурызында COVID-19 індетінің таралуын болдырмау мақсатында Каньонлендс ұлттық паркі жабылды.

География

Колорадо және Грин өзендері саябақ ішінде бірігіп, оны «Аспандағы арал», «Инелер» және «Лабиринт» деп аталатын үш аймаққа бөледі. Колорадо өзені Грин өзенімен қосылғаннан кейін төмен ағатын Катаракт каньоны арқылы өтеді. «Аспандағы арал» аймағы – Колорадо мен Грин өзендері арасындағы парктің солтүстік бөлігіндегі кең және тегіс үстірт. Аймақта Ақ шетке қарап тұратын көптеген панорамалық тұрақтар бар, ол «Аспандағы аралдан» 1200 фут (366 м) төмендегі құмтас жартас, ал Ақ шеттен тағы 1000 фут (305 м) төменде өзендер жатыр. «Инелер» аймағы «Аспандағы аралдың» оңтүстігінде, Колорадо өзенінің шығыс жағында орналасқан. Аймақ, аймақтың ерекше белгісі болып табылатын қызыл және ақ жолақты тас тікшелерінің есімімен аталған. Бұл аймақта грабендер, шұңқырлар және аркалар сияқты табиғи пішінделген тау жыныстары да бар. Арка ұлттық паркінде көптеген аркаларға қысқа немесе орташа жаяу жолмен жете алатынымен, «Инелер» аймағындағы көптеген аркалар қалың каньондарда орналасқан, оларға жету үшін ұзақ жаяу жол немесе толық жетектегі көлік қажет. Бұл аймақты ежелгі Пуэбло тайпасы мекендеген, олардың тас және саз үйлерінің кейбіреуі жақсы сақталған, бірақ олар қолданған заттар мен құралдардың көп бөлігін тонаушылар алып кеткен. Ежелгі Пуэбло тайпасы петроглифтер түрінде тас өнер туындыларын жасаған, әсіресе «Инелерге» апаратын жолдағы «Газеттік тасқа». «Лабиринт» аймағы Колорадо мен Грин өзендерінің батысында орналасқан. «Лабиринт» – парктің ең қиын қолжетімді бөлігі және АҚШ-тың ең шалғай және қолжетімсіз аймақтарының бірі. «Лабиринт» аймағының солтүстігінде орналасқан, географиялық жағынан бөлек жатқан Horseshoe Canyon аңшы-жинаушылардың Соңғы Архаика кезеңінен (б.з.д. 2000-1000 жж.) қалған тас өнерінің панельдерін қамтиды, бұл ежелгі Пуэбло тайпасынан бұрынғы кезең. Бастапқыда «Кедергі каньоны» деп аталған Horseshoe-дің артефакттары, тұрғын үйлері, пиктограммалары және қабырғалық суреттері Америкадағы ең көнелердің қатарына жатады.

Фауна

Бұл саябақтағы сүтқоректілерге қара аюлар, койоттар, скункстар, жарғанаттар, бұғылар, түлкілер, бобкаттар, барс, сақиналы мысықтар, шырша мүйізділер, шөл бигхорн қойлары және пумалар жатады. Келушілер көбінесе құсқұйрықтар, кенгуру егеуқұйрықтары және қасқырларды көреді. Паркте кем дегенде 273 түрлі құс мекендейді. Әртүрлі қаршығалар мен бүркіттер кездеседі, оның ішінде Купердің қаршығасы, солтүстік қос қаршығасы, үшқанат қаршығасы, қызыл құйрықты қаршығасы, алтын және ақбас бүркіттер, қатал аяқты қаршығасы, Суэйнсонның қаршығасы және солтүстік харриер. Сонымен қатар, үлкен мүйізді қаршыға, кішкентай үшқанат қаршыға, батыс ысқырық қаршығасы және мексикалық дақты қаршыға сияқты бірнеше қаршыға түрлері де бар. Паркте қарапайым патша жыланы мен далалық қиқырақ жыланы кездесетіні туралы хабарланған, бірақ Ұлттық саябақтар қызметі бұл ақпаратты растамаған. Вудхаус бақасы, американдық бұқа бақасы, солтүстік нұрлы бақасы, Ұлы Авантюралық шпатель бақасы және жолбарыс саламандрасы да кездеседі. 2000 жылы каньондық ағаш бақасының паркте бар екені хабарланған, бірақ 2004 жылғы зерттеуде бұл расталмады.

Флора

Каньонлендс ұлттық паркінде өсімдіктердің алуан түрлілігі кездеседі, оның ішінде 11 кактус түрі, 20 мүк түрі, бауырлы еңкейтілгендер және жабайы гүлдер бар. Ағаштардың түрлері: торлы жапырақты қайың, орыс зәйтүні, Ютаның қарағайы, пиньон қарағайы, тамариск және Фримонттың мақта ағашы. Бұталар: Мормон шайы, қара қылқан, төрт қанатты тұз бұтасы, тік жарғақты гүл.

Криптобиотик топырақ Каньонлендстегі тіршіліктің негізі болып табылады, өсімдік тұқымдарына азотты бекіту және ылғалмен қамтамасыз етеді. Бір ғана қадам іздері ондаған жылдық өсуді жоя алады.

Климат

Кёппен климаттық жіктеу жүйесіне сәйкес, Каньонленд ұлттық паркі суық жартылай құрғақ климатқа ("BSk") ие. Island in the Sky және Needles District Visitors Centers өсімдіктер төзімділік аймақтары 7a, орташа жылдық ең төменгі ауа температурасы 4,0 °F (15,6 °C) және 2,9 °F (16,2 °C) құрайды. Ұлттық ауа райы қызметі 1965 жылдың маусым айынан бастап паркте екі кооперативтік ауа райы станциясын ұстап келеді. Ресми деректер шөлдік климатты, жылдық жауын-шашын мөлшерінен кем жауын-шашынды, сондай-ақ ыстық, көбінесе құрғақ жаз бен суық, кейде ылғалды қыс мезгілдерін көрсетеді. Қыста қар жауу көбінесе аз болады. The Neck аймағындағы станция қаңтар айының орташа температурасы 29,6 °F және шілде айының орташа температурасы 79,3 °F екенін хабарлайды. Шілде айының орташа температурасы ең жоғарыдан ең төменге дейін өзгереді. Жыл бойы орташа есеппен 45,7 күн ең жоғары температурадан жоғары және 117,3 күн ең төмен температурадан төмен болады. Ең жоғары температура 2005 жылдың 15 шілдесінде тіркелді, ал ең төмен температура 1989 жылдың 6 ақпанында тіркелді. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері шамамен 59 күн жауын-шашынмен өтеді. Ең жауын-шашынды жыл 1984 жыл болды, ал ең құрғақ жыл 1989 жыл болды. Бір айда ең көп жауын-шашын 2006 жылдың қазан айында жауды. 24 сағат ішінде ең көп жауын-шашын 1978 жылдың 9 сәуірінде жауды. Жылдық орташа қар жауу мөлшері 1975 жылы ең көп қар жауды, ал бір айда ең көп қар 1978 жылдың қаңтарында жауды. The Needles аймағындағы станция қаңтар айының орташа температурасы 29,7 °F және шілде айының орташа температурасы 79,1 °F екенін хабарлайды.

Климаттың өзгеруі

АҚШ-тың батыс бөлігіндегі ұлттық саябақтар елдің басқа аймақтарына қарағанда климаттың өзгеруінен көбірек әсер көреді, ал Ұлттық саябақтар қызметі осы өзгерістердің Каньонлендс ұлттық саябағы мен айналасындағы аумақтардың экожүйесіне қалай әсер ететінін және болашақта саябақты қалай қорғауға болатынын зерттеуді бастады. Каньонлендс ұлттық саябағының орташа жылдық температурасы 1916 жылдан 2018 жылға дейін 2,6 °F (1,4 °C) көтерілді. Егер ағымдағы жылыну тенденциясы сақталса, 2100 жылға қарай жаз айларындағы орташа ең жоғары температура паркте бұрынғыдан да артады деп болжануда. Жылынудан басқа, аймақта ауыр және жиірек құрғақшылықтар мен Колорадо өзенінің су ағынының азаюы байқалуда. Жоғарғы Колорадо бассейнінің су ағыны жыл сайын кеміп келеді, бұл өзендегі шөгінді мөлшерінің азаюына және салдарлы түрде, рафтингпен жүруге қиын жартастардың көбеюіне әкелді. Ұлттық саябақтар қызметі парктің ландшафты мен экожүйесін ұзақ мерзімді сақтауға бағытталған басқару стратегияларын әзірлеу үшін Каньонлендс ұлттық саябағындағы климаттың өзгеруінің әсерін қазіргі уақытта мұқият бақылап отыр. Ұлттық саябақтар қызметінің бастапқы мақсаты еуропалық отарлауға дейінгі ландшафтты сақтау болғанмен, қазір саябақтың биоәртүрлілігін сақтауға бағытталған бейімделуші басқару стратегиясына көшті. NPS басқару жоспарын жасау үшін АҚШ Геологиялық қызметі, жергілікті тайпалар және жақын жердегі университеттер сияқты басқа ұйымдармен бірлесіп жұмыс істеп жатыр. Кейбір ғалымдардың пікірінше, Үркініс күмбезі Парадокс тұз қабатының қозғалысынан пайда болған, нәтижесінде тұз күмбезі құрылған, бірақ соңғы зерттеулер метеорит теориясының дұрыс болуы мүмкін екенін көрсетеді. Пенсильвания дәуірінің соңында аймақ қайтадан жылы, терең емес теңіз суымен жабылған. Осыдан қазбаланған ағаш тастар, құмтастар мен сұр түсті Хонакер жолының шиыршықтары пайда болды. Содан кейін эрозия кезеңі басталды, геологиялық жазбада үзіліс пайда болды. Перм дәуірінің басында теңіздің деңгейі көтеріліп, Халгейто шлайын құрады. Кейіннен аймаққа жағалау жазықтары оралып, "Солпан каньоны" қалыптасты. Үлкен аллювиалды желдеткіштер бассейнді толтырып, Uncompahgre тауларымен кездесті, нәтижесінде темірге бай аркоздық құмтастан құралған Cutler қызыл қабаттары пайда болды. Жағалаудағы су асты құмдар мен құм төбелері қызыл қабаттармен араласып, кейіннен ақ түсті жартастарды құрайтын Седар-Меса құмтасына айналды. Содан кейін ашық түсті тотыққан саз жиналып, Органдар тас шойындысын құрады. Жағалаудағы құм төбелері мен теңіз құмдары тағы да басымдыққа ие болып, Ақ жиек құмтасын құрады. Перм теңізі шегінгеннен кейін екінші үзіліс пайда болды. Су тасқынынан пайда болған жазықтар эрозияға ұшыраған жер бетін және сазды жамылғыларды жамылып, Моенкопи формациясын құрады. Эрозия қайтадан басталды, үшінші үзіліс пайда болды. Осы эрозияға ұшыраған бетке Чинл формациясы орналасты. Триас дәуірінде құрғақ климат басым болды. Сондықтан, құмдық құмдар құм төбелері түрінде басып кірді және Wingate құмтасын құрады. Бір кезде климат ылғалдырақ болды, өзендер құм төбелері арқылы каналдар жасап, Каента формациясын құрады. Аймаққа қайтадан құрғақ жағдай оралды; үлкен шөл Солтүстік Американың батыс бөлігін жапты және кейіннен Навахо құмтасына айналды. Эрозия кезеңінде төртінші үзіліс пайда болды. Кармел формациясын құрайтын саздықтар қайта пайда болды, содан кейін Entrada құмтасы салынды. Ұзақ уақытқа созылған эрозия аймақтағы Сан-Рафаэль тобының көп бөлігін, сонымен қатар креда дәуірінде салынған кез келген формацияларды алып тастады. Ларамид тау жыныстары 70 миллион жыл бұрын Роки тауларын көтеруді бастады, соның салдарынан Каньонлендс аймағы пайда болды. Эрозия күшейді және Колорадо өзені каньоны Парадокс формациясының тұздықтарына жеткенде, үстіндегі қабаттар өзен каньонына қарай созылып, Грабенс сияқты нысандарды құрады. Плейстоцен мұз дәуіріндегі жауын-шашынның артуы каньонды қазу жылдамдығын және басқа эрозиялық процестерді жеделдетті. Эрозияның ұқсас түрлері жалғасуда, бірақ баяу жылдамдықпен жүреді.

National parks in the Western US are more affected by climate change than the country as a whole, and the National Park Service has begun research into how exactly this will effect the ecosystem of Canyonlands National Park and the surrounding areas and ways to protect the park for the future. The mean annual temperature of Canyonlands National Park increased by 2.6 °F (1.4 °C) from 1916 to 2018. It is predicted that if current warming trends continue, the average highs in the park during the summer will be over by 2100. In addition to warming, the region has begun to see more severe and frequent droughts and a lower flow of the Colorado River. The flows of the Upper Colorado Basin have decreased by per year, which has led to a decreased amount of sediment carried by the river and rockier rapids which are more frequently impassable to rafters. The National Park Service is currently closely monitoring the impacts of climate change in Canyonlands National Park in order to create management strategies that will best help conserve the park's landscapes and ecosystems for the long term. Although the National Park Service's original goal was to preserve landscapes as they were before European colonization, they have now switched to a more adaptive management strategy with the ultimate goal of conserving the biodiversity of the park. The NPS is collaborating with other organizations including the US Geological Survey, local indigenous tribes, and nearby universities in order to create a management plan for the national park. Some scientists believe Upheaval Dome was created from Paradox salt bed movement, creating a salt dome, but more modern studies show that the meteorite theory is more likely to be correct. A warm shallow sea again flooded the region near the end of the Pennsylvanian. Fossil rich limestones, sandstones, and shales of the gray colored Honaker Trail Formation resulted. A period of erosion then ensued, creating a break in the geologic record called an unconformity. Early in the Permian an advancing sea laid down the Halgaito Shale. Coastal lowlands later returned to the area, forming the Elephant Canyon Formation. Large alluvial fans filled the basin where it met the Uncompahgre Mountains, creating the Cutler red beds of iron rich arkose sandstone. Underwater sand bars and sand dunes on the coast inter fingered with the red beds and later became the white colored cliff forming Cedar Mesa Sandstone. Brightly colored oxidized muds were then deposited, forming the Organ Rock Shale. Coastal sand dunes and marine sand bars once again became dominant, creating the White Rim Sandstone. A second unconformity was created after the Permian sea retreated. Flood plains on an expansive lowland covered the eroded surface and mud built up in tidal flats, creating the Moenkopi Formation. Erosion returned, forming a third unconformity. The Chinle Formation was then laid down on top of this eroded surface. Increasingly dry climates dominated the Triassic. Therefore, sand in the form of sand dunes invaded and became the Wingate Sandstone. For a time climatic conditions became wetter and streams cut channels through the sand dunes, forming the Kayenta Formation. Arid conditions returned to the region with a vengeance; a large desert spread over much of western North America and later became the Navajo Sandstone. A fourth unconformity was created by a period of erosion. Mud flats returned, forming the Carmel Formation, and the Entrada Sandstone was laid down next. A long period of erosion stripped away most of the San Rafael Group in the area, along with any formations that may have been laid down in the Cretaceous period. The Laramide orogeny started to uplift the Rocky Mountains 70 million years ago and with it, the Canyonlands region. Erosion intensified and when the Colorado River Canyon reached the salt beds of the Paradox Formation the overlying strata extended toward the river canyon, forming features such as The Grabens. Increased precipitation during the ice ages of the Pleistocene quickened the rate of canyon excavation along with other erosion. Similar types of erosion are ongoing, but occur at a slower rate.