Кіріспе
Олимпиадалық ұлттық саябақ – Вашингтон штатында, Олимпиада түбегінде орналасқан АҚШ ұлттық саябағы. Саябақта төрт аймақ бар: Тынық мұхитының жағалауы, альпілік аймақтар, батыс жағындағы ылғалды орман және құрғақ шығыс жағындағы орман. Саябақтың ішінде үш ерекше экожүйе бар, оның ішінде субальпілік орман және жабайы гүлдердің шалғындары, қоңыржай орман және құмды Тынық мұхитының жағалауы кіреді. Президент Теодор Рузвельт 1909 жылдың 2 наурызында саябақты «Олимпия тауы ұлттық ескерткіші» деп жариялады. 1938 жылдың 29 маусымында Конгресс және президент Франклин Д. Рузвельт бұл ескерткішті ұлттық саябаққа қайта жатқызды. 1976 жылы Олимпиадалық ұлттық саябақ ЮНЕСКО-ның Халықаралық биосфералық қорығы, ал 1981 жылы – Әлемдік мұра ретінде танылды. 1988 жылы Конгресс саябақтың 95 пайызын (3548 км² немесе 1370 шаршы миль) «Олимпиадалық жабайы аймақ» деп белгіледі, ол 2017 жылы губернатор және АҚШ сенаторы Дэниел Дж. Эванстың құрметіне «Дэниел Дж. Эванс жабайы аймағы» деп қайта аталды. Сенатта қызмет еткен кезінде Эванс 1988 жылғы заң жобасын бірлесіп дамыстырды, ол штаттың жабайы аймақтарын құруға арналған еді. Бұл Вашингтондағы ең ірі жабайы аймақ.
Olympic National Park is a United States national park located in the State of Washington, on the Olympic Peninsula. The park has four regions: the Pacific coastline, alpine areas, the west side temperate rainforest, and the forests of the drier east side. Within the park there are three distinct ecosystems, including subalpine forest and wildflower meadow, temperate forest, and the rugged Pacific coast. President Theodore Roosevelt originally designated the park as Mount Olympus National Monument on March 2, 1909. The monument was re designated a national park by Congress and President Franklin D. Roosevelt on June 29, 1938. In 1976, Olympic National Park was designated by UNESCO as an International Biosphere Reserve, and in 1981 as a World Heritage Site. In 1988, Congress designated 95 percent of the park (1370 square miles (3,548 km2)) as the Olympic Wilderness, which was renamed Daniel J. Evans Wilderness in honor of Governor and U. S. Senator Daniel J. Evans in 2017. During his tenure in the Senate, Evans co sponsored the 1988 bill that created the state's wilderness areas. It is the largest wilderness area in Washington.
Жағалау сызығы
Парктің жағалау аймағы – құмды, тасты жағажай және оған іргелес орманды жолақ. Оның ұзындығы 97 шақырым (60 миль), ені бірнеше шақырым ғана. Хох өзенінің бойында Хох тайпасы, ал Куилеут өзенінің сағасындағы Ла Пуш қаласында Куилеут тайпасы қоныстанған. Жағажайдың кейбір бөліктері құмды, ал кейбіреулері ірі тастар мен үлкен тас блоктарымен жабылған. Жиі бұталар өседі, тұрқы қиын, толқындар мен ылғалды орманды ауа-райы жаяу жүруді қиындатады. Жағалау Олимпиада тауларының ішкі аймағына қарағанда оңайырақ қол жетімді. Қиын жер бедеріне байланысты, көптеген саяхатшылар күндізгі серуендеуден асып өтпейді. Жағалау жолағының ең танымал бөлігі – 14 шақырымдық (9 миль) Озетте айналымы. Парк басқармасы осы аймақтың қолданылу деңгейін бақылау үшін тіркеу және брондау жүйесін іске қосты. Озетт көлінен басталатын жолдың 5 шақырымы (3 миль) жағалауға жақын батпақты орманнан өтеді, ал келесі 3 мильдік бөлік – толқындар күшті болғанда қолданылатын жолдармен жалғасады. Бұл аймақ дәстүрлі түрде Неа шығанағынан келген Маках тайпасының сүйікті орны болған. Айналымның үшінші 5 шақырымы (3 миль) де батпақты жолмен салынған, бұл оның қолжетімділігін арттырады. Құмға жақын орналасқан тығыз ағаштардың арасында құлаған ағаштардың бөліктері кездеседі. Парктің оңтүстік жағындағы, көбінесе өзгермеген Хох өзені, табиғи эрозиядан пайда болған көптеген ағаштар мен басқа да қалдықтарды алып, солтүстікке қарай жылжытып, жағалауды байытады. Көне ағаштардың қалдықтары биологиялық және эстетикалық тұрғыдан әсерлі көрініс тудырады, бұл жағалаудың бастапқы бейнесін еске түсіреді, оны ескі суреттерде де көруге болады. Бұл материалдар көбінесе алыс жерлерден келген; бұрын Колумбия өзені Солтүстік-Батыс Тынық мұхитының жағалауларына үлкен үлес қосқан. Парктің кішігірім жағалау бөлігі ішкі бөлігінен бөлек орналасқан. Президент Франклин Д. Рузвельт оларды жалғастыратын саябақ жолағымен байланыстыруды жоспарлаған. Парк өзінің ерекше тұманды шөгінділерімен танымал. Олардың құрамында ақ кальцит тамырлары бар, беті өте қараңғы. Тұманды шөгінділер – мұхит түбіндегі шөгінді қабаттарын құрайтын, су ағынымен бірге жүретін тау жыныстары немесе шөгінділер. Уақыт өте келе шөгінділер мен тау жыныстары тығыздалып, бұл цикл қайталанып отырады. Парк сондай-ақ тектоникалық араластың болуымен де танымал, жергілікті тұрғындар оны күшті мұнай иісіне байланысты "иісті тастар" деп атайды. Аралас – картада көрсетілетіндей үлкен, жеке тау жыныстары. Олимпиада араластары үйдей үлкен болуы мүмкін.
Мұздық таулар
Олимпиадалық ұлттық парктің ортасында Олимпиада таулары көтеріледі. Таулардың өзі Хуан-де-Фука плитасының субдукциялық аймағына байланысты аккрециялық клиннің жоғары көтерілуі нәтижесінде пайда болған. Геологиялық құрамы – базальтты және мұхиттық шөгінді тау жыныстарының ерекше қоспасы. Тау жотасының батыс жартысын 2428 метр биіктіктегі Олимп тауының шыңы басып алады. Олимп тауына көп мөлшерде қар жауады, сондықтан ол Солтүстік Каскадтардан басқа, құрама Штаттардағы жанартаулық емес ең үлкен мұздыққа ие. Онда бірнеше мұздық бар, олардың ең ірісі – 4,93 шақырымға созылған Хох мұздығы. Шығысқа қарай қарағанда, тау жотасы батыс тауларының жаңбыр көлеңкесінің салдарынан әлдеқайда құрғақ болады. Мұнда көптеген биік шыңдар мен тік жарлы қырқалар кездеседі. Бұл аймақтың ең биік шыңы – 7788 фут (2374 метр) биіктіктегі Десепшн тауы.
Суасты жаңбырлы орман
Парктің батыс жағындағы қоңыржай ылғалды ормандар, оның ішінде Хоу және Квинальт ормандары, жыл сайын 4 метрден астам жауын-шашын алады, бұл АҚШ-тың құрлық бөлігіндегі ең ылғалды аймақтардың бірі болуы мүмкін. Тропикалық жаңбырлы ормандардан және көптеген басқа қоңыржай ормандардан өзгеше, Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы ормандарда Sitka Spruce (ситқа шыршасы), Western Hemlock (батыс гемилок), Coast Douglas fir (жағалаулық дуглас шыршасы) және Western redcedar (батыс қызыл аршасы) сияқты қылқан жапырақты ағаштар басым. Бұл ағаштардың қабығын мох жауып, тіпті жасыл, ылғалды жіп тәрізді бұтақтары бұтақтарынан төгіледі. Парктің шығыс жағындағы аңғарларда да ескі өсімдіктер кездеседі, бірақ климат айтарлықтай құрғақ. Ситка шыршасы жоқ, ағаштардың орташа мөлшері кішірек, ал астыңғы қабат әдетте азырақ және құрамы басқаша. Парктің солтүстік-шығысында жауын-шашын аз түсетін аймақ орналасқан, онда жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері шамамен 17 дюймді құрайды.
Экология
А. В. Кучлердің АҚШ-тағы әлеуетті табиғи өсімдіктер түрлеріне сәйкес, парк бес жіктелімді қамтиды: Альпілік шалғынды және шөлді жерлер, яғни Альпілік тундра (52) – Альпілік шалғынды (11) әлеуетті өсімдік түрі; шырша/гемолока (4) – Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы қылқан жапырақты орман (1) өсімдік түрі; кедр/гемолока/Дуглас шыршасы – Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы қылқан жапырақты орман (1) өсімдік түрі; батыс шырша/шырша (15) – Рокки тауларының қылқан жапырақты орман (3) өсімдік түрі; және шырша/кедр/гемолока (1) – Солтүстік-Батыс Тынық мұхитының қылқан жапырақты орман (1) өсімдік түрі. Парк оқшауланған түбекте орналасқандықтан және оңтүстікке қарай құрлықтан бөліп тұрған биік таулардың болуына байланысты, онда көптеген эндемикалық өсімдіктер мен жануарлар түрлері (мысалы, Олимпиадалық мармот, Пайпердің қоңырау гүлі және Флеттің құлпынай гүлі) қалыптасқан. Олимпиада түбегінің оңтүстік-батыс жағалауы Солтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауындағы мұздықтан таза болған ең солтүстік аймақ болып табылады. Соңғы мұз дәуіріндегі шыңдар мен жағалау арасындағы қашықтық қазіргіден шамамен екі есе артық болғандықтан, бұл аймақ солтүстікке қарай мұздықтан тазаланған жерлерге қоныстанған өсімдіктер үшін пана болды. Парк Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауына ғана тән көптеген түрлерге (мысалы, Рузвельт бұғысы) қоректік ортасын ұсынады. Осы себепті ғалымдар оны биологиялық резерват деп жариялап, өсімдіктер мен жануарлардың эволюциясын жақсырақ түсіну үшін оның бірегей түрлерін зерттейді. Паркте қара аюлар мен қара құйрықты бұғылардың көп саны бар. Сонымен қатар, паркте шамамен 150 пума бар. Тау ешкілері 1920 жылдары қателікпен парке әкелінді және жергілікті флораға көп зиян келтірді. Ұлттық саябақтар қызметі ешкілердің санын бақылауға бағытталған жоспарларды іске қосты. Паркте ескі өркендеген орманның көп бөлігі сақталған. Парктің батыс жағындағы жаңбырлы ормандарда өрт кездейсоқ болатын, бірақ 100 жылдың ішіндегі ең құрғақ көктемнен кейін қатты құрғақшылық пен алдыңғы қыстан қалған аз қардың нәтижесінде 2015 жылдың жазында сирек кездесетін жаңбырлы орман өрті болды.
Климат
Көпен климаттық жіктеу жүйесіне сәйкес, Олимпиадалық ұлттық паркі екі жіктемені қамтиды: батыс жартысында орташа мұхиттық климат (Cfb), ал шығыс жартысында жазғы жылы Жерорта теңізі климаты (Csb). АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметтері бойынша, Хоу жаңбырлы ормандарының келушілер орталығындағы өсімдіктердің қырынуға төзімділік аймағы 8а, орташа жылдық ең төменгі температурасы .
Адамзат тарихы
Еуропалық қоныс аударушылардың келуінен бұрын Олимпик аймағында американдық индейлер тұрған. Олардың жарты аралды пайдалануы негізінен балық аулау және аң аулаумен байланысты болған деп есептеліп келді. Алайда, соңғы зерттеулер мен Олимпик және басқа Солтүстік-Батыс тауларының жүйелі археологиялық сараптамалары, олардың әсіресе субальпілік шалғындарды бұрынғыдан гөрі әлдеқайда кеңінен пайдаланғанын көрсетуде. Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы жергілікті мәдениеттердің көпшілігі, тіпті барлығы да, этнографтар, бизнес және қоныс аударушылар аймаққа келгенге дейін еуропалық аурулардың (көбінесе құрып кетуге ұшыраған) және басқа да факторлардың салдарынан қиын жағдайға түскен. Сондықтан, олар көрген және жазған мәдениеттің негізі азайған. Қазір Олимпик тауларында көптеген мәдени ескерткіштер анықталған, және маңызды артефакттар табылды. Қоныс аударушылар пайда бола бастағанда, Тынық мұхитының солтүстік-батысында ағаш өңдеу өнеркәсібі дами бастады, әсіресе 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында. 1920 жылдары, адамдар алғаш рет толық кесілген төбелерді көрген кезде ағаш кесуге қарсы наразылық күшейді. Осы кезеңде адамдардың табиғатқа деген қызығушылығы артып, автомобильдердің пайда болуымен Олимпик түбегі сияқты бұрын қол жеткізбес жерлерге саяхаттап жүрді. Олимпик түбегінде жаңа ұлттық парк құру туралы ресми жазбалар 1890 жылдары белгілі тұлғалар – лейтенант Джозеф П. О’Нил мен судья Джеймс Викершемнің экспедицияларынан басталады. Олар Олимпик даласында кездесіп, аймақты қорғау үшін саяси күш-жігерлерін біріктірді. 1897 жылдың 22 ақпанында президент Гровер Кливленд Олимпик орман қорығын құрды, ол 1907 жылы Олимпик ұлттық орманға айналды. 1900 жылдардың басында Вашингтон штатының заң шығарушы органы аймақты одан әрі қорғауға тырысқандары сәтсіз аяқталды, содан кейін президент Теодор Рузвельт 1909 жылы Олимпикке тән Рузвельт бұғыларының субальпілік шалғыларын және жазғы жайылымдарын қорғау мақсатында Олимпик ұлттық ескерткішін құрды. 1938 жылы президент Франклин Д. Рузвельт ұлттық парк құру туралы заңға қол қойғанға дейін, аймақты сақтауға деген халықтың ықыласы күшейді. 1939 жылы Азаматтық консервациялық корпус Қоғамдық жұмыстар басқармасының қаражатымен штаб-пәтер салды. Қазір ол тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілген. 1953 жылы ұлттық парк Квиттс және Хох өзендері арасындағы Тынық мұхитының жағалауын, сондай-ақ Квиттс және Богахиль аңғарларының бөліктерін қоса кеңейтілді. Дегенмен, ONP паркі болып жарияланғаннан кейін де, паркте заңсыз ағаш кесу жалғасты, және оның шекарасындағы аса құнды ағаштар үшін саяси күрес осы күнге дейін тоқтаған жоқ. Олимпик түбегінде ағаш кесу жалғасуда, бірақ ол парк ішінде жүргізілмейді. Олимпик жабайы табиғаты, федералды үкіметпен 1988 жылы құрылған арнайы жабайы табиғат аймағы, Олимпик ұлттық паркінің ішінде орналасқан. 1988 жылғы заңнаманы қолдаған губернатор және АҚШ сенаторы Дэниел Дж. Эванстың құрметіне 2017 жылы ол Дэниел Дж. Эванс аймағы деп қайта аталды.
Фауна
Бұл ұлттық саябақта тіршілік ететін жануарлар: суыртықтар, батпақ тышқандары, сканкстар, бес түрлі жартарғанат, күзендер, койоттар, су құндыздары, балықшылар, өзен сусарлары, бобърлар, қызыл түлкілер, тау ешкілері, мартендер, бобкаттар, қара аюлар, канадалық рысьтер, тышқандар, қарға ұшқан қояндар, егеуқұйрықтар және пумалар. Бұл саябақтың жағалауында киттер, дельфиндер, теңіз арыстандары, тюлендер және теңіз сусарлары жүзеді. Бұл саябақта ұшатын құстар, оның ішінде жыртқыш құстар: қысқы үкілер, канадалық қарғалар, Хаммондтың шыбықтар ұстағыштары, Уилсонның сарықырлар, көк еліктер, қарағай тұқымдастары, қарғалар, дақты соулар, қызыл кеуделі аққұстар, алтын тәжді кішіректер, қаштанатты арқалы сүйірлер, Суэйнсонның бұлбұлдар, қызыл крестбильдер, шортан бұлбұлдар, зәйтүн жақты шыбықтар, ақбас бүркіттер, батыс танагерлер, солтүстік пигмей соулар, Таунсендтің сарықырлар, Таунсендтің жалғызбас құстар, Вокстың жылдамшылар, жолақты көгершіндер және кешкі грубиктер.
Демалыс
Паркте бірнеше жол бар, бірақ олардың ешқайсысы ішкі аймаққа тым терең енбейді. Паркте жаяу жүруге арналған жолдардың желісі бар, алайда оның аумағы мен шалғайлығына байланысты, ішкі аймақтағы биік таулы жерге жету үшін әдетте бір демалыс күні жеткіліксіз болады. Жаңбырлы орманның әсем көрінісі, жасыл түстердің сан алуандығы мен өсімдіктердің будақтап өсуі, сапар барысында жаңбыр жауу мүмкіндігіне қарамастан, көруге тұрарлық, бірақ шілде, тамыз және қыркүйек айларында көбінесе ұзақ құрғақшылық болады. Олимпиада ұлттық паркінің (ONP) ерекшелігі – жағажай бойында серуендеу мүмкіндігі. Парктегі жағалаудың ұзындығы бірнеше күндік саяхаттарға жеткілікті, күніңізді жағажайда серуендеумен өткізе аласыз. Тауға көтерілумен салыстырғанда (мысалы, Жеті көл алабы) бұл орын тыныштандыратын болса да, толқындарға назар аудару қажет; жағажайдың ең тар жерлерінде толқын жартастарға дейін жетіп, жолды кесіп тастайды. Бірнеше таулы жерлерді қиындықпен басып өтуге тура келеді, осы үшін лайлы тік жолдар мен бекітілген арқандар қолданылады. Қыс мезгілінде Hurricane Ridge деп аталатын көрініс орнында көптеген қысқы спорт түрлері ұсынылады. Hurricane Ridge Winter Sports Club Hurricane Ridge шаңғы және сноуборд кешенін басқарады, бұл коммерциялық емес альпілік шаңғы кешені, онда шаңғы сабақтары, жалдау қызметі және қолжетімді лифт билеттері ұсынылады. Кішкентай альпілік аймақ екі арқанмен тартатын қондырғы және бір пома лифтімен жабдықталған. Hurricane Ridge жолы ашық болғанда, шаңғышылар, сноубордшылар және басқа да саяхатшылар үшін үлкен аумақтағы таулы жерлерге қол жеткізуге болады. Қазіргі уақытта Hurricane Ridge жолына қыс мезгілінде ауа райына байланысты жұма күнінен жексенбіге дейін ғана кіруге рұқсат етіледі. Hurricane Ridge Winter Access Coalition – бұл қоғамдық бастама, мақсаты Hurricane Ridge жолы арқылы аптаның жеті күні бойына кіруді қалпына келтіру (қыста альпілік аймаққа қол жеткізуге мүмкіндік беретін жалғыз саябақ жолы). Эльва және Хох өзендерінде рафтингпен айналысуға болады. Озетт көлі, Крессент көлі және Квино көлінде қайықпен жүзу орын алған. Озетт өзенінде, Квиц өзенінде (Тшлетши сағасынан төмен), Хох өзенінде, Квиноль өзенінде (Солтүстік жағалаудағы Квиноль өзенінің көпірінен төмен), Квилайут өзенінде және Дики өзенінде балық аулауға рұқсат етіледі. Олимпиада ұлттық паркінің көрінісін Hurricane Ridge көрініс орнынан тамашалауға болады. Hurricane Ridge келушілер орталығынан батысқа қарай созылған жолда бірнеше демалыс алаңдары мен жол бастамалары орналасқан. Hurricane Hill жолы шамамен 3 шақырым (1.6 миль) ұзындығында, ал биіктігі 213 метрге (700 фут) жетеді. Шілде айының соңында да жолдарда қар кездесуі мүмкін. Hurricane Hill жолынан басталатын әртүрлі арақашықтықтары мен қиындық деңгейлері бар бірнеше топырақ жолдар бар. Демалыс алаңдары жаз айларында ғана ашық болады және оларда әжетханалар, су және демалыс үстелдеріне асфальтталған жол бар. Hurricane Ridge келушілер орталығы 2023 жылдың 7 мамырында өртенді. 1950 жылдары салынған бұл орталықта Олимпиаданың 3D топографиялық картасы, аймақтың табиғат туралы деректі фильмдерін көрсететін медиа орталығы, сондай-ақ басқа да ақпараттық экспонаттар мен сыйлық дүкені орналасқан еді. Қазіргі уақытта орталықты қайта жаңартудың мерзімі белгісіз; 2023 жылдың соңында лоджды қайта құру және уақытша келушілер орталығын құру жобасына федералдық қаржыландырудан 80 миллион доллар бөлінді.
Эльва экожүйесін қалпына келтіру жобасы
Эльва экожүйесін қалпына келтіру жобасы – Эверглейдстерден кейін Ұлттық саябақтар қызметі тарихындағы екінші ірі экожүйе қалпына келтіру жобасы. Жоба 64 метрлік Глинс каньоны бөгетін және оның су қоймасы Миллс көлін, сондай-ақ 33 метрлік Эльва бөгетін және оның су қоймасы Олдвелл көлін Эльва өзенінен алып тастаудан тұрады. Бөгеттер алынып тасталғаннан кейін, саябақ эрозияны болдырмау және экологиялық жаңаруды жеделдету үшін беткейлерді және өзен төселін қайта өсімдіктермен жабады. Бұл жобаның басты мақсаты – Эльва өзенінде Тынық мұхитының лосось балығы мен стальбаш қорының анадромдық популяциясын қалпына келтіру. Бұл балықтар 95 жылдан астам уақыт бойы осы бөгеттердің кесірінен өзеннің жоғарғы 65 мильдік (105 км) ареалына кіре алмады. Бөгеттерді алып тастау жұмыстары 2014 жылы аяқталды.