Кіріспе
Қару, қару немесе қару-жарақ – зиян келтіру, денсаулыққа нұқсан тудыру немесе өлтіру үшін қолданылатын кез келген құрал немесе құрылғы. Қарулар аң аулау, қылмыс (мысалы, кісі өлтіру), құқық қорғау, өзін-өзі қорғау, соғыс немесе өзін-өзі өлтіру сияқты іс-әрекеттердің тиімділігі мен нәтижелілігін арттыру үшін пайдаланылады. Көп мағынада, қару-жарақ қарсыласқа немесе жауға тактикалық, стратегиялық, материалдық немесе психологиялық басымдық беру үшін қолданылатын кез келген нәрсені қамтиды. Таяқ, тас, бөтелке, орындық және көлік сияқты қарапайым заттарды да қару ретінде қолдануға болады, бірақ көптеген заттар осы мақсат үшін арнайы жасалған: қарапайым құралдардан – мысық, балта, найза, қылыш сияқты – бастап, күрделі заманауи атыс қарулары, танктер, құрлықтар аралық баллистикалық зымырандар, биологиялық қарулар және киберқұралдарға дейін. Соғыс қаруы ретінде қайта қолданылған, өзгертілген немесе күшейтілген нәрсе «қаруландырылған» деп аталады, мысалы, қаруландырылған вирус немесе қаруландырылған лазер.
A weapon, arm, or armament is any implement or device that is used to deter, threaten, inflict physical damage, harm, or kill. Weapons are used to increase the efficacy and efficiency of activities such as hunting, crime (e. g., murder), law enforcement, self defense, warfare, or suicide. In a broader context, weapons may be construed to include anything used to gain a tactical, strategic, material, or mental advantage over an adversary or enemy target. While ordinary objects such as sticks, rocks, bottles, chairs, and vehicles can be used as weapons, many objects are expressly designed for the purpose; these range from simple implements such as clubs, axes, spears, and swords to complicated modern firearms, tanks, intercontinental ballistic missiles, biological weapons, and cyberweapons. Something that has been repurposed, converted, or enhanced to become a weapon of war is termed weaponized, such as a weaponized virus or weaponized laser.
Тарих
Қаруды қолдану бүгінгі күнге дейін мәдени эволюция мен адамзат тарихының маңызды қозғаушы күші болды, себебі қару – жануарлар сияқты дербес тіршілік ететін объектілерді бағындыру және үстемдік ету үшін қолданылатын бір түрлі құрал. Осы арқылы мәдени кеңістік кеңейеді, ал бір мезгілде басқа қару қолданушылар (мысалы, адамдар, топтар мен мәдениеттер) жаулардың қару-жарағына оқып-үйрену арқылы бейімделіп, бәсекелестік технологиялық, шеберлік және танымдық дамудың үздіксіз процесін (қарулану жарысын) тудырады.
Тарихқа дейінгі
Шымпанзелердің заттарды қару ретінде пайдалануы байқалды, бұл ертедегі гоминидтер бес миллион жыл бұрын қару қолданған деген болжамға алып келді. Дегенмен, ағаштан жасалған дубинкалар, найзалар және өңделмеген тастар екіұшты із қалдырғандықтан, мұны физикалық дәлелдермен растау мүмкін емес. Ең ерте нақты қарулар – Шёнинген найзалары, 300 000 жылдан астам уақытқа дейін сақталған сегіз ағаштан жасалған лақтыратын найза. Кениядағы Турканадағы Натарук табанында 10 000 жыл бұрынғы көптеген адам қаңқалары бас, мойын, қабырға, тізе және қолға келген жарақаттарды көрсетеді, соның ішінде сүйектерге кіріккен обсидиан ұштары бар, бұл екі аңшы-жинаушы топтары арасындағы қақтығыс кезінде жебелер мен дубинкалардың салдары болуы мүмкін. Бірақ Натаруктағы соғыс туралы интерпретацияға қарама-қайшы дәлелдер себеп болып, күмәндік тудырады.
Ежелгі тарих
Ең ертедегі көне қару-жарақтар неолит кезеңінің соңғы құралдарының эволюциялық жетістіктері болды, бірақ материалдар мен өндіріс техникасының маңызды жетістіктері әскери технологияда бірнеше революцияларға алып келді. Металл құралдардың дамуы Мыс дәуірінде (шамамен б.з.д. 3300 жыл) мыстан басталды, одан кейін Қола дәуірі келді, нәтижесінде Қола дәуірінің қылышы және оған ұқсас қарулар жасалды. Қола дәуірінде алғашқы қорғаныс құрылыстары мен бекіністер де пайда болды, бұл қауіпсіздік қажеттілігінің артуын көрсетті. Бекіністерді бұзуға арналған қару-жарақтар да көп ұзамай пайда болды, мысалы, б.з.д. 2500 жылға дейін қолданылған тарау машинасы. Бұл жеңіл, атпен жететін арбаның жасалуына әкелді, оның жоғары жылдамдығы осы дәуірде маңызды рөл атқарды. Спицалы арбалардың қолданылуы шамамен б.з.д. 1300 жылға қарай ең жоғары деңгейге жетті, содан кейін төмендеді және б.з.д. 4 ғасырға қарай әскери маңызын жоғалтты. Атты әскер адамның салмағын көтере алатын жылқылар өсірілгеннен кейін пайда болды. Жылқы шабуылдың қашықтығы мен жылдамдығын арттырды. Құрлықтағы қару-жарақтан басқа, б.з.д. 7 ғасырға қарай трирема сияқты соғыс кемелері де қолданысқа енді.
Классикалықтан кейінгі тарих
Постклассикалық тарихтағы еуропалық соғыстарды жоғарғы деңгейдегі рыцарьлар тобы басқарды, оларға көптеген жаяу әскерлер қолдау көрсетті (соғыс және қашықтықтан шабуыл рөлдерінде). Олар жылдам шайқастар мен қамалдарды қоршауға қатысты, онда түрлі қару-жарақтар мен тактикалар қолданылды. Атты рыцарьлар найзамен шабуылдау тактикасын дамытты, жаудың қатарларын бұзып, содан кейін жақын шайқасқа кіргеннен кейін қылыштар сияқты тиімді қаруларды қолданды. Ал, құрылымды формациялар пайда болғанға дейінгі кезеңде жаяу әскерлер найза мен айқаш сияқты арзан, берік қаруларға және қашықтықтан садақтарға сүйенді. Әскерлердің кәсібилігі арта бастағанда, олардың жабдықтары стандартизацияланды, ал жаяу әскерлерлер ұзын сүңгіге (пика) көшті. Сүңгілер әдетте жеті-сегіз футқа дейін жетеді және олар кішкентай қосымша қарулармен (қысқа қылыштармен) бірге қолданылды. Шығыс және Таяу Шығыс соғыстарында еуропалық әсерден тәуелсіз ұқсас тактикалар дамыды. Осы кезеңнің соңында Азиядан оқ-дәрінің келуі соғысты революциялық түрде өзгертті. Сүңгімен қорғалған мушкетерлер тобы ашық шайқастарда басымдық алды, ал зеңбіректер қамалдарды қоршау үшін қолданылатын катапультаны ығыстырды.
Ерте заманауи
Еуропалық қайта өрлеу дәуірі батыс соғыстарында отты қарудың қолданылуының бастауын берді. Соғыс алаңына мылтықтар мен ракеталар енгізілді. Отты қарулар энергияны қарсы салмақтан немесе серпімнен емес, оқ-дәрі сияқты жанғыш заттар арқылы шығаратындықтан, бұрынғы қарулардан сапалық жағынан өзгеше. Бұл энергия өте жылдам босатылады және пайдаланушы көп күш жұмсамай-ақ оны қайта жасай алады. Сондықтан, тіпті аркебус сияқты ерте отты қарулар да адам күшімен жұмыс істейтін қарулардан әлдеқайда қуатты болды. 16-19 ғасырларда отты қарулардың маңыздылығы мен тиімділігі артты, жану механизмдерінің үнемі жақсаруымен және одан кейін оқ-дәрілерді және жанғыш заттарды басқарудағы революциялық өзгерістер болды. Америка Азаматтық соғысы кезінде пулемет пен броненосстық кемелер сияқты отты қарулардың жаңа түрлері пайда болды, олар бүгінде де танылып, шектеулі қақтығыстарда пайдалы әскери қарулар болып табылады. 19 ғасырда соғыс кемелерін желкеннің күшімен емес, жанармаймен жұмыс істейтін бу машиналарымен қозғалту мүмкіндігі туды. 18 ғасырдың ортасынан, Солтүстік Америкадағы француз-индеец соғысынан бастап 20 ғасырдың басына дейін адам күшімен жұмыс істейтін қарулар майданның негізгі қаруынан оқ-дәріге негізделген қаруларға дейін төмендетілді. "Мылтықтар дәуірі" деп те аталатын бұл кезеңде жаяу әскерге арналған мылтықтар мен қолдау үшін артиллерия, сондай-ақ пулемет сияқты механикалық қарулар дамыды. Гаубица сияқты артиллериялық құралдар қамалдар мен басқа да бекіністерді қиратуға қабілетті болды, және осы бір ғана өнертабыс әскери істе революция жасады, бүгінге дейін қолданылып келе жатқан тактика мен доктринаны қалыптастырды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Өнеркәсіптік дәуірдегі соғыстың маңызды ерекшелігі – технологиялық эскалация болды, инновациялар жылдам түрде көшіру арқылы теңдестірілді немесе жаңа инновациялармен тойтарыс берілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс толыққанды индустрияландырылған соғыс пен жаппай қырып-жою қаруларының (мысалы, химиялық және биологиялық қарулардың) пайда болуын қадағалады, ал жаңа қарулар соғыс қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жылдам дамытылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі технологиялық эскалация терең болды, оның ішінде соғысқа ұшақтарды кеңінен енгізу және әуе кемелерін пайдану арқылы теңіз соғысына жаңа серпіліс берілді. Ең бастысы, бұл әскери қолбасшыларға жылқыға тәуелділіктен құтылуға және моторлы көліктерді кеңінен пайдалану арқылы маневрлік соғысты жаңаруға мүмкіндік берді. Бұл әскери технологиялардың өзгеруі эволюциялық сипатта болды, бірақ олардың дамуын ғасырдың соңына дейін анықтады.
Соғыс аралығы
Қару-жарақ дизайнындағы жаңарулардың бұл кезеңі соғыстар аралығында (Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында) барлық ірі өнеркәсіптік державалардың қару жүйелерін үздіксіз дамытуымен жалғасты. Басты қару-жарақ фирмалары – «Шнайдер Крузо» (Франция), «Шкода Уоркс» (Чехословакия) және «Викерс» (Ұлыбритания) болды. 1920 жылдар қарусыздану мен соғыс және у газды тыйым салуға бағышталған, бірақ 1930 жылдары қайта қарулану қарқыны күшейді. Оқ-дәрі жасаушылар стратегиялық және экономикалық жағдайдың жылдам өзгеруіне сергектікпен ден қойды. Үлкен үш компаниядан оқ-дәрілерді ең көп сатып алғандар – Румыния, Югославия, Грекия және Түркия, сондай-ақ, Польша, Финляндия, Балтық елдері және Кеңес Одағы да аз дәрежеде сатып алды.
Уытты газды қылмыстық қылмыс деп тану
Реалистік сыншылар соғысты толығымен тыйым салу мүмкін емес екенін, бірақ оның ең ауыр қылықтарына шектеу қоюға болатынын түсінді. 1920 жылдары уытты газға қарсы бүкіл әлемдік күрес басталды. Уытты газ шайқастарда жеңіс әкелмеді, және генералдар оны қалаған жоқ. Әскерлер оны оқ-дәрілер мен жарылғыш снарядтардан әлдеқайда зор ашумен жек көреді. 1918 жылға қарай, химиялық снарядтар француз әскерінің оқ-дәрі қорының 35 пайызын, британдықтардың 25 пайызын және американдықтардың 20 пайызын құрады. 1925 жылы жарияланған, сондай-ақ «Женева хаттамасы» деп танылатын «Соғыста тұншықтыратын, улы немесе басқа газдарды және бактериологиялық соғыс әдістерін қолдануға тыйым салу туралы хаттаманы» барлық ірі елдер өз саясаты ретінде қабылдады. 1937 жылы уытты газ көп көлемде өндірілді, бірақ тек қана заманауи қарулары немесе газ маскалары жоқ елдерге қарсы қолданылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі кезең
Қазіргі заманғы көптеген әскери қарулар, әсіресе құрлықта қолданылатындары, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасалған қару жүйелеріне қарағанда айтарлықтай жақсартулар ғана. Екінші дүниежүзілік соғыс адамзат тарихында қару-жарақ дамытудың ең қарқынды кезеңі болды. 1939 мен 1945 жылдар аралығында көптеген жаңа үлгілер мен концепциялар пайда болды, сондай-ақ барлық қолданыстағы технологиялар жетілдірілді. Осы кезеңдегі ең күшті жаңалық – ядролық бомба болды; алайда, реактивті ұшақтар мен радар сияқты көптеген басқа да қарулар әлемге әсер етті, бірақ ядролық қарулар мен ұзақ қашықтықтағы зымырандардың маңыздылығына қарағанда көлеңкеде қалды.
Ядролық қару
Өзара сенімді жойылу (MAD) қағидасы қалыптасқаннан бері, тотальді соғыстың ядролық қару қолданып жүргізілуі енді тірі қалғанға болатын жағдай деп есептелмейді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдардағы суық соғыс кезеңінде АҚШ және Кеңес Одағы ядролық қарулану жарысына түсті. Әр ел және олардың одақтастары ядролық қару-жарақ саласында бір-бірін басып өтуге тырысты. Бірлескен технологиялық мүмкіндіктер Жерді 100 есеге дейін жоюға жететін деңгейге жеткен соң, жаңа тактиканы жасау қажет болды. Осыны түсінгеннен кейін, қару-жарақтарды дамытуға бағытталған қаржыландыру тотальді соғыс емес, шектеулі соғыстарды қолдау үшін дәстүрлі қару-жарақ технологияларын дамытуға басымдық берді.
Қару жасау
Қару-жарақ индустриясы – қару-жарақ сату және өндірісін қамтитын жаһандық индустрия. Бұл әскери материалдарды, жабдықтарды және құрылыстарды зерттеу, жобалау, инженерлік еңбек, өндіріс және күтіммен айналысатын коммерциялық сала. Көптеген дамыған елдерде өздерінің қарулы күштерін жабдықтау үшін ішкі қару-жарақ индустриясы бар, ал кейбіреулері азаматтардың өзін-өзі қорғау, аң аулау немесе спорттық мақсаттар үшін пайдаланатын қару-жарақтарды да кең көлемде сатады. Нақты бір елдің әскерін жабдықтауға байланысты келісімшарттарды үкіметтер бекітеді, осылайша қару-жарақ келісімшарттары маңызды саяси мәселеге айналады. Саясат пен қару-жарақ саудасы арасындағы байланыс "әскери-өнеркәсіптік кешеннің" қалыптасуына әкелуі мүмкін, онда қарулы күштер, коммерция және саясат тығыз байланысты болады. SIPRI зерттеу институтының мәліметінше, 2010-2014 жылдары маңызды қару-жарақтардың халықаралық ауысу көлемі 2005-2009 жылдармен салыстырғанда 16 пайызға артқан, ал 2018 жылы әлемдегі ең ірі 100 жеке қару-жарақ өндіруші және әскери қызметтер компаниясының қару сатудан түскен табысы 420 миллиард долларды құрады.
Қару туралы заңдар
Барлық елдерде азаматтардың шағын қаруды өндіру, сату, беру, иелену, өзгерту және пайдалану сияқты мәселелерін реттейтін заңдар мен саясаттар бар. Өрт қаруына қол жеткізуді реттейтін елдер әдетте атыс қаруының белгілі бір түрлеріне қол жеткізуді шектейді, содан кейін осындай қаруға қол жеткізуге лицензия ала алатын адамдардың түрлерін шектейді. Аң аулау, спорттық ату (нүсқаулыққа ату), өзін-өзі қорғау, коллекция жинау және жасырын алып жүру үшін әртүрлі талаптар, рұқсаттар мен міндеттермен жеке лицензиялар болуы мүмкін.
Қару-жараққа бақылау жасау туралы заңдар
Халықаралық шарттар мен келісімдер қару-жарақтардың әзірлеуін, өндірісін, жинақтауын, таралуын және қолданылуын, шағын қарулардан және ауыр қарулардан бастап, жаппай қырып-жою қаруларына дейін шектеуге шарттар қояды. Қаруды бақылау әдетте дипломатия арқылы жүзеге асырылады, ол қатысушылардың келісімімен мұндай шектеулерді енгізуге бағытталған, бірақ бұл келіспейтін елдерге шектеулерді күштеп жүргізуге бір ұлттың немесе ұлттардың тобының күш-жігерін де қамтуы мүмкін.
Қару-жарақ саудасы туралы заңдар
Қару-жарақ контрабандасы – заңсыз қару мен оқ-дәрі тасымалдау. Өртке қарсы қарулардың заңды саудасы жергілікті және ұлттық заңнамаға сәйкес кең ауқымда өзгереді.
Өмір циклы проблемалары
Қару-жарақтың қолданыстағы қауіптері, олардың қауіпсіз сақталуы және тиімділігі мен қауіпсіздігі жойылған кезде оларды жою мәселелері көптеп саналады. Көптеген елдер бомбалар, оқ-дәрілер, миналар және химиялық қарулар сияқты қолданылмаған қару-жарақты теңізге тастауды кең таралған практика ретінде пайдаланып келді, бұл қауіпті жағдайларға әкеп соқты. Жарылмаған оқ-дәрілер (UXO) – қолданылған кезде жарылмаған және ондаған жылдар бойы қауіпті болып қала беретін бомбалар, жер миналары, теңіз миналары және осыған ұқсас құрылғыларды қамтиды. Бұрынғы қақтығыстар болған аймақтардан миналарды жою немесе тазалау процесі қиынға соғады, бірақ жыл сайын жер миналары 15 000-ден 20 000-ға дейін адамдардың өмірін алып, сансыз көп адамды мүгедек етеді. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін "бақылаусыз ядролық қарулар” мүмкіндігі болғандықтан, ядролық терроризм туралы үлкен алаңдаушылық болды. Бұл қауіп сейілген болуы мүмкін, бірақ болашақта ұқсас жағдайлар туындауы ықтимал.
Ғылыми фантастикада
Ғажайып және экзотикалық қарулар ғылыми фантастикада жиі кездесетін элемент немесе тақырып болып табылады. Кейбір жағдайларда ғылыми фантастикада алғаш рет ұсынылған қарулар қазірде шындыққа айналды. Ал күш өрістері мен уақытты тоқтату өрістері сияқты басқа ғылыми фантастика қарулары әлі де таза қиял өнімдері болып қала береді және көбінесе белгілі физикалық заңдардан асып түседі. Ең қарапайым түрінде ғылыми фантастикада тапаншалар мен қылыштар сияқты нақты қарулардың түрленулерінен құралған көптеген қол қарулары кездеседі. Олардың ең танымалдарының қатарында – "Жұлдыздар жолы" телесериалында, фильмдерінде және романдарында қолданылатын фазер, сондай-ақ "Жұлдыздар соғысы" фильмдерінде, комикстерінде, романдары мен телесериалдарында көрсетілген жарық қылыш және бластер бар. Қосымша әрекет пен ойын-сауық құндылығын ұсынудан бөлек, ғылыми фантастикадағы қару кейде заманауи мәселелерге байланысты терең ойлар тудыратын тақырыпқа айналады. Мұндай мысалға, жаппай қырып-жою қаруларын, мысалы, әлемді жою құрылғыларын бейнелейтін ғылыми фантастика жатады.