Кіріспе

Тынық мұхитындағы архипелаг, АҚШ-тың ұйымдастырылған және құрылмаған аумағы.

Мариана аралдары (,/m//ær//i/'/ɑː//n//ə/ MARReeAHnə;), сонымен қатар Мариана аралдары деп те аталады, – солтүстік-батыс Тынық мұхитында, 12-ші және 21-ші параллельдер арасында және 145-ші меридиан бойында орналасқан, ұзындығы бойынша созылған он төрт, көбінесе жатқан вулкандардан тұратын, жарты ай пішіндес архипелаг. Олар Жапонияның оңтүстік-оңтүстік-шығысында, Гавайидің батыс-оңтүстік-батысында, Жаңа Гвинеяның солтүстігінде және Филиппиннің шығысында жатыр, Филипп теңізінің шығыс шекарасын белгілейді. Бұл аралдар Микронезияның батыс мұхиттық аймағының солтүстік бөлігінде орналасқан және саяси тұрғыдан АҚШ-тың екі құзыретіне бөлінеді: Солтүстік Мариана аралдарының Одағы және тізбектің оңтүстік ұшындағы Гуам аумағы. Аралдар 17 ғасырда отарлау кезінде Испанияның ықпалды королевасы Мариана Австрияның құрметіне аталған. Бұл жердің түпкі тұрғындары – шаморро халқы. Археологтар 2013 жылы Мариана аралдарына алғашқы қоныс аударушылар адамзат тарихындағы ең ұзақ үздіксіз теңіз саяқатынан кейін келгенін көрсететін жаңалықтарды жариялады. Олар сондай-ақ Тинианның Океанияда адамдар алғаш қоныстанған арал болғаны мүмкін екенін көрсететін зерттеулер туралы хабарлады. 16 ғасырдың басында португалдық теңізші Фердинанд Магеллан бастаған испандық экспедициялар бұл аймаққа алғаш келген еуропалықтар болды. Көп ұзамай Испания архипелагты аннексиялап, отарлады және ең ірі арал Гуамда өз астанасын құрды. Мариана аралдары Магеллан Оңтүстік Американың оңтүстік ұшынан Тынық мұхитын кесіп өткеннен кейін кездескен алғашқы аралдар еді. Сол жерде табылған жемістер экипаж мүшелерінің ондаған адамдарын құрған скорбуттан аман қалғандарды құтқарды.

Геология

Аралдар Изу-Боньин-Мариана аркасы жүйесі деп аталатын геологиялық құрылымның бір бөлігі болып табылады, олардың жасы солтүстікте 5 миллион жылдан бастап оңтүстікте (Гуамда) 30 миллион жылға дейін жетеді. Аралдар тізбегі Тынық мұхиты тақтасының батыс жиегі батысқа қарай жылжуы және Мариан тақтасының астына батып кіруі нәтижесінде пайда болды – бұл Жердегі ең белсенді жанартаулық конвергентті тақта шекарасы саналатын аймақ. Осы субдукция аймағы, аралдар тізбегінің шығысында орналасқан, танымал Мариан шұңқырын құрайды, ол Жер мұхиттарының ең терең нүктесі және Жер қыртысының ең төменгі бөлігі болып табылады. Геологиялық теорияға сәйкес, осы аймақта Тынық мұхиты тақтасының серпентинит түріндегі кең жарықтарында тұтқындалған су, батып кіру кезінде тереңдіктегі жоғары температураның әсерінен қыздырылады. Будың кеңеюінен туындаған қысым аймақтағы гидротермальдық және жанартаулық белсенділікке себеп болады, нәтижесінде Мариан аралдары қалыптасқан.

Испанияның барлау және бақылау

Еуропалықтардың бұл арал тобын алғаш көргендері испандық экспедиция болды. Олар 1521 жылдың 6 наурызында Фердинанд Магеллан басқаруымен жасалған испандық әлемдік саяхаты барысында аралдар тізбегін байқап, екеуінің арасымен өтіп кетті. Тарихи деректер бойынша, Гуамдағы Уматақ ауылы испандықтардың жағаға қонған жері деп есептеледі. Бұл туралы Филиппинде сақталған теңізшінің күнделігін зерттеу көрсетті, онда аралдардың суретінде үлкен аралдың оңтүстігінде кішкентай арал бейнеленген. Аралдардың орналасуы Магелланның Гуам мен Кокос аралының арасымен, ал Гуам мен Рота аралының арасымен емес, өтіп кеткенін растайды, себебі Гуамның солтүстік аймақтарында кеме тіреуге қолайлы шығанақтар мен бейіштер жоқ. Сонымен қатар, Солтүстік Гуамның сулары көбінесе толқынды және ағындары қауіпті, ал Гуамның оңтүстік-батыс жағындағы сулармен салыстырғанда одан да қауіпті. Испандық кемелер қай жерге қонса да, Гуамға жетіп, жергілікті халық – чаморролар, "кемелерге кіріп, қолдарына тигеннің бәрін ұрлап алатын", тіпті "флагмандық кеменің кормасына бекітілген шағын қайықты да ұрлап кетті", – деп мәлімдеді испандық экипаж мүшесі Антонио Пигафетта. Испандықтар жауап ретінде чаморроларға шабуыл жасап, аралдарды Islas de los Ladrones (Ұрылар аралдары) деп атады. Пигафетта былай деп жазды: "Бұл халық кедей, бірақ тапқыр және өте ұры, сондықтан біз осы үш аралды Ұрылар аралдары деп атадық". Ол кезде олардың саны 50 000-нан асып түсті. Америкадан келген Манила галеондарымен бірге жолаушылар мен қоныс аударушылар аралдарға жаңа ауруларды әкелді, олар жергілікті чаморро халқының көптеген өлімдеріне себеп болды. Өздерін Таотао Тано (жердің халқы) деп атаған, бірақ испан отарлаушыларына Чамуррес немесе Хачамори ретінде белгілі болған жергілікті халық, ұрпақтары араласса да, ақырында жеке халық ретінде жойылып кетті. 1668 жылы испандықтар чаморро халқының санын 50 000-ға жуық деп есептеген, бірақ бір ғасырдан кейін тек 1 800 тума адам қалды, өйткені халықтың көп бөлігі испан-чаморро немесе метис болды. Олар Микронезиялықтардың ерекшелігі болып табылады және жоғары мәдениетке ие болды. Тиниан аралында оларға тиесілі екі қатарлы массивті шаршы тас бағаналардың қалдықтары бар, олардың ені шамамен 2 метр, ал биіктігі 4 метрдей. Бағаналардың үстінде дөңгелек пішіндес қақпақтары бар, оларды "латте тастары" деп атайды. Испандықтардың ерте деректерінде қақпақтардың ішінде күлді сақтауға арналған ыдыстар табылған. Испандықтардың қоныстануы 1668 жылдың 14 маусымында басталды, олар 1817 жылға дейін Жаңа Испанияның Мексикалық колониясына (кейін вице-корольдікке) бағынышты болды, содан кейін Испандық Шығыс Үндістанның бір бөлігі ретінде Филиппинге бағынышты болды. Архипелагты зерттеуді 1742 жылдың тамызында Тиниан аралына қонған коммодор Ансон жүргізді. Ладрондарға Байрон 1765 жылы, Уоллис 1767 жылы және Крозет 1772 жылы сапар жасады. Мариан аралдары, әсіресе Гуам аралы, Акапулькодан (Мексика) Манилаға (Филиппин) бағыт алған испандық галеондардың тоқтау орны болды, бұл сапар "Манила галеоны" деп белгілі болды. 1872 жылғы Кавите көтерілісінен кейін Педро Патерноның әкесі Максимо Патерно, доктор Антонио М. Регидор и Джурадо және Хосе Мария Баса сияқты бірнеше филиппиндіктер Гуамға жер аударылды. XIX ғасырда аралдар британдық және американдық кит аулау кемелері үшін танымал тоқтау орны болды. Ресми тіркелген алғашқы сапар 1799 жылдың қазан айында Гуамға келген Resource кемесі болды. Соңғы белгілі сапар 1904 жылдың ақпан айында американдық кит аулаушы Charles W. Morgan жасады.

Испаниядан түскен шығын және басқарудағы бөліну

Мариана аралдары 1898 жылға дейін Филиппиннің бас үкіметімен бірге испан колониясы болып келді, содан кейін испан-американ соғысында жеңілгеннен кейін Испания Гуамды АҚШ-қа өткізді. Гуам сол уақыттан бері Солтүстік Мариана аралдарынан бөлініп тұр. Филиппин-американ соғысынан кейін Аполинарио Мабини және басқа филиппин көшбасшылары 1901 жылы Гуамға жер аударылды. Испания-Америка соғысындағы жеңілісінен әлсіреген Испания енді Микронезиядағы, оның ішінде Солтүстік Мариан, Каролин және Пелев аралдарын қоса алғанда, сақтап қалған 6000-ға жуық аралды тиімді басқаруға және қорғауға шамасы келмеді. Сондықтан Испания 1899 жылдың 12 ақпанында Германия-Испания келісім-шартына қол қойып, Солтүстік Мариана аралдарын және қалған аралдарын Германияға 837 500 неміс алтын маркасына (сол кездегі шамамен 4 100 000 АҚШ долларына) сатты. Солтүстік Мариана аралдары мен басқа да арал топтары Германияның үлкен Жаңа Гвинея протекторатының шағын бөлігі ретінде қосылды. Бұл аралдардың Солтүстік Мариана бөлігіндегі халық саны осы кезде бар болғаны 2646 адамды құрады, ал ең солтүстік он арал белсенді жанартаулар болып, көбінесе адам қоныстанбаған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Антанта державаларымен одақтасқан Жапония Шығыс Азия мен Микронезиядағы Германияның барлық колонияларын, соның ішінде Солтүстік Мариан аралдарын жаулап алып, соғыс аяқталғанға дейін өз бақылауында ұстады. 1919 жылғы Версаль келісімі бойынша Германия бүкіл әлемдегі барлық колонияларынан, оның ішінде Палау, Каролина, Солтүстік Мариана және Маршалл аралдарынан айырылды. Халықаралық келісім бойынша, олардың барлығы Ұлттар Лигасының басқаруымен сенімгерлікке берілді, ол оларды Жапонияға C класты Оңтүстік теңіздер мандаты ретінде тапсырды. Осы кезеңде Жапония кейбір аралдарды қант құмырасын өндіру үшін пайдаланды, соның нәтижесінде бірнеше аралдардың халқы аздап көбейді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде арал тізбегінде қызу шайқастар болды. 1898 жылдан бері АҚШ-тың иелігінде болған Гуам аралы Жапонияның Солтүстік Мариана аралдарынан жасаған шабуылы нәтижесінде басылып алынды, бұл шабуыл Жапонияның Перл-Харборға шабуыл жасаған күні басталды (8 желтоқсан 1941 жыл, Халықаралық дата сызығының ар жағында Перл-Харборға шабуыл жасалған уақыт). 1944 жылы АҚШ Жапониядан Мариана аралдары тізбегін қайтарып алды: АҚШ Солтүстік Мариана аралдарын Жапонияның материгіне бомба тастау үшін база ретінде пайдалануды қалаған, осы себепті маусым айында Сайпанға шабуыл басталды, тіпті АҚШ Гуамды қайтарып алуға кіріспей тұрып; бір айдан кейін АҚШ Гуамды қайтарып алып, Тинианды басып алды. Басып алынғаннан кейін Сайпан мен Тиниан аралдары АҚШ әскерлері тарапынан кеңінен қолданылды, нәтижесінде американдық B-29 бомбалаушылары Жапонияның материгіне жете алды. Жапон әскерлері 1944 жылдың қарашасынан 1945 жылдың ақпанына дейін Сайпан мен Тиниандағы базаларға шабуылдар жасады. Осы уақытта және одан кейін, осы аралдарда орналасқан АҚШ Әуе күштері Токио, Нагоя, Осака, Кобе және басқа да әскери және өнеркәсіптік маңызды жапон қалаларына қарсы қарқынды стратегиялық бомбалау науқанын жүргізді. АҚШ-қа тиесілі Enola Gay және Bockscar (Хиросима мен Нагасакиге атом бомбаларын тастаған) бомбалаушылары өздерінің миссияларын Тинианның Солтүстік алаңынан атқарды. Вернер Грулдың сөзіне сәйкес: "Мариана аралдарының тарихшылары Гуамның шамамен 20 мың тұрғынының 10 пайызы зорлық-зомбылықтың құрбаны болғанын, оның көп бөлігі Жапон императорлық армиясы мен теңіз күштерінің қолынан қаза тапқанын есептейді".

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Мариана аралдарындағы Екінші дүниежүзілік соғыстың тікелей салдары – соғыстан кейін Солтүстік Мариана аралдары Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапонияның бақылауына өткендей, АҚШ-тың бақылауына өтті. Бірақ бұл жолы олар БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 21-қарарына сәйкес құрылған Тынық мұхиты аралдарының сенімдік аймағының (ТМСА) құрамына кірді. Кейін Солтүстік Мариана аралдарының Одақтастығы ТМСА-дан шыққаннан кейін, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 683-қарарына сәйкес АҚШ-тың аймағына айналды. Қазір екеуі де АҚШ-тың бақылауында болғанымен, Солтүстік Мариана аралдары Гуамнан бөлек. Бірігуге жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды, себебі соғыстан кейінгі қалдық шиеленістер Гуамның (соғыс кезінде Жапониямен 31 ай басылып алынған) және Солтүстік Мариана аралдарының (Жапониямен шамамен 30 жыл бейбіт түрде басылып алынған) әртүрлі тарихтарынан туындады.

Туризм

Солтүстік Мариана аралдарындағы туризм негізінен филиппиндік, жапондық, американдық, корейлік, тайваньдық және қытайлық туристер арасында бөлінеді. Сайпанда аралға келетін азиялық туристерге қызмет көрсететін бірнеше ірі туроператорлар бар. Солтүстік Мариана аралдарындағы туризмнің көп бөлігі Гуамда шоғырланған. Гуамға күніне бірнеше рейс келіп қонады, көбінесе сағат 1:00 мен 3:30 аралығында, таңғы уақытта. Солтүстік Мариана аралдарындағы жеңіл өнеркәсіптің тоқтатылуымен туризм баяу дамыды және қазір CNMI экономикасының маңызды бір бөлігіне айналды. Әуесқой радиооператорлар аралдарға белгілі уақыт аралығымен DX экспедицияларын ұйымдастырады.

Ас мәзірі

Мариана аралдарының дәстүрлі тағамдарына қызыл күріш, грильде пісірілген немесе кокос сүтінде дайындалған ет немесе құс еті, тауық келагуэн, апигиги (банан жапырағына оралған кассава пастасымен жас кокос) және тропикалық жемістер жатады.