Рома халқының тарихы: Құғын-сүргін мен мифтерге қарсы күрес

Кіріспе

Рома халқы ұзақ уақыттан бері Батыс мифологиясының бір бөлігі болып келді, онда олар (әлі де көбінесе) сырттан келгендер, жат адамдар және қауіп-қатер ретінде бейнеленді. Ғасырлар бойы олар Шығыс Еуропада құлдыққа түсіріліп, Батыс Еуропада аңшылық нысаны болды: Гитлердің геноцидқа жасаған әрекеті – Поржаймос, Ұлыбритания сияқты азшылықтарға көбірек төзімділік танытқан елдерді қамтитын қуғын-сүргін тізбегіндегі зорлық-зомбылықтың бір буыны еді. Бүгінде рома халқының өзін-өзі тануы мен мақтанышы артып келе жатқандықтан, демократиялық мемлекеттерде олардың құқықтарын шектеуге бағытталған шаралар талқыланып, қабылдануда. Жалпы, рома халқының салыстырмалы түрде жақында ғана жазу тілі пайда болғандықтан, мифтік өткенге толы тарихы бар деген пікір қалыптасқан. Көптеген сұрақтарға жауап берілмесе де, рома халқы туралы көп нәрсе белгілі, адамдар ойлағаннан да артық. Рома халқының толық тарихын жазуға тырысудағы ең үлкен қиындық – олардың таралуы, еуропа ғана емес, сонымен қатар Таяу Шығыс және Америкада да кездеседі. Әр аймақта рома халқының тарихы қабылдаушы халықтың көзқарасына байланысты өзгеше дамыды. Мысалы, Шығыс Еуропадағы рома халқының тарихында құлдық пен крепостнойлық маңызды тақырыптар болса, Батыс Еуропада геноцидтің бастапқы түрлері сияқты басқа да қуғын-сүргін түрлері басым болды. Бірақ осының рома халқы туралы дәстүрлі мифтерді қалай жоққа шығаратыны көбінесе ескерілмейді. Мысалы, рома халқы көшпелі деп есептеледі, бұл көбінесе Батыс Еуропада дұрыс болды; алайда, олардың Балқанда кем дегенде 15 ғасырдан бері (және 19 ғасырдың соңына дейін) құлдар мен крепостнойлар болғандығы олардың тұрақты өмір салғандығын көрсетеді. 1933-1945 жылдар аралығында рома мен синтилер нацистік қудалау мен геноцидтің құрбандары болды. Ұзақ жылдар бойы қалыптасқан көзқарастарға сүйене отырып, нацистік режим рома халқын «қоғамнан тыс» «әлеуметтік бейімделемегендер» және «арийлік» нәсілдің биологиялық тазалығы мен күшін қауіпке ұшырататын нәсілдік «жетіспеушіліктер» деп қарады.

The Romani people have long been a part of the collective mythology of the West, where they were (and very often still are) depicted as outsiders, aliens, and a threat. For centuries they were enslaved in Eastern Europe and hunted in Western Europe: the Pořajmos, Hitler's attempt at genocide, was one violent link in a chain of persecution that encompassed countries generally considered more tolerant of minorities, such as the United Kingdom. Even today, while there is a surge of Romani self identification and pride, restrictive measures are being debated and passed by democratic states to curb the rights of the Romani people. It is generally thought that the Romanies, because they had no written language until relatively recently, have origins obscured by some mythical past. Although there are many unanswered questions, much more is known about the Romanies than is assumed. The greater problem in attempting a comprehensive history of the Romanies is their distribution, not only throughout Europe, but also in the Middle East and the Americas. In each region, Romani history diverged, depending on the attitudes of the host population. For instance, although slavery and serfdom are key themes in the history of Romani in the Eastern Europe, other forms of persecution, including early forms of genocide, are preponderant in Western Europe. What is not often considered is how the implications of this shatter traditional myths about the Romanies. For example, Romanies are considered to be nomadic, which was largely true in Western Europe; however, the fact that they were slaves and serfs in the Balkans since at least the 15th century (and until the late 19th century) implies that they were settled. Between 1933 and 1945 Roma and Sinti suffered greatly as victims of Nazi persecution and genocide. Building on long held prejudices, the Nazi regime viewed Roma both as "asocials" (outside “normal” society) and as racial "inferiors" believed to threaten the biological purity and strength of the “superior Aryan” race

Уақыт шкаласы

40-70 жж.: Рим провинциясы Египетіне үнді саудагерлері қоныстанды. 420-438 жж.: Бахрам V Үндістаннан Персияға үнді музыканттарын алып келді. 740 ж.: Фригияға рома халқы қоныстанды. 800-803 жж.: Тракиядағы Адрианополь қаласында тұратын ромалар. 1050-1054 жж.: Сулукуледе рома халқы қоныстанды. 1100 ж. шамасында: Византия империясында ромалар туралы жазбалар кездеседі. 1300-1400 жж.: Ромалар Сербияға қоныстанды; сонымен бірге олар Валахияға жетті, онда олар шетелдіктер ретінде қаралып, құлдыққа алынды. 1407 ж.: Германияда ромалар тіркелді; он жыл ішінде олар елден қуылды. 1418 ж.: Францияда ромалар туралы жазбалар бар. 1422 ж.: Римде ромалар тіркелді. 1425 ж.: Испанияда ромалар тіркелді. 1471 ж.: Люцерн қаласында (Швейцария) ромаларға қарсы заңдар қабылданды. 1482 ж.: Германияның Бранденбург қаласында ромаларға қарсы заңдар қабылданды. 1492 ж.: Испания ромаларға қарсы заңдар қабылдап, оларды еретиктер ретінде инквизицияға ұшыратты. 1498 ж.: Америкада ромалардың қоныстануы басталды, төрт рома Христофор Колумбпен бірге үшінші сапарында құл ретінде қатысты. 1502 ж.: Людовик XII ромаларды Франциядан қуды. 1512 ж.: Швецияда ромалар туралы жазбалар бар. 1526 ж.: Генрих VIII ромаларды Англиядан қуды. Англияға кірген ромалар өлім жазасына кесілуге тиіс болды. 1530 ж.: Англияда 1530 жылғы «Мысырлықтар туралы» заң қабылданды. 1530 ж.: Мұсылман ромалары Осман империясының Румелиясында өздерінің Санджактарын алды. 1536 ж.: Данияда ромаларға қарсы заңдар қабылданды. 1538 ж.: Португалия ромаларды Бразилияға қуды. 1540 ж.: Фландрияда ромаларға қарсы заңдар қабылданды. 1541 ж.: Шотландияда ромаларға қарсы заңдар қабылданды. 1549 ж.: Богемияда ромаларға қарсы заңдар қабылданды. 1557 ж.: Польша мен Литвада ромаларға қарсы заңдар қабылданды. 1560 ж.: Швецияда лютеран шіркеуі дін қызметкерлеріне ромаларды шомылдыру, үйлендіру немесе жерлеу рәсімдерін өткізуге тыйым салды. 1748 ж.: Ромаларға Швецияда тұруға ресми рұқсат берілді. 2006 ж.: Манчестер университеті «Romani project» жобасын аяқтады, бұл Еуропадағы рома тілінің барлық диалекттерін жинап, олардың үйлесімділігін зерттеуге бағытталған алғашқы морфологиялық зерттеу. 2006 ж.: Мажарстанда «MCF Roma összefogás» (MCF Roma одағы) деп аталатын тұңғыш рома партиясы құрылды, бірақ олар 2006 жылғы 9 сәуірде өткен парламенттік сайлауда дауыстардың 0,08% ғана жинады. 2010 ж.: 2010 жылдың шілдесінде Франция президенті Николя Саркози ромаларға қарсы жүйелі депортация науқанын бастады. Оның басты нысанасы румын және болгар ромалары болды. Саркози әкімшілігінің сыншылары депортацияларды француз әлеуметтік жәрдемақыларына қауіп төндіретін мәселелерден назарды аудару үшін диверсиялық тактика деп санайды. Біріккен Ұлттар Ұйымының нәсілдік кемсітушілікті жою жөніндегі комитеті Франциядағы ұлтаралық шиеленіс пен ксенофобияның күшеюіне дәлел болатын депортацияларға алаңдаушылық білдірді. 2011 ж.: 2011 жылдың 1 қыркүйегінде Белградта рома мәдениетін, тілін және тарихын зерттеуді насихаттау, ұйымдастыру және тарату мақсатында рома өнер және ғылым академиясы құрылды. Академияның 21 тұрақты мүшесі бар, оның ішінде 11 Еуропа елінен, Үндістаннан және АҚШ-тан келген белгілі рома академиктері мен қоғам қайраткерлері бар. 13 құрметті мүшесі бар, олардың ішінде Чехияның бұрынғы президенті Вацлав Гавел де бар. Академияның негізін қалаушылардың бірі серб рома жазушысы және ғалымы Раджко Джурич болды, ол академияның бірінші президенті де есімді. Академия бастапқы қаржыны неміс Генрих Бёльл қорынан алды. 2012 ж.: 2012 жылдың 24 қазанында Ангела Меркель Берлиндегі ұлттық социализм құрбандары болған синти және ромаларға арналған мемориалды ашты. 2016 ж.: 2016 жылдың 12 ақпанында Үндістанның сыртқы істер министрі Сушма Сварадж барлық ромаларды үнді ұрпақтары деп мойындады. Ол оларды үнділік этика мен мәдениеттің жаршысы деп атады. Жақын арада бұл қауым басқа үндістандықтармен теңестірілді.

40 70: Indian Traders settled in Roman province of Egypt. 420 438: Indian Musicians taken by Bahram V from India to Persia. 740: Roma people settled in Phrygia. 800 803: Roma people in Adrianopolis, Thrace. c. 1050 1054: Roma people settled in Sulukule. c. 1100: Romani people recorded in the Byzantine Empire. 1300 1400 : Romanies already settled in Serbia; in the same time they reached Wallachia where they are perceived as aliens and enslaved. 1407: Romani recorded living in Germany; within ten years they are expelled. 1418: Romanies recorded in France. 1422: Romanies recorded in Rome. 1425: Romanies recorded in Spain. 1471: Anti Romani laws passed in Lucern, Switzerland. 1482: Anti Romani laws passed in Brandenburg, Germany. 1492: Spain passes anti Romani laws and subjects Romanies to the Inquisition as heretics. 1498: Romani settlement in the Americas begins, when four Romanies accompany Christopher Columbus on his third voyage, as slaves. 1502: Louis XII expels the Romanies from France. 1512: Romani recorded in Sweden. 1526: Henry VIII expels the Romanies from England. Romanies caught entering England are to be punished with death. 1530: Egyptians Act 1530 passed in England. 1530: Muslim Roma got their own Sandjak in Rumelia of Ottoman Empire. 1536: Anti Romani laws passed in Denmark. 1538: Portugal expels Romanies to Brazil. 1540: Anti Romani laws passed in Flanders. 1541: Anti Romani laws passed in Scotland. 1549: Anti Romani laws passed in Bohemia. 1557: Anti Romani laws passed in Poland and Lithuania. 1560: In Sweden, the Lutheran Church forbids any priests to baptize, marry or bury Romani. 1748: Romani are officially permitted to reside and live in Sweden. 2006: University of Manchester completes its "Romani project", the first morphological study aiming to collect all the dialects of Romani language throughout Europe and dealing with their coherency. 2006: The first entirely Romani party is founded in Hungary, called the "MCF Roma összefogás" (MCF Union of the Roma), although they managed only 0.08% of total votes at the parliamentary elections held on April 9, 2006. 2010: In July 2010, French President Nicolas Sarkozy began a systematic deportation campaign against the Romani. His targets were Romanian and Bulgarian Roma. Critics of the Sarkozy administration consider the deportations as a diversionary tactic to reduce attention on threats to French social benefits. The United Nations Committee on the Elimination of Racial Discrimination expressed concern the deportations are evidence of growing racism and xenophobia in France. 2011: On September 1, 2011, a Romani academy of arts and sciences was founded in Belgrade to promote, organize, and disseminate research into Romani culture, language, and history. The academy has 21 regular members, including prominent Romani academics and public figures from 11 European countries, India, and the United States. There are 13 honorary members, which have included former Czech President Václav Havel. The academy was co founded by Rajko Đurić, a Serbian Romani writer and academic who is also its first president, and received initial supporting funds from the German Heinrich Böll Foundation. 2012: On October 24, 2012, after many years of delays and disputes over cost and design, Angela Merkel unveils the Memorial to the Sinti and Roma victims of National Socialism in Berlin. 2016: On February 12, 2016, Indian External Affairs Minister, Sushma Swaraj recognized all Roma people as Indian descendants. She called them flag bearers of Indian ethos and culture. Soon the community would be recognized on par with rest of the Indian diaspora.