Кіріспе
Нью-Йорк қаласының жазба тарихы 1524 жылы алғашқы еуропалық саяхатшы, итальяндық Джованни да Вераццанодан бастау алды. Еуропалықтардың қоныстануы 1608 жылы голландтармен басталды, ал 1624 жылы Жаңа Амстердам қаласы құрылды. "Азаттық ұлдары" Нью-Йорк қаласында британдық билікке қарсы күресті, ал 1765 жылы он үш колонияның өкілдері қалада бас қосып, Корольтің саясатына қарсылықты ұйымдастырды. Қаланың стратегиялық орны және ірі теңіз порты болуы оны 1776 жылы британдықтардың басты мақсатына айналдырды. Генерал Джордж Вашингтон бірнеше шайқаста жеңіліске ұшырады, бірақ тым жақын арада қашып құтылды (соғыстағы алғашқы жеңісі болған Гарлем биіктіктеріндегі шайқасты қоспағанда), ал британ армиясы Нью-Йоркті басып алып, 1783 жылдың соңына дейін континенттегі өзінің базасы ретінде пайдаланды, соның нәтижесінде лоялисттар-қоныс аударғандар көптеп келді. Қала 1785 жылдан 1789 жылға дейін Конфедерация мақалалары бойынша ұлттық астана болып қызмет етті, ал 1789-1790 жылдары АҚШ Конституциясы бойынша жаңа мемлекеттің астанасы ретінде қысқа мерзімге ие болды. Жаңа үкімет кезінде қалада Джордж Вашингтонның АҚШ-тың алғашқы президенті ретінде инаугурациясы, АҚШ-тың құқықтары туралы заң жобасының жасалуы және АҚШ-тың алғашқы Жоғарғы соты құрылды. Эри каналының ашылуы Нью-Йорк пен Ұлы көлдер арасында кемелермен жақсы байланыс орнатып, сонымен қатар Жаңа Англияның оңтүстігіне теңіз арқылы тасымалдау мүмкіндігін берді, бұл қаланы Атлант мұхитындағы ең маңызды портқа айналдырды. 1840 және 1850 жылдары солтүстік және батысқа теміржол қатынасының орнауы оның орталық рөлін нығайтты. 19 ғасырдың ортасынан бастап Еуропадан келген иммигранттардың толқындары қаланың құрамын күрт өзгертіп, дамып келе жатқан өнеркәсіптерде жұмыс істейтін жұмыскерлерге айналды. Қазіргі Нью-Йорк қаласының дамуы 1898 жылы бес ауданның бірігуімен және Ұлы депрессия мен Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық және құрылыс өркендеуімен байланысты. Тарихы бойында Нью-Йорк көптеген иммигранттар үшін негізгі кіру порты болып келді, ал оның мәдени және экономикалық ықпалы оны АҚШ-тағы және әлемдегі ең маңызды қалалық орталықтардың біріне айналдырды. 1700-ші жылдардағы экономиканың негізін ауыл шаруашылығы, жергілікті өндіріс, тері саудасы және кеме жасау сияқты Атлант мұхитындағы жұмыс орындары құрады. 1700 жылдары Нью-Йорк кейде "наның астық қоймасы" деп аталды, өйткені оның маңызды дақылдарының бірі бидай болды. Нью-Йорк колониясы темір кенін шикізат ретінде, сондай-ақ құралдар, сабандар, шегелер және қазан, табалар мен тостағандар сияқты ас үйге қажетті заттар сияқты өндірілген тауарларды экспорттады.
The written history of New York City began with the first European explorer, the Italian Giovanni da Verrazzano in 1524. European settlement began with the Dutch in 1608 and New Amsterdam was founded in 1624. The "Sons of Liberty" campaigned against British authority in New York City, and the Stamp Act Congress of representatives from throughout the Thirteen Colonies met in the city in 1765 to organize resistance to Crown policies. The city's strategic location and status as a major seaport made it the prime target for British seizure in 1776. General George Washington lost a series of battles from which he narrowly escaped (with the notable exception of the Battle of Harlem Heights, his first victory of the war), and the British Army occupied New York and made it their base on the continent until late 1783, attracting Loyalist refugees. The city served as the national capital under the Articles of Confederation from 1785 to 1789, and briefly served as the new nation's capital in 1789–90 under the United States Constitution. Under the new government, the city hosted the inauguration of George Washington as the first President of the United States, the drafting of the United States Bill of Rights, and the first Supreme Court of the United States. The opening of the Erie Canal gave excellent steamboat connections with upstate New York and the Great Lakes, along with coastal traffic to lower New England, making the city the preeminent port on the Atlantic Ocean. The arrival of rail connections to the north and west in the 1840s and 1850s strengthened its central role. Beginning in the mid 19th century, waves of new immigrants arrived from Europe dramatically changing the composition of the city and serving as workers in the expanding industries. Modern New York traces its development to the consolidation of the five boroughs in 1898 and an economic and building boom following the Great Depression and World War II. Throughout its history, New York has served as a main port of entry for many immigrants, and its cultural and economic influence has made it one of the most important urban areas in the United States and the world. The economy in the 1700s was based on farming, local production, fur trading, and Atlantic jobs like shipbuilding. In the 1700s, New York was sometimes referred to as a breadbasket colony, because one of its major crops was wheat. New York colony also exported other goods included iron ore as a raw material and as manufactured goods such as tools, plows, nails and kitchen items such as kettles, pans and pots.
Американың түпкүлдік қонысы
Қазіргі Нью-Йоркке дейін созылған аймақты ленапе халқы мекендеген. Бұл мәдени және тілдік жағынан байланысты американдықтардың топтары дәстүрлі түрде алгонкиан тілінде сөйледі, ол қазір Унами деп аталады. Ертедегі еуропалық қоныс салушылар ленапе тайпаларын өздері тұрған жердің Унами атауымен атады, мысалы, Стейтен аралы мен Нью-Джерсидегі «Раритан», Бруклиндегі «Канарси» және Нью-Джерсидегі «Хакенсак» – Гудзон өзенінің арғы жағындағы Төменгі Манхэттеннен. Кейбір қазіргі заманғы жер атаулары, мысалы, Раритан шығанағы мен Канарси, ленапе есімдерінен алынған. Шығыс Лонг-Айлендтің көршілері Могеган Монтаук Наррагансет тілінде сөйлейтін Жаңа Англияның Могеган Пеквот халқымен мәдени және тілдік жағынан жақын болды. Бұл халықтар Нью-Йорк айманындағы су жолдарының молдығын балық аулау, аң аулау, сауда және кейде соғыс үшін пайдаланды. Ленапе халқы жасаған көптеген жолдар қазір басты тас жолдарға айналған, мысалы, Манхэттендегі Бродвей, Бронкстегі және Вестчестердегі Бродвей. Ленапелер аң аулаудың және ресурстарды басқарудың күрделі әдістерін өркендетті. Еуропалықтар келген кезде олар өсімдіктерді кесіп, өртеу арқылы егістіктің өнімділігін ұзарта бастады. Олар сондай-ақ шығанақтан көп мөлшерде балық және моллюска жинады. Тарихшылар еуропалықтар қоныстанған кезде аймақтың 80 елді мекенінде шамамен 5000 ленапе тұрғанын есептейді. Бұл атау Францияның Шарент департаментіндегі Ангулем қаласына сілтеме жасайды, Франция королі Франциск I-нің құрметіне, Валуа Ангулем әулетінен шыққан және 1496 жылдан 1515 жылғы тәж кию рәсіміне дейін Ангулем графы болған. Келесі ғасырда бұл аймаққа кейде тері саудагерлері немесе зерттеушілер, мысалы, 1525 жылы Эстебан Гомес келіп тұрды. Еуропалық зерттеулер 1609 жылдың 2 қыркүйегінде жалғасты, ағылшын Генри Хадсон, Голландиялық Шығыс Индия компаниясының қызметкері, «Жарты ай» кемесімен Тар шұңғыл арқылы Жоғарғы Нью-Йорк шығанағына жетті. Колумб сияқты, Хадсон да Азияға батысқа қарай өту жолын іздеді. Ол оны таппады, бірақ аймақтағы бобърлардың көптігін байқады. Еуропада бобър терісі сәнге айналып, табысты бизнеске айналды. Хадсонның аймақтық бобърлар туралы баяндамасы Жаңа әлемде голланд сауда отарларын құруға түрткі болды. Бобърдың Нью-Йорк тарихындағы маңыздылығы қаланың ресми мөрінде бейнеленгенінде көрінеді.
Голландиялық қоныс
Голландияның алғашқы тері саудасы және қоныстану орындары 1614 жылы қазіргі Олбани қаласының жанында, Нью-Йорк штатында пайда болды, сол жылы «Жаңа Нидерланд» алғаш рет карталарда көрсетілді. Тек 1624 жылдың мамыр айында Голландияның Батыс Индия компаниясы Манхэттеннің оңтүстік ұшындағы Норт-Ривердің (қазіргі Гудзон өзені) сағасындағы Нотон-Эйланд (қазіргі Губернатор аралы) аймағына бірнеше отбасыны қоныстандырды. Одан көп ұзамай, шамамен 1626 жылы, Амстердам бекінісінің құрылысы басталды. 1647 жылдың 27 мамырында Питер Стьювесант Голландия реформаторлық шіркеуінің мүшесі ретінде бас директор болып тағайындалды және билік жүргізді. 1652 жылы колонияға өзін-өзі басқару құқығы берілді, ал Нью-Амстердам 1653 жылдың 2 ақпанында қала ретінде бекітілді. Сол жылы Жаңа Амстердамның алғашқы бургомистрлері (burgemeesters) Арент ван Хаттем мен Мартин Крегиер тағайындалды. 1660 жылдардың басына қарай халықтың құрамы шамамен 1500 еуропалықтан тұрды, олардың жартысы ғана голландтар, ал 375 африкалықтың 300-і құл болды. Алғашқы голландтық атауларының бірнешеуі сақталған, ең танымалдары – Флашинг (голландтық Влиссинген қаласының атынан), Харлем (Харлем қаласының атынан) және Бруклин (Брюкелен қаласының атынан). Дегенмен, 17 ғасырдан сақталған ғимараттар өте аз. Нью-Йорктегі ең көне үй, Бруклиндегі Питер Клесен Уайкофф үйі 1652 жылы салынған.
Ағылшын билігі: 1664 1783
1664 жылғы 27 тамызда полковник Ричард Николлз басқаратын төрт ағылшын фрегаты Жаңа Амстердам портына кіріп, король Карл II-нің інісі, Йорк герцогы, Лорд-Адмиралдың екінші ағылшын-голланд соғысын қоздыру мақсатында Жаңа Нидерландының тапсырылуын талап етті. Екі аптадан кейін Стьювесант ресми түрде капитуляцияға келісіп, 1665 жылғы маусымда қала ағылшын заңдарымен қайта құрылып, герцогтың құрметіне "Нью-Йорк" деп аталды, ал Оранж форты "Албань форты" деп өзгертілді. Соғыс 1667 жылы голландтардың жеңісімен аяқталды, бірақ Бреда шартында белгіленгендей, колония ағылшын үкімдігінде қалды. Үшінші ағылшын-голланд соғысы кезінде голландтар 1673 жылы қаланы қысқа мерзімге қайта басып алып, оны "Жаңа Оранж" деп атады, бірақ 1674 жылғы қарашада Вестминстер шарты бойынша Жаңа Нидерланд колониясын Суринаммен айырбастап Англияға толығымен өткізді. Колония Еуропадан иммиграцияның артуынан пайда көріп, халқы жылдам өсті. 1678 жылғы "Болтинг заңы" қала сыртындағы диірмендерге бидай немесе жүгері ұнтақтауға тыйым салғандықтан, 1694 жылы жойылғанға дейін өсуді ынталандырды, осы кезеңде үйлердің саны 384-тен 983-ке жетті. Англиядағы Даңқты революция аясында Джейкоб Лейслер Лейслер көтерілісін жетекшілік етіп, 1689 жылдан 1691 жылға дейін қала мен айналасын бақылады, содан кейін тұтқынға алынып, жазаланды.
Адвокаттар
Нью-Йоркте бастапқыда заңгерлер толық уақытты жұмыс істейтін бизнесмендер мен саудагерлер болды, олар заңгерлік білімі жоқ, тек бірнеше сот отырысын көрген және ағылшын заңдары туралы аз-маз білім жинаған, көбінесе өздерінің салауатты ақыл-ойына сүйенген. Сот отырыстары өте бейресми өткен, себебі судьялардың дайындығы адвокаттардан артық болған жоқ. 1760 жылдары жағдай күрт өзгерді. Заңгерлер өсіп келе жатқан халықаралық сауда үшін аса қажет болды, серіктестік, келісімшарттар және сақтандыру сияқты мәселелермен айналысты. Бұл мәмілелерде үлкен сомалар қарастырылып, білікті емес заңгерді жалдау өте қымбатқа түсуі мүмкін еді. Адвокаттар енді кәсіби білім алып, өте күрделі тілді меңгерген, ол өте нақты заң терминдері мен өтініштерін латын тілінің элементтерімен үйлестірген. Сот отырыстары қарапайым адам үшін түсініксіз құпияға айналды. Заңгерлер мамандануын күшейтті, өздерінің беделіне және табысқа жету қабілетіне негізделген жалақы мөлшерлемесін жасады. Бірақ олардың мәртебесі, байлығы мен билігі арта түскен сайын, оларға деген қарсылық та күшейді. 1750 және 1760 жылдары заңгерлерді мазақтап, оларды «әрекетсіздер» (заңгерлік білімі жеткіліксіз заңгерлер) деп атап, оларды кемсітуге бағытталған кең тараған шабуылдар болды. Олардың беделі мен ықпалы төмендеді. Заңгерлер адвокаттар қауымдастығын құруға тырысты, бірақ 1768 жылы Деланси және Ливингстон отбасылары арасындағы қатыгез саяси дау кезінде ол тарап кетті. Көптеген белгілі заңгерлер патшаға адал болды, олардың клиенттері көбінесе патшалық билікке немесе британдық саудагерлер мен қаржыгерлерге жақын болды. Жаңа Америка Құрама Штаттарына адалдық серт бермегенше олар заңгерлік қызметпен айналыса алмады. Соғыста жеңілгеннен кейін көптеген заңгерлер Ұлыбританияға немесе Канадаға (негізінен Нью-Брансуик және Нова-Скотияға) кетті. Келесі ғасыр бойы заңгерлердің тиімді ұйымын құруға әртүрлі әрекеттер жасалды, бірақ олар сәтсіз аяқталды. Соңында 1869 жылы сәтті құрылған және бүгінге дейін жұмыс істеп келе жатқан адвокаттар қауымдастығы пайда болды.
Америка азаматы мен құлдар
1700 жылға қарай Нью-Йорктегі ленапи халқының саны 200-ге дейін азайды. 1740 жылдары Нью-Йорк тұрғындарының 20% құлдарды құрады, олардың жалпы саны шамамен 2500 адамды жеткізді. 1741 жылы бірнеше өрттен кейін, қала кейбір кедей ақ адамдармен бірігіп, қаланы өртеп жіберу үшін қара нәсілді халықтың құсалдағысы туралы қауесеттерге байланысты үрейленді. Тарихшылар олардың алаңдаушылығы көбінесе жалған және қорқынышқа негізделген деп санайды, бірақ билік өкілдері 31 қара және 4 ақ адамды ұстады, олар бірнеше ай бойы өрт қоюға айыпталды. Олардың арасында 13 қара нәсілді адам тірідей өртеліп өлтірілді, ал айыпталушылардың қалғаны дарға асылды. 1754 жылы Джордж II патшаның жарғысымен Төменгі Манхэттенде Король колледжі ретінде Колумбия университеті құрылды.
Америка революциясы
Марка туралы заң және басқа да британдық шаралар наразылықты қоздырды, әсіресе 1766 жылдан 1776 жылға дейін жергілікті британ әскерлерімен бостандық тулары үшін ұзаққа созылған қақтығысқа қатысқан «Бостандық ұлдары» арасында. 1765 жылы Нью-Йорк қаласында Марка туралы заң Конгресі өтті, бұл колонияларда британдық билікке қарсы алғашқы ұйымдастырылған қарсылық болды. 1776 жылдың соңында Лонг-Айленд шайқасында Континенттік армияның ауыр жеңілісінен кейін генерал Джордж Вашингтон Манхэттен аралына шегінді, бірақ Форт-Вашингтон шайқасында жеңілгеннен кейін арал британдықтардың бақылауына өтті. Қала лоялист босқындарына пана болды және соғыс бойы британдықтардың бекінісіне айналды. Осының салдарынан аймақ Вашингтонның барлау және тыңшылық қызметінің орталығына айналды. Нью-Йорк күдікті жағдайда туған екі өрттен қатты зардап шекті, лоялисттер мен патриоттар бір-бірін өрт сөндіруге кедері келтірді деп айыптады. Қала соғыстың қалған бөлігінде Солтүстік Америкадағы британдықтардың саяси және әскери операцияларының орталығы болды. Континенттік армия офицері Натан Хейл Манхэттенде тыңшылық жасағаны үшін дарға асылды. Бұдан бөлек, британдықтар тұтқынға алынған американдық әскери тұтқындардың көпшілігін Бруклиндегі Ист-Ривердің арғы жағында, Уаллабут шығанағындағы түрме кемелерінде ұстай бастады. Осы кемелерде соғыстың барлық шайқастарында қаза тапқан американдықтардан көбі көз жұмды. Британдық оккупация 1783 жылдың 25 қарашасына дейін жалғасты. Сол күні Джордж Вашингтон жеңіспен қалаға оралды, соңғы британдық әскерлер қаладан шығып кетті.
Федералдық және ерте Америка: 17841854
1785 жылдан бастап Конгресс Конфедерация мақалалары бойынша Нью-Йорк қаласында отырды. 1789 жылы Нью-Йорк жаңа Конституция бойынша алғашқы ұлттық астанаға айналды. Конституция қазіргі АҚШ Конгресін де құрды, ал оның алғашқы мәжілісі Уолл-стриттегі Федералдық залда өтті. Бірінші Жоғарғы Сот та сол жерде орналасты. АҚШ-тың құқықтары туралы билль сол жерде жазылып, бекітілді. Джордж Вашингтонның қызметке кірісу рәсімі Федералдық залда болды. Нью-Йорк 1790 жылға дейін ұлттық астана болып қала берді, содан кейін бұл мәртебе Филадельфияға берілді. 19 ғасырда қала иммиграцияның арқасында, 1811 жылғы Комиссарлар жоспары деп аталатын болашақты көре білген даму жоспары арқылы өзгерді. Бұл жоспар қаланың көшелерінің желісін Манхэттеннің барлық аумағын қамтуға дейін кеңейтті, ал 1825 жылы Эри каналының ашылуы Атлантика портын АҚШ пен Канаданың орталық-батыс аймақтарындағы ауқымды ауыл шаруашылығы нарықтарымен байланыстырды. 1835 жылға қарай Нью-Йорк Филадельфияны басып озып, АҚШ-тың ең ірі қаласы болды. Нью-Йорк экономикалық орталық ретінде өсті, бұл алдымен Александр Гамильтонның бірінші Қаржы министрі ретіндегі саясаты мен тәжірибесінің нәтижесінде болды. 1842 жылы қалаға су жеткізу үшін алғаш рет су қоймасынан су құбыры тартылды. Ұлы Ирландия ашаршылығы (1845–1850) ирланд иммигранттарының көптеп келуіне әкелді, ал 1850 жылға қарай ирландтар қала халқының төрттен бір бөлігін құрады. 1840 және 1850 жылдары тұрғындардың өсіп келе жатқан қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін Нью-Йорк полиция департаменті және мемлекеттік мектептер сияқты мемлекеттік мекемелер құрылды. 1831 жылы АҚШ Қаржы министрі Альберт Галлатин Вашингтон сквері саябағының төңірегіндегі діни емес мекеме ретінде Нью-Йорк университетін құрды.
Тамань және шоғырландыру: 18551897
Бұл кезең 1855 жылы Фернандо Вудтың Таммани Холлдан шыққан алғашқы мэр ретінде тағайындалуымен басталды. Бұл ирланд-американдықтар арасында құрылған, жергілікті Демократиялық партияны бақылаған саяси күш болды. Ол әдетте осы кезең бойы және 1930 жылдарға дейін жергілікті саясатқа үстемдік етті. Қоғамдық мүдделерді қорғайтын саудагерлер қауымдастығының өкілдері Орталық парктің құрылысын ұсынды, ол 1857 жылы конкурстық жобаға ашылды; ол американ қаласындағы алғашқы ландшафтық парк болды. Америка Азамат соғысы (1861–1865) кезінде қаланың Оңтүстікпен тығыз сауда байланыстарының салдарынан қиындықтар туды; соғысқа дейін экспорттың жартысы мақтаға және жоғарыдағы штаттардың тоқыма фабрикаларынан шыққан маталарға қатысты. Соғыс басталғанда, тұрғындардың арасында Одақ пен Конфедерацияға деген көзқарастың қақтығысы болды, сонымен қатар, әскери қызметке шақыруға наразылық білдірген көптеген иммигранттар да болды. Соғысқа байланысты шиеленіс 1863 жылғы қара нәсілділердің тұратын аудандары мен аболиционистердің үйлеріне шабуыл жасалған "Драфт көтерілісінде" (Draft Riots) күш алды, оны ирланд католиктері бастады. Көптеген қара нәсілді адамдар қаладан Бруклинге көшіп кетті. Азамат соғысынан кейін Еуропадан иммиграция күрт өсті, ал Нью-Йорк Америка Құрама Штаттарында жаңа және жақсы өмір іздеген миллиондаған адам үшін алғашқы бекетке айналды, бұл рөл 1886 жылы "Еркіндік мүсінінің" ашылуымен мойындалды.
ХХ ғасырдың басы: 18981945
1890 жылдан 1930 жылға дейін Нью-Йорк қаласы бастап келген ірі қалалар халықаралық назар орталығында болды. Бұл қалалардағы көкжайлар мен туристік орындар кеңінен жарияланды. Қала маңындағы елді мекендер орталық қалаға жұмысқа барушылар үшін тұратын аудандар ретінде қалыптасты. Сан-Франциско батыс аймағына, Атланта оңтүстікке, Бостон Жаңа Англияға, ал Чикаго АҚШ-тың орталық-батыс штаттарына үстемдік етті. Нью-Йорк қаласы коммуникация, сауда, қаржы, халықтық және жоғары мәдениет салаларында бүкіл елде алдымен келе жатты. 1920 жылы ең ірі 300 корпорацияның төрттен бірі осы қалада тіркелген. 1898 жылы Бруклин (сол кезде тәуелсіз қала), Манхэттен және айналасындағы аудандар біріктіріліп, қазіргі Нью-Йорк қаласы құрылды. Манхэттен мен Бронкс екі жеке округ ретінде құрылып, жақын маңайдағы округтердің бөліктерінен құрылған үш округпен бірігіп, бастапқыда «Ұлы Нью-Йорк» деп аталған жаңа қалалық басқаруды құрады. Бруклин округіне Бруклин қаласы кірді, ол жақында Бруклин көпірі арқылы Манхэттенмен қосылды; Куинс округі батыс Куинс округінен құрылды (қалған бөлігі 1899 жылы Нассау округі ретінде құрылды); ал Ричмонд округі Ричмонд округінің барлық аумағын қамтыды. Округтердегі қалалық басқарулар таратылды, ал округтік басқару функциялары қалаға немесе әр округке берілді. 1914 жылы Нью-Йорк штатының заң шығарушы органы Бронкс округін құрды, осылайша бес округ бес ауданмен сәйкес болды. Бронкста 1898–1929 жылдары тұрақты өсім болды, халық саны 1900 жылы 200 000-нан 1930 жылы 1,3 миллионға дейін алты есе өсті. Ұлы депрессия жұмыссыздықты, әсіресе жұмысшы табының арасында күрт өсірді және өсімді баяулатты. 1904 жылдың 15 маусымында «Генерал Слокум» экскурсиялық кемесі өртеніп, суға батып, көбінесе неміс иммигранттарының әйелдері мен балаларынан 1000-нан астам адам қаза тапты. Бұл қаланың ең ірі теңіз апаты. 1911 жылдың 25 наурызында Гринвич Виллидждегі «Триангел» жеңіл киім фабрикасының өртінде 146 киім тігуші жұмыскер қаза тапты. Осы оқиғаға жауап ретінде қала өрт сөндіру қызметін, құрылыс нормаларын және жұмыс орындарындағы ережелерді жақсартты. ХХ ғасырдың бірінші жартысында қала өнеркәсіп, сауда және коммуникация саласындағы әлемдік орталыққа айналды, 1909 жылғы Хадсон-Фултон мерекесі сияқты оқиғалармен оның артып келе жатқан ықпалын көрсетті. 1904 жылы Интербороу жылдам транзиті (Нью-Йорк қаласының алғашқы метро компаниясы) жұмыс істей бастады, ал Гранд-Централь терминалы мен Пенсильвания станциясынан жұмыс істейтін теміржолдар дамыды. 1918 жылдан 1920 жылға дейін Нью-Йорк қаласында тарихындағы ең ірі жалға беру ереуілі толқыны болды. Қаланың әр жерінде ондаған мыңнан жүз мыңға дейін жалға алушылар наразылық білдірді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан тұрғын үй мен көмір тапшылығы осы ереуілдерге себеп болды. Бұл оқиға кейде зорлық-зомбылыққа ұшырады және «Қызыл үрей» деп аталды. Осы оқиға ел тарихындағы алғашқы жалға беру заңдарының қабылдануына әкелді. Қала ішкі және шетелдік көшіп келушілер үшін де маңызды орын болды. 1940 жылға дейін Нью-Йорк Оңтүстік Американың ауылдық аймақтарынан келген афроамерикандықтар үшін Ұлы көші-қон кезінде маңызды бағыт болды. Гарлем Ренессансы 1920 жылдары және тыйым салу дәуірінде гүлденді. Нью-Йорктің үнемі үдеп келе жатқан өзгерістері мен қылмыстың және кедейліктің өсуі Бірінші дүниежүзілік соғыс сауда жолдарын бұзғаннан кейін, Иммиграциялық шектеу актілері соғыстан кейін иммиграцияны шектеді, ал Ұлы депрессия жаңа еңбек күшіне деген қажеттілікті азайтты. Бұл жағдай Алтын ғасырдың байларының билігін тоқтатты. Қаланың демографиялық жағдайы уақытша тұрақталған кезде, еңбек одақтары жұмысшы табына жаңа қорғау шараларын алуға және орта таптың әл-ауқатын арттыруға көмектесті, қаланың үкіметі мен инфрақұрылымы Фиорелло Ла Гардия басшылығымен күрт қайта жаңартылды, ал оның даулы парктер комиссары Роберт Мозес көптеген пәтерлік аудандардың құлдырауын тоқтатты, жаңа саябақтарды кеңейтті, көшелерді қайта жасады және аймақтарға шектеулер енгізіп, қайта ұйымдастырды. Бір кезде Нью-Йорк әлемдегі ең көп халқы бар қала болып саналды, 1925 жылы бір ғасыр бойы билік еткен Лондонды басып өтті. Ұлы депрессияның қиын жылдарында реформатор Фиорелло Ла Гардия мэр болып сайланды, ал Таммани Холл сексен жылдық саяси үстемдіктен кейін құлдырады. Ұлы депрессияның әсеріне қарамастан, әлемдегі ең биік көкжайлардың кейбірі 1930 жылдары салынды. Ар-деко архитектурасы – әйгілі Крайслер ғимараты, Эмпайр Стейт Билдинг және 30 Рокфеллер Плазасы сияқты ғимараттар қаланың көкжиегін анықтады. Рокфеллер орталығының құрылысы 1930 жылдары жүргізілді және сол кездегі ең ірі жекеменшік жоба болды. Соғыстан бұрын да, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін де қаланың кең аумақтары Роберт Мозес координациялаған көпірлер, саябақтар және саябақ жолдарының құрылысымен қайта жаңартылды, ол Америкадағы автомобильге бағытталған модернистік қала құрылысының ең жақтас адамы болды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең: 1946-1977
Екінші дүниежүзілік соғыстан оралған ардагерлер мен Еуропадан көшіп келгендер соғыстан кейінгі экономикалық өркендеуге себеп болды. Жаңа тұрғын үйге деген сұранысқа ардагерлерге арналған G.I. заңы көмектесті, бұл Квинстің шығыс бөлігінде және Нассау округінде үлкен қала маңындағы аудандардың дамуын жеделдетті. Соғыстан кейінгі жылдары фотограф Тодд Уэбб қаланы кеңінен суретке түсірді. Нью-Йорк соғыстан әлемнің жетекші қаласы ретінде шықты, ал Уолл-стрит АҚШ-тың көтерілуіне жетекшілік етті. 1951 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы Флашинг Медоус паркіндегі (Квинс) алғашқы штаб-пәтерін Манхэттеннің шығыс жағына көшірді. 1960 жылдардың соңында жылжымайтын мүлік дамытушысы және қала басшысы Роберт Мозестің көзқарастары Джейн Джейкобстың қалаларды жаңартуға қарсы пікірлерінің танымалдылығы артып келе жатқанда маңыздылығын жоғалта бастады. Азаматтардың наразылығы төменгі Манхэттен арқылы экспресс-жол салу жоспарын тоқтатты. Ұзақ соғыс өркендеуінен кейін Бронкс 1950 жылдан 1985 жылға дейін құлдырады, басым орташа табыстан көбінесе төмен табысқа дейін төмендеді, зорлық-зомбылық қылмыстары мен кедейліктің жоғары деңгейіне ұшырады. Бронкс 1980 жылдардың соңында басталған және бүгінге дейін жалғасып келе жатқан экономикалық және даму жаңғыруын бастан кешірді. Өнеркәсіптік базадан қызмет көрсету экономикасына көшу қарқыны артты, ал кеме жасау және киім өнеркәсібіндегі жұмыс орындары күрт азайды. Порттар контейнерлік кемелерге айналды, бұл көптеген дәстүрлі портовый жұмыскерлердің жұмысын жойды. Көптеген ірі корпорациялар өздерінің штаб-пәтерін қала маңына немесе алыс қалаларға көшірді. Сонымен қатар, қаржы, білім беру, медицина, туризм, байланыс және құқық салаларында қызмет көрсету өсті. Нью-Йорк АҚШ-тың ең ірі қаласы және ең ірі мегаполисі болып қала берді, сонымен қатар ең ірі қаржы, сауда, ақпарат және мәдени орталығы болып қала берді. АҚШ-тың көптеген ірі қалалары сияқты, Нью-Йорк та 1960 жылдардың соңында нәсілдік тәртіпсіздіктерге, топтардың соғыстарына және халық санының азаюына ұшырады. Көше белсенділері және Қара пантералар мен Жас лордтар сияқты азшылық топтары кедей аудандарда қалалық қызметтерді жақсарту талабымен жалға беру ереуілдерін және қоқыс тастау науқандарын ұйымдастырды. Олар сонымен қатар "Халыққа билік" ұйымдастыру және күш алу үшін тегін медициналық клиникалар мен басқа да бағдарламаларды құрды. 1970 жылдары қала қылмысқа толы тарихқа ие болды. 1975 жылы қалалық үкімет Феликс Рогатин басқарған Муниципалдық көмек корпорациясының федералдық қарызын қайта құру арқылы ғана банкроттықтан сақталды. Қала сонымен қатар Нью-Йорк штатының бір агенттігінен қаржылық бақылауды күшейтуге мәжбүр болды. 1977 жылы қала 1977 жылғы Нью-Йорк қаласының тоқ қуатының өшірілуіне және Сэм ұлының сериялық кісі өлтірулеріне ұшырады.
1978 жылдан қазіргі уақытқа дейін
1980 жылдары Уолл-стрит қайта жандана бастады, және қала әлемдік қаржы индустриясының орталығындағы өзінің орнын қайта иеленді. Жұмыссыздық пен қылмыс деңгейі жоғары қалып қойды, соңғысы кейбір санаттар бойынша онжылдықтың соңында және 1990 жылдардың басында рекордтық деңгейге жетті. Қала мен штаттың қаржыландыруымен жүзеге асырылған ауданды жаңарту жобалары Нью-Йорк үшін, әсіресе Бедфорд-Стювесант, Гарлем және Бронкс үшін өте тиімді болды. Кейін қала әлеуметтік және экономикалық жағынан қалпына келді, мұнда Азиялықтар, Латын Америкасы халқы және АҚШ азаматтарының көптеп келуі, сондай-ақ Нью-Йорк полиция департаментінің қылмысқа қарсы жаңа тактикасы көмектесті. 1989 жылы Нью-Йорк қаласы өзінің алғашқы афроамерикалық мэрі Дэвид Динкинсті сайлады. Ол Гарлемдегі саяси клубтан шыққан. 1990 жылдардың соңында қала зорлық қылмыстарының жалпыұлттық деңгейде төмендеуінен, қаржы индустриясының қайта өркендеуінен және «Кремний алқабы» деп аталатын технологиялық кластердің өсуінен пайда тапты. «Dot-com» бумасы кезінде бұл факторлар жыл бойында жылжытылмайтын мүліктің құнының өсуіне ықпал етті. Нью-Йорк сонымен қатар көбірек бизнес тартты және тасталған өнеркәсіптік аудандарды өнер галереяларына немесе тартымды тұрғын үйлерге айналдырды, мысалы, Мясо өңдеу ауданы және Челси (Манхэттенде) және Уильямсбург (Бруклинде). Нью-Йорк халқы 2000 жылғы халық санағында рекордтық деңгейге жетті. 2000 жылдан бергі халық санағының бағалауларына сәйкес, қала өсіп келеді, әсіресе ең урбанизацияланған Манхэттен ауданында қарқынды өсім байқалады. Осы кезеңде Нью-Йорк қаласы 2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі терактінің ошағы болды. Дүниежүзілік сауда орталығына жасалған терактіде мұнараларда және төңірегінде болған 2606 адам қаза тапты. Бұл оқиға қала үшін ауыр қайғы болды, бірақ қаланың қарқынды өсуін тоқтата алмады. 2014 жылдың 3 қарашасында теракт болған жерде One World Trade Center ашылды. 2012 жылдың 29 қазанында кешке «Сэнди» деп аталған қатты дауыл Нью-Йоркке келді, нәтижесінде Төменгі Манхэттендегі көптеген көшелер, туннельдер мен метро желілері суға батты. Бруклин, Куинс және Статен-Айлендтің жазық жерлері де суға батты. Қаланың көптеген бөліктерінде және аймақтарында электр қуаты үзілді. 2020 жылдың наурыз айында қала COVID-19 пандемиясының бірінші толқыны кезінде карантинге жабылды. 2021 жылдың желтоқсанына қарай Нью-Йорк штатындағы коронавирус пандемиясының салдарынан ең көп өлімді Нью-Йорк қаласы тіркеді, ал штаттың өзі АҚШ-тағы барлық штаттардың арасында коронавирусқа шаққандардың ең көп санына ие. Бірінші толқын кезінде АҚШ-та тіркелген барлық жағдайлардың үштен бірі Нью-Йорк қаласына тиесілі болды.
Негізгі дереккөздер
Берк, Кэти. ред. Манхэттен естеліктері: Ескі Нью-Йорк пошта карточкалары кітабы (2000); (c) символы жоқ пошта карточкалары авторлық құқықпен қорғалмаған және жалпыға қолжетімді. Динкинс, Дэвид Н. Мэрдің өмірі: Нью-Йорктің керемет мозаикасын басқару (PublicAffairs Books, 2013) Геллман, Дэвид Н. және Дэвид Куигли, ред. Джим Кроу Нью-Йорк: Нәсіл және азаматтық туралы деректі тарих, 1777–1877 (2003) Джексон, Кеннет Т. және Дэвид С. Данбар, ред. Империялық қала: Нью-Йорк ғасырлар бойы. 1015 беттік үзінділер онлайн қолжетімді. Кувенховен, Джон Атли. Нью-Йорктің Колумбия тарихи портреті: Графикалық тарихтағы эссе. (1953) Патерсон, Дэвид. Қара, соқыр және жауапты: Көрегендікпен басшылық ету және қиындықтарды жеңу туралы әңгіме. Нью-Йорк, 2020) Стил, Бэйрд, ред. Готэмге арналған айна: Голланд заманынан бүгінгі күнге дейінгі замандастардың Нью-Йоркті көргені (Нью-Йорк университетінің баспасы, 1956) Стоукс, И. Н. Фелпс. Манхэттен аралының иконографиясы, 1498–1909 жылдары түпнұсқа көздерден жинақталған және маңызды карталардың, жоспарлардың, көріністердің және құжаттардың фотосуреттік көшірмелерімен суреттелген (6 том, 1915–1928). Манхэттен және Нью-Йорк қаласының өте егжей-тегжейлі, суреттелген хронологиясы. The Iconography of Manhattan Island томдарының барлығы тегін онлайн қолжетімді: И. Н. Фелпс Стокс; The Iconography of Manhattan Island 1-том. 1915 ж. 1-тарау. Ашылу кезеңі (1524–1609); Голланд кезеңі (1609–1664). Ағылшын кезеңі (1664–1763). Революциялық кезең (1763–1783). Түзету және қайта құру кезеңі; Нью-Йорк штаты мен федералды астана ретінде (1783–1811) И. Н. Фелпс Стокс; Манхэттен аралының иконографиясы 2-том. 1916 ж. 2-том. Картография: Солтүстік Американың шығыс жағалауының географиясы туралы білімнің дамуына арналған эссе; Манхэттен аралы және оның айналасындағы ерте карталар мен кестелер / Ф. С. Ведер және И. Н. Фелпс Стокс. Манатус карталары. Кастелло жоспары. Голланд гранттары. Нью-Йорктің алғашқы газеттері (1725–1811). Манхэттен аралының 1908 жылғы жоспары И. Н. Фелпс Стокс; Манхэттен аралының иконографиясы 3-том. 1918 ж. 3-том. 1812 жылғы соғыс (1812–1815). Өнертабыс, өркендеу және прогресс кезеңі (1815–1841). Өнеркәсіптік және білім беру даму кезеңі (1842–1860). Азамат соғысы (1861–1865); саяси және әлеуметтік даму кезеңі (1865–1876). Қазіргі заманғы қала және арал (1876–1909) И. Н. Фелпс Стокс; Манхэттен аралының иконографиясы 4-том. 1922 ж. 4-том. Ашылу кезеңі (565–1626); Голланд кезеңі (1626–1664). Ағылшын кезеңі (1664–1763). Революциялық кезең, 1-бөлім (1763–1776) И. Н. Фелпс Стокс; Манхэттен аралының иконографиясы 5-том. 1926 ж. 5-том. Революциялық кезең, 2-бөлім (1776–1783). Нью-Йорк штаты мен федералды астанасы ретіндегі бейімделу және қайта құру кезеңі (1783–1811). 1812 жылғы соғыс (1812–1815); өнертабыс, өркендеу және прогресс кезеңі (1815–1841). Өнеркәсіптік және білім беру даму кезеңі (1842–1860). Азамат соғысы (1861–1865); саяси және әлеуметтік даму кезеңі (1865–1876). Қазіргі заманғы қала және арал (1876–1909) И. Н. Фелпс Стокс; Манхэттен аралының иконографиясы 6-том. 1928 ж. 6-том. Хронология: қосымшалар. Бастапқы гранттар мен фермалар. Әдебиеттер тізімі. Көрсеткіш. Вирга, Винсент, ред. Нью-Йорктің тарихи карталары мен көріністері (2008)
Gellman, David N. and David Quigley, eds. Jim Crow New York: A Documentary History of Race and Citizenship, 1777–1877 (2003)
Jackson, Kenneth T. and David S. Dunbar, eds. Empire City: New York Through the Centuries 1015 pages of excerpts online
Kouwenhoven, John Atlee. The Columbia Historical Portrait of New York: An Essay In Graphic History. (1953)
Paterson, David. Black, Blind, & In Charge: A Story of Visionary Leadership and Overcoming Adversity. New York, 2020)
Still, Bayrd, ed. Mirror for Gotham: New York as Seen by Contemporaries from Dutch Days to the Present (New York University Press, 1956)
Stokes, I. N. Phelps. The Iconography of Manhattan Island, 1498–1909 compiled from original sources and illustrated by photo intaglio reproductions of important maps plans views and documents in public and private collections (6 vols., 1915–28). A highly detailed, heavily illustrated chronology of Manhattan and New York City. see The Iconography of Manhattan Island All volumes are on line free at:
I. N. Phelps Stokes; The Iconography of Manhattan Island Vol 1. 1915 v. 1. The period of discovery (1524–1609); the Dutch period (1609–1664). The English period (1664–1763). The Revolutionary period (1763–1783). Period of adjustment and reconstruction; New York as the state and federal capital (1783–1811)
I. N. Phelps Stokes; The Iconography of Manhattan Island Vol 2. 1916 v. 2. Cartography: an essay on the development of knowledge regarding the geography of the east coast of North America; Manhattan Island and its environs on early maps and charts / by F. C. Wieder and I. N. Phelps Stokes. The Manatus maps. The Castello plan. The Dutch grants. Early New York newspapers (1725–1811). Plan of Manhattan Island in 1908
I. N. Phelps Stokes; The Iconography of Manhattan Island Vol 3. 1918 v. 3. The War of 1812 (1812–1815). Period of invention, prosperity, and progress (1815–1841). Period of industrial and educational development (1842–1860). The Civil War (1861–1865); period of political and social development (1865–1876). The modern city and island (1876–1909)
I. N. Phelps Stokes; The Iconography of Manhattan Island Vol 4. 1922; v. 4. The period of discovery (565–1626); the Dutch period (1626–1664). The English period (1664–1763). The Revolutionary period, part I (1763–1776)
I. N. Phelps Stokes; The Iconography of Manhattan Island Vol 5. 1926; v. 5. The Revolutionary period, part II (1776–1783). Period of adjustment and reconstruction New York as the state and federal capital (1783–1811). The War of 1812 (1812–1815) ; period of invention, prosperity, and progress (1815–1841). Period of industrial and educational development (1842–1860). The Civil War (1861–1865) ; Period of political and social development (1865–1876). The modern city and island (1876–1909)
I. N. Phelps Stokes; The Iconography of Manhattan Island Vol 6. 1928; v. 6. Chronology: addenda. Original grants and farms. Bibliography. Index. Virga, Vincent, ed. Historic Maps and Views of New York (2008)
Қосымша қарау
Нью-Йорк: деректі фильм: Рик Бёрнс PBS арнасы үшін түсірген сегіз бөлімді, 17 сағаттық деректі фильм. Алғаш рет 1999 жылы көрсетілді, содан кейін 2001 және 2003 жылдары қосымша бөлімдері эфирге шықты.