Кіріспе

Ұйқыдағы еріксіз несеп, сондай-ақ Крис Браун әнінде айтылғандай, түнгі энурез (НЕ) деп аталады, бұл көк шөлдің бақылануы қалыпты жасқа жеткеннен кейін ұйқыда еріксіз несеп шығару. Балалар мен ересектерде төсекке несеп шығару эмоционалдық стреске алып келуі мүмкін. Көптеген жағдайларда төсекке несеп шығару – дамудың қалыптан тыс кешігуі, эмоционалдық проблема немесе физикалық ауру емес. Төсекке несеп шығарудың тек шамалы бөлігінде (5-10%) нақты медициналық себептер болады. Бұл жағдай отбасы тарихымен байланысты болуы мүмкін. Егер бала бұрын ұзақ уақыт бойы құрғақ болмаған болса, онда түнгі энурез біріншілік деп саналады. Екіншілік түнгі энурез – бала немесе ересек адам құрғақ болғаннан кейін қайтадан төсекке несеп шығаруы. Емдеуге мінез-құлқы терапиясы (мысалы, төсекке несеп шығару дабылы), гормон алмастыру сияқты дәрілер, тіпті уретраны кеңейту сияқты хирургиялық араласулар кіруі мүмкін. Көбінесе төсекке несеп шығару – дамудың қалыптан тыс кешігуі болғандықтан, емдеу жоспарларының мақсаты өзіне сенімділікті сақтау немесе арттыру болып табылады. Балалардың бақылауында болмайтын жағдайға байланысты қысым көрсету, ұяттау немесе жазалаудың психологиялық салдары туралы ескерту жасалады.

Әдеп-тұрыстық әсер

Зерттеулер көрсеткендей, мінез-құлқында проблемалары бар балалар төсекке сиюге көбірек бейім. Дамуында мәселелері бар балалар үшін, мінез-құлық проблемалары мен төсекке сию жиі даму мәселелерінің бір бөлігі болып табылады немесе солардың салдары. Егер баланың басқа даму мәселелері болмаса, онда осындай мінез-құлық проблемалары өзіне деген сенімсіздіктен және сиюдан туындаған стрестен пайда болуы мүмкін. АҚШ-та төсекке сиетін балалардың шамамен 25% жазаланады. Гонконгта бұл көрсеткіш 57% құрайды. Тек бастауыш мектепті бітірген ата-аналар төсекке сиетін балаларын жоғары және жоғары білім алған ата-аналарға қарағанда екі есе көп жазалайды.

Отбасылар

Баланың төсекке сиюі ата-аналар мен отбасы мүшелерін жиі стресске ұшыратады. Лас киім-кешек пен төсек-орын қосымша кір жууға себеп болады. Бала оянып немесе жыласа, ол ата-анасын оятып, олардың ұйықтауына кедерілгі келтіруі мүмкін. Еуропалық зерттеуге сәйкес, баласы түнде төсекке сиетін отбасы жылына қосымша кір жуу, жайма, бекіткіштер және төсек алмастыруға шамамен 1000 доллар жұмсайды.

Әлеуметтік ауру

Төсекке кіргізу, егер күтушілер төсекке кіргізген баланы ұялту немесе жазалау арқылы жарақаттандырмаса, социопат болу мүмкіндігін арттырмайды. Төсекке кіргізу 1963 жылы Джон Макдональд сипаттаған үш мінез-құлық белгісінің жиынтығы – Макдональд үштігінің бір бөлігі болды. Басқа екі белгі – өрт қою және жануарларға қатыгездік жасау. Макдональд осы үш белгінің барлығын көрсететін адамның кейін социопатиялық қылмыстық мінез-құлық танытуы арасында байланыс бар екенін айтты. Кейбір бағалауларға сәйкес, көптеген адам өлтіргендердің 60%-ы жасөспірім шағынан кейін де төсегін шылатып жатады. Энурез – "ең жақсысы білмейтін, қасақана емес [ ] әрекет". Төсекке кіргізуді өткендегі сезімдермен және жеке тұлғамен байланыстыруға болады. Әсіресе отбасылық ортада үлкен стресске ұшыраған балалар, айналасындағы ортаның тудырған стрессін жеңілдету үшін жиі төсегін шылатып жатады. Травма балаларда да, ересектерде де төсекке кіргізудің қайтаруына (екіншілік энурез) себеп болуы мүмкін. Қылмыстық мінез-құлықтың мүмкіндігін арттыратын төсекке кіргізу емес, онымен байланысты жарақат. Ата-ананың қатыгездігі "адам өлтіруге бейімділікке" алып келуі мүмкін.

Себептер

Төсекке сиюдің этиологиясы толыққанды түсінілмеген, бірақ оның үш негізгі себебі бар: шамадан тыс несеп шығару, ұйқының нашар оянуы және несеп шығару қабілетінің жоғалуы. Себептерді ажырату негізінен науқастың анамнезіне және ата-анасы немесе күтушісі толтырған сұйықтық тізіміне негізделеді, бұл емдеу таңдауларын анықтауға көмектеседі. Төсекке сиюдің генетикалық компоненті күшті. Ата-анасы бұл проблемадан зардап шекпеген балаларда төсекке сиюдің көрінісі 15% ғана құрайды. Егер ата-ананың бірі немесе екеуі де төсекке сиген болса, бұл көрсеткіш 44% және 77% дейін артады. Бұл екі фактор (этиология және генетикалық компонент) төсекке сиюдің ең көп таралған себептері болып табылады, бірақ қазіргі медициналық технология осы себептерді анықтау үшін жеңіл тесттерді ұсынбайды. Төсекке сиюдің дамудағы кешігу екенін дәлелдейтін тест жоқ, ал генетикалық тестілеудің пайдасы шамалы немесе мүлдем жоқ. Сондықтан, басқа жағдайларды жоққа шығару қажет. Төмендегі себептер сирек кездеседі, бірақ оларды анықтау оңай және тиімді емдеуге мүмкіндік береді: кейбір балаларда антидиуретикалық гормон (АДГ) өндірісі жеткіліксіз болады, ал басқаларында АДГ өндірісі артып кетсе де, оның әсері жеткіліксіз болады. Төсекке сию мәселесі бар адамдарда назар тапшылығы және гипербелсенділік синдромы (ADHD) диагнозы 2,7 есе жиі қойылады. Созылмалы ішек қатуы төсекке сиюге себеп болуы мүмкін. Ішек толы болғанда, ол несеп шығару қабілетіне қысым түсіреді. Көбінесе мұндай балалар қалыпты түрде дефекация жасайды, бірақ ішекте маңызды мөлшерде материал қалады, бұл төсекке сиюге әкеледі. Жұқпалы аурулар мен аурулар екіншілік түнгі энурезбен және күндізгі энурезбен байланысты. Төсекке сиюдің барлық жағдайларының 5% -дан азы жұқпалы аурулар немесе аурулар салдарынан туындайды, олардың ең көп таралғаны - несеп жолдарының инфекциясы. Неврологиялық дамуы бұзылған балаларда төсекке сию жиілігі жоғары. Жеті жасар балалардың арасында жүргізілген зерттеу көрсетті, мүгедек және зиякерлік қабілеті шектеулі балаларда төсекке сию көрсеткіші мүгедек емес балаларға қарағанда үш есе жоғары (26,6% және 9,5% тиісінше). Психологиялық мәселелер (мысалы, отбасындағы өлім, сексуалдық зорлық-зомбылық, қатты қорлау) екіншілік түнгі энурездің (қайтадан төсекке сию) себебі ретінде белгілі, бірақ PNE типті төсекке сиюдің себебі болып сирек кездеседі. Төсекке сию PANDAS деп аталатын балалар нейропсихологиялық ауруының белгісі болуы мүмкін. Жоғарғы тыныс жолдарының обструкциясынан туындаған ұйқыдағы апноэ төсекке сиюмен байланысты. Ысқырық және тонзиллалардың немесе аденоидтардың үлғаюы ұйқыдағы апноэ болуы мүмкін проблемалардың белгісі болуы мүмкін.

расталмаған

Кейбір науқастарда тағамдық аллергия да осының себебі болуы мүмкін. Бұл байланыс толыққанды зерттелмеген, одан әрі зерттеулер қажет. Дәретханаға дұрыс үйренбеу – төсекке сиюдің тағы бір даулы себебі. Бұл теория өткен ғасырда кең қолдау тапты және кейбір авторлар оны бүгінге дейін сілтейді. Кейбіреулер төсекке сию баланың дұрыс емес дәретханаға үйрету салдарынан болуы мүмкін дейді, бала тым ерте жастан бастап үйретілсе немесе үйретуге тым күш қолданылса. Жақындағы зерттеулер әртүрлі нәтижелер көрсетті және дәретханаға үйретупен байланысы дәлелденген де, жоқ деп айтуға да болмайды. Америкалық Педиатрия Академиясының мәліметінше, дәретханаға үйрету кезінде балаларға басқа дамыту кезеңдерімен салыстырғанда зорлық көрсету жиірек кездеседі. Құйрықкөнердің зәр айдайтын қасиеті бар деген репутациясы бар, ал халық арасындағы әңгімелер мен халық даналығы оны ұстаған балалар төсекке сие алады дейді. Ағылшын тіліндегі халық аты "пибид" және "писсабид" болып табылады. Француз тілінде құйрықкөнер "писсенлит" деп аталады, яғни "төсекке зәр шығару"; итальян тілінде "piscialletto", ал испан тілінде "meacamas" деп аталады.

Механизм

Төсекке сиюді екі физиологиялық функция алдын алады. Біріншісі – түнде несеп өндірісін азайтатын гормон. Екіншісі – несеп қуығы толғанда ояну қабілеті. Балалар көбінесе түнгі құрғақтылыққа осы қабілеттердің бірін немесе екеуін дамыту арқылы жетеді. Бұл қабілеттердің қалай және қашан дамитынында тұқым қуалаушылық факторлардың ролі бар сияқты. Бірінші қабілет – организмнің несеп өндірісін азайтатын гормондық цикл. Күн батқан кезде организм аз ғана антидиуретикалық гормонды (аргинин вазопрессині немесе АВП деп те аталады) бөліп шығарады. Бұл гормондық импульс бүйректің несеп шығаруын түн бойы азайтады, нәтижесінде несеп қуығы таңертеңге дейін толып қалмайды. Бұл гормондық цикл туған кезде қалыптаспайды. Көптеген балаларда ол екі-алты жас аралығында, ал кейбіреулерінде алты жастан бастап жасөспірім шаққа дейін дамиды, ал кейбіреулерінде мүлдем дами қоймайды. Адамдарға құрғақ болуға көмектесетін екінші қабілет – несеп қуығы толғанда ояну. Бұл қабілет вазопрессин гормонымен бірдей жас шамасында дамиды, бірақ ол гормондық циклдан тәуелсіз. Әдетте, бір және екі жастағы балаларда несеп қуығы үлкейе бастайды және олар несеп қуығының толуын сезіне бастайды. Екі және үш жастағы балалар күндіз құрғақ бола бастайды. Төрт және бес жастағы балаларда ересектерге тән несепті бақылау қалыптасады және олар түнде құрғақ бола бастайды.

Дене шынықтыру тексеруі

Әрбір бала ем басталғанда кем дегенде бір рет медициналық қаралудан өтуі керек. Толық педиатриялық және неврологиялық тексеру ұсынылады. Бүйрек патологиясын жоққа шығару үшін қан қысымын өлшеу маңызды. Сыртқы жыныс мүшелері мен бел-қабырға аймағы мұқият тексерілуі керек. Омыртқаның кемшіліктері, мысалы, шұқырша, шаш шоғы немесе тері түсінің өзгеруі, омыртқа ішіндегі зақымдануы бар пациенттердің шамамен 50%-інде байқалуы мүмкін. Алғашқы кездесу кезінде төменгі аяқтардың толыққанды неврологиялық тексеруі жүргізілуі керек, оған жүріс, бұлшықет күші, тонус, сезіну, рефлекстер және табан реакциясы кіреді.

Жіктеу

Түнгі уақыттағы несеп ұстау қабілеті үш факторға байланысты: 1) түнгі уақытта несеп өндірілуі, 2) түнгі уақыттағы несеп қуығының жұмысы және 3) ұйқы мен ояну механизмдері. Кез келген бала түнгі энурезді бастан өткереді, егер несеп мөлшері несеп қуығында ұстауға болатын көлемнен көп болса немесе детрусордың гиперактивтілігі болса, оның үстіне, жақындап келе жатқан несеп қуығының жирылуынан оянбаса.

Түнгі негізгі энурез

Түнгі енурез – төсекке несеп салудың ең көп кездесетін түрі. Төсекке несеп салу, несеп шығаруды қалыпқа келтіруге тиіс жасқа (4-7 жас) жеткеннен кейін де жалғаса берсе, және аптасына кем дегенде екі түнді ылғалды өткізеді, ұзаққа созылған құрғақ түндер болмайды немесе басқа адамның көмегімен дәретханаға апармайынша құрғақ ұйықтай алмайды – бұл жағдай ауруға айналады. Жаңа зерттеулер психозға қарсы препараттардың жанама әсері ретінде енурезді тудыруы мүмкін екенін көрсетіп тұр. Балалардағы енурезге тамақтанудың әсері бар екені дәлелденген. Дұрыс тамақтанбаудан туындаған іш қату, ішекте нәжіс жиналуына және несеп шығаруды бақылаудың жоғалуына (ағып кету инконтиненциясы) әкелуі мүмкін. Дегенмен, кейбір зерттеушілер енурезді анықтау үшін басқа жас диапазонын ұсынады. Осы ұсыным бойынша, бала 7 жасқа толғаннан кейін үнемі төсекке несеп тастаса, бұл клиникалық проблема деп есептелуі керек.

Екіншілік түнгі энурез

Екіншілік энурез, науқас түнде ұзақ уақыт бойы (алты ай немесе одан көп) құрғақ болу кезеңінен өткеннен кейін, түнгі оталға қайта оралуымен пайда болады. Екіншілік энурездің себебі эмоционалдық стресс немесе несеп жолдарының инфекциясы сияқты медициналық жағдайлар болуы мүмкін.

Психологиялық анықтама

Психологтарға түнгі энурез науқасқа елеулі қайғы келтірсе, диагноз қоюға және бейнелерге рецепт жазуға рұқсат етіледі. Психиатрлар оның орнына DSM IV анықтамасын пайдалана алады, онда түнгі энурез кем дегенде 5 жастағы балада аптасына екі рет немесе одан да жиі, кем дегенде үш ай бойы төсекке немесе киімге қайта-қайта зәр шығару деп анықталады, бұл дәрі-дәрмектің қосымша әсерінен немесе медициналық жағдайдан туындамауы керек.

Менеджмент

Төсекке сіңудің бірнеше емдеу жолы бар. Егер төсекке сіңудің себебі көпіршік бездің аномалиясы немесе қант диабеті сияқты нақты анықталған медициналық жағдай болмаса, төмендегідей шаралар қолданылады. Көпіршік бездің аномалиясы, инфекция немесе диабет сияқты нақты медициналық жағдайлар болғанда емдеу ұсынылады. Баланың өзіне деген сеніміне немесе отбасы мен достар арасындағы қарым-қатынасына зиян келтіруі мүмкін жағдайларда да емдеу қарастырылады. Төсекке сіңудің көптеген жағдайлары нақты медициналық жағдайлармен байланысты емес, сондықтан емдеу көбінесе баланың психологиялық жағдайына деген алаңдаушылықтан басталады. Төсекке сіңуді мінез-құлқы арқылы емдеу баланың өзіне деген сенімін арттыруға көмектеседі. Әдетте, ата-аналар дәрігерлерге қарағанда ертерек алаңдай бастайды. 1980 жылы жүргізілген зерттеуде ата-аналар мен дәрігерлерге балалардың түнде құрғақ болуы керек жас туралы сұрақ қойылды. Ата-аналардың орташа жауабы 2,75 жас болды, ал дәрігерлердің орташа жауабы 5,13 жасқа тең болды. Жазалау тиімсіз және емдеуге кедергі келтіруі мүмкін.

Емдеу тәсілдері

Алғашқы ем ретінде қарапайым мінез-құлық әдістері ұсынылады. Басқа емдеу әдістерінің арасында келесілер бар: Түнгі энурезде мотивациялық терапия көбінесе ата-ана мен балаға білім беруді қамтиды. Күңкілді фактілермен жеңілдету керек. Ұйықтауға барар алдында 2 сағат бұрын сұйықтықты ішуді шектеу керек. Балаға ұйықтамас бұрын несеп қуығын толық босатуға көмектесу керек. Оңтайлы нәтижеге жету үшін күнделік немесе кесте жасап, үлгерісті бақылап, балаға әрбір құрғақ түнді сыйлықпен марапаттау жүйесін құруға болады. Бала таңертеңгі тазалауға қатысып, жарамсыздық жағдайының жазаланбайтын салдары ретінде есте сақтауы керек. Бұл әдіс, әсіресе кішкентай балаларға (<8 жас) тиімді және пациенттердің 15-20% құрғақ болуына көмектеседі. Күту: Көптеген балалар төсекке зәр шығарудан өседі. Осы себепті урологтар мен педиатрлар бала 6-7 жасқа толғанға дейін емдеуді кейінге жылдыруды жиі ұсынады. Егер дәрігер баланың өзіне деген сенімін немесе отбасымен/достармен қарым-қатынасын зақымдайтынын байқаса, емдеуді ертерек бастауы мүмкін. Төсекке зәр шығару дабылы: Дәрігерлер жиі ылғалдылықты сезгенде дауыс беретін төсекке зәр шығару дабылын ұсынады. Бұл балаға толы несеп қуығының сезімінен оянуға көмектеседі. Бұл дабылдар емдемеуге қарағанда тиімдірек деп есептеледі және кейбір медициналық емдеулерге қарағанда қолайсыз әсерлердің қаупі аз болуы мүмкін, бірақ дабылдар басқа емдеулерге қарағанда тиімдірек пе, әлі белгісіз. Рецидивтер 29%-дан 69%-ға дейін болуы мүмкін, сондықтан емдеуді қайталау қажет болуы мүмкін. DDAVP (десмопрессин) таблеткалары ұйқы кезінде зәр шығаруды азайтатын антидиуретикалық гормонның синтетикалық аналогы болып табылады. Десмопрессин көбінесе десмопрессин ацетаты, DDAVP түрінде қолданылады. DDAVP қабылдаған пациенттер плацебо қабылдағандарға қарағанда 4,5 есе көп құрғақ болады. Десмопрессинмен емдеуге үміткер басқа балалар – дабыл терапиясы сәтсіз аяқталған немесе дабыл терапиясына мойын бұруға ықпалсыз балалар. Бұл жазғы лагерьде және түнде энурездің алдын алу үшін өте пайдалы болуы мүмкін. Бұл препараттарға амитриптилин, имипрамин және нортриптилин жатады. Зерттеулер көрсеткендей, бұл препараттарды қабылдаған пациенттер плацебо қабылдағандарға қарағанда 4,2 есе көп құрғақ болады. Кейбір жағдайларда төсекке зәр шығару оқиғаларын тазалауды жеңілдету үшін су өткізбейтін матрац төсектері қолданылады, бірақ олар тек матрасты ғана қорғайды, ал жастық, төсек жапқыштары немесе ұйықтап жатқан серіктес ластануы мүмкін.