Кіріспе

Француз католик миссионері және зерттеуші (1813–1860)

Эварист Режис Хук, К. М., сондай-ақ Аббат Хук (1813–1860) деп те аталады, француз католик діни қызметкері, лазарит миссионері және саяхатшы. Ол Цин дәуірі Қытайы, Моңғолия (сол кезде "Тартария" деп аталған) және әсіресе сол кездегі көбіне беймәлім Тибет туралы "Тартария, Тибет және Қытайдағы саяхат естеліктері" кітабындағы баяндарымен танымал болды. Ол және оның серігі Жозеф Габет 1812 жылы Томас Мэннингтен кейін Лхасаға жеткен еуропалықтардың алғашқылары болды.

Ерте өмір

Хук 1813 жылы 1 тамызда Францияның Тарн-и-Гаронна департаментіндегі Кайлус қаласында дүниеге келген. 1837 жылы, 24 жасында, ол Париждегі олардың монастырында Миссия қауымына (сол кезде "лазариттер" деп жақсы белгілі) қосылды. Екі жыл өткен соң дін қызметкері болып суырылды.

Қытайда

Көп ұзамай ол 1783 жылы иезуиттердің орнына келген Қытайдағы Лазарит миссиясында жұмыс істеу мүмкіндігін іздеді. Он сегіз ай бойы Макаодағы семинарияда миссионерлік қызмет пен қытай тілін, Ж.Г. Пербуайрдің (кейіннен шейіт болып, қасиетті деп жарияланған) басшылығымен оқыды. Оның қытай тілі жеткілікті делінген соң, ол құрлықта жұмыс істеу үшін шашын ұзартып, міндетті кезекке кестірді, кең қытай киімдерін киді және терісін сарғылт түске бояды. Ол Перл өзенімен Гуанчжоуға ("Кантонға") кемемен жол тартты және біраз уақыт бойы оңтүстік провинциялардағы миссияны басқарды. Содан кейін ол солтүстікке, Пекинге ("Пекин") сапар шекті, онда мандарин тілін жетілдірді.

Моңғолияда

Кейін ол Пекиннен солтүстікке қарай 300 миль (483 км) жердегі Қара сулар аңғарында немесе Хэйшуйде қоныстанды, бұл Моңғолия шекарасының ішінде орналасқан. Сонда, Қытайдың Ұлы Қабырғасынан тыс, Цзяцин императорының ("Киа патшасы") қудалауынан қашқан, көптеген, бірақ шашыраңқы жергілікті христиандар пана тапқан. Император христиандықты Қытайдың айыпталарлық ырым-жырымдар мен культтер тізіміне қосып, миссионерлерді өлім жазасымен, ал дін аударғандарды Синьцзян мұсылмандарына құлдыққа салып жазалау қаупін тудырған. Хук өзін "татарлардың" диалектілерін және әдет-ғұрыптарын зерттеуге арнап, олар үшін бірнеше діни мәтіндерді аударды.

Тибетке іссапар

Хучтың ниеті Қытайдан Лхасаға, одан Үндістанға саяхаттау еді (Шуанцзанның 7 ғасырда Ташкент, Самарқан және Таксила арқылы бұрынғы саяхаты сияқты). Бұл жұмыс оны 1844 жылы Монголияның апостолдық викариаттың ықпалымен Тибетке саяхатқа дайындады. 1844 жылдың қыркүйегінде ол Долон-Норға жетіп, сапарға дайындық жасады. Ұзақ өтпей, өзінің виченциандық досы Жозеф Габетпен және христиан дінін қабылдаған жас моңғол діни қызметкерімен бірге жолға шықты. Назар аудармау үшін, топ ламалар немесе діни қызметкерлердің киімін киді. Сары өзеннен өтіп, олар Ордос шөліне енді. Су мен отын жетіспеушілігінен қатты қиындықтарды бастан өткергеннен кейін, олар су тасқан Сары өзеннен қайта өтіп, Гансуға кірді. Куэнь-Кянг-Хьенге кіргенде екі миссионер де ауыр сырқаттанды, саяхатты тоқтата тұрып, тынығып, емделуге мәжбүр болды. 1845 жылдың қаңтарында олар шекарадағы Тан Киулге жетті. Лхасаға төрт айлық тәуелсіз сапарға шығудың орнына, олар Пекиннен қайтып келетін тибеттік елшілікті күтті, ол сегіз айға созылды. Олар зиялы ұстаздың басшылығымен тибет тілін және будда әдебиетін оқыды. Үш ай бойы олар 4000 адамға сыйымды ежелгі Кунбум лама сарайында тұрды. 1845 жылдың қыркүйек айының соңында олар 2000 адамнан және 3700 малдан тұратын елшілікке қосылды. Коко Нор (Циньхай) шөлінен өтіп, олар ойшыл ламалардың аралымен бірге үлкен Коко Нор көлінен өтті. Миссионерлер Эваристемен бірге осы ламалармен ұзақ және терең әңгімелер мен медитациялар жасады, бұл олардың Қытайдағы табысына үлкен үлес қосты. Мұндай ламалардың түсініксіз сиқырлы күші болды және олар алдағы ыстық, ылғалды саяхатқа бата берді. Қарлы таулар арқылы қиын жолдан өткеннен кейін, олар 1846 жылдың 29 қаңтарында Лхасаға кірді. Регент оларды ыстық қарсы алып, кішкентай шіркеу ашуға рұқсат берді. Олар миссияларын құруды бастағанда, Қишан, Қытай резиденті араласты. Бірінші опиум соғысы (1839–1842) кезінде Жили провинциясының губернаторы болған Қишан, алдымен Дагуда, содан кейін Кантонда капитан Чарльз Эллиотпен келіссөздер жүргізді. Оның әрекеті мақұлданбағандықтан, Қишан лаңкестікке ұшырады, өлім жазасына кесілді, кейін кешірілді, содан кейін императорлық комиссар ретінде Тибетке жіберілді. Хук пен Габет Тибеттен Үндістанға жетуі мүмкін болса, Қишан 1846 жылдың 26 ақпанында Хук пен Габетті Лхасадан күзетпен қуды. Тибетте болу себептерін ресми тергеуден кейін, олар 1846 жылдың қазан айында Кантонға ресми түрде эскортталды.

Гуанчжоу қаласында

Габет 1846 жылдың соңында Қытайға британдық министрдің толық өкілеттігі бар Джон Фрэнсис Дэвистің хатшысы Александр Джонстонмен бірге Еуропаға оралды. Дэвис Орталық Азия туралы стратегиялық маңызы зор Габеттің қызықты хабарларын Палмерстонға жеткізді. Габет Рио-де-Жанейроға барды, бірақ көп ұзамай қайтыс болды. Хук Қытай мен Орталық Азиядағы саяхаттары туралы естеліктерін жазу үшін Кантонда үш жылға жуық уақыт қалды. 1850 жылы Парижде жарық көрген "Тартария, Тибет және Қытайдағы саяхат естеліктері" жақсы қарсы алынды.

Еуропадағы

1852 жылы Хьюк денсаулығы нашарлап Еуропаға оралды, бірақ 1854 жылы "Еске алулар" кітабының жалғасын және 1857 және 1858 жылдары жарық көрген Қытайдағы христиан дінінің толық тарихы туралы ауқымды еңбегін жариялады. Өмірінің соңғы жылдары Кочинхинадағы оқиғаларға белсенді қатысты. Ол Наполеон III-ге шара қабылдауға шақырып: «Алыс Шығыс жақын арада маңызды оқиғаларға куә болады. Егер император қаласа, Франция онда маңызды және даңқты рөл атқара алады», – деді. Наполеон Шығыс Азияда француз колониялық ықпалын орнату үшін алғашқы қадамдар жасады. Ол 1858 жылы француз католик миссионерлерін қудалағандықтары үшін вьетнамдықтарды жазалау мақсатында теңіз экспедициясын ұйымдастырды және 1787 жылғы ескі келісімге сәйкес Туран портын және Пуло Кондор аралын вьетнамдықтардан талап етті, аталған келісім бұрын ешқашан қолданылмаған еді. Бұл әрине 1861 жылы толыққанды басып алуға әкелді. Хьюк 1860 жылдың 31 наурызында Парижде қайтыс болды.

Шығармалары

Оның 1844, 1845 және 1846 жылдардағы Тартария, Тибет және Қытайдағы саяхаты туралы естеліктері 1850 жылы Парижде жарық көрді. Ол көп ұзамай 1851 жылы ағылшын тілінде жарық көрді. Немец тіліндегі аударма 1855 жылы Лейпцигте, содан кейін голланд, испан, итальян, швед, орыс және чех тілдерінде (Прага, 1887) жарық көрді. Бұл кітап Жарослав Хашекке өте ұнаған кітаптардың бірі болды. Кейіннен көпшілікке танымал басылымдар жарық көрді, соның ішінде мектеп оқушыларына арналған суреттелген, жеңілдетілген мәтін жазылды. Оны Жюли Бедье қысқартып, «Тартариядағы биік жол» (1948) деп аударды. Хук еңбектері ашық, қызықты, көркем стильде жазылған, бұл оларға ерекше танымалдылық сыйлады. Дегенмен, оның тибеттік әдет-ғұрыптары мен дініне деген құрметі шіркеу тарапынан құптамады: «Кейінгі аббат Хук буддалық және рим-католик обрядтарының ұқсастығын соншалықты әдемілікпен көрсеткендіктен, өзінің таңғажайып «Тибеттегі саяхаттары» кітабы «Индекске» енгізілгенін көріп таң қалды». «Естеліктер» – бұл ерекше саяхаттың баяны. Хук саяхатын сенсациялық етіп көрсеткеніне негізсіз күдік келтірді. Ол мұқият байқаушы болғанымен, нақты географиялық зерттеуші болған жоқ. Оның саяхаты туралы мәліметтерде нақты ғылыми деректер жетіспейді. Хук саяхатының шынайылығына орыс саяхатшысы Николай Пржевальский күмән келтірді, бірақ басқалар оны ақтады. Әрине, Хук пен Габет 1847 жылдан бастап «Annales de la Propagation de la Foi» және «Annales de la Congrégation de la Mission» басылымдарына саяхаттары туралы қысқаша хабарламалар жазған. Соңғы уақытта Хук жазбалары оның батыс еуропалық/христиандық көзқарасының нәтижесінде «фактілерді» теріс бейнелегені үшін сынға іріктелді. Кері перспективада, оның жазбаларын Труман Капотенің «Сұққан қан» романымен бірдей санатқа жатқызуға болады, яғни көркем емес әдебиет. «Қытай империясы» (1854) – Қытайдың діні, заңдары, әдет-ғұрыптары мен институттарының толық жинағы, содан кейін Қытай мен Орталық Азиядағы христиан дінінің көп томдық тарихы. Хук Қытай мәдениеті мен дінінің көптеген егжей-тегжейлі мәліметтерін береді, соның ішінде Қытай тарихындағы христиан дінін. Ол сондай-ақ үш дәстүрлі қытай діні – даосизм, буддизм және конфуциандық туралы толық мәлімет береді. Ол христиан дінін таратуға тырысқанда Қытайдағы әйелдердің мәртебесіне тоқталады. Бұл кезеңде әйелдерден белгілі бір тәртіпте мінез-құлық таныту күтілді. Үйленген әйел ретінде сіз үйдегі еркектің көлеңкесі болуыңыз керек еді. Әлеуметтік тәуелділіктің осы жағдайы көптеген әйелдерді білім беруге және әлеуметтік қауымдастыққа мүмкіндік беретін христиан дінін қабылдауға итермеледі. Бұл кезде Қытайда барлық діндерге төзімділікпен қарастырылды, бірақ үш негізгі дін болды. Конфуциандық, сонымен қатар «Сөздер ілімі» деп те аталады. Конфуций өзінің ізбасарларына өмірге оң көзқараспен қарауға мүмкіндік беретін діннің патриархы және реформаторы ретінде есептеледі. Екінші дін – даосизм немесе алғашқы дін. Конфуцийдің замандасы Лао Цзы үйреткен бұл дін конфуциандыққа ұқсас. Діни қызметкерлер мен діни қызметкерлер бойдақ болуға ант береді және сиқыршылық, астрология және некромантия сияқты істермен айналысады. Соңғы дін – буддизм. Бұл дін Будданың ілімдерін ұстанады және төрт асыл шындықты түсіну арқылы адамдардың азаптарын жеңуге көмектеседі. Хук айтуынша, қытайлықтарда «Та Цин Лули» деген заң бар. Бұл заң жеті бөлімге бөлінеді: Жалпы заңдар, Азаматтық заңдар, Салық заңдары, Ритуалдық заңдар, Әскери заңдар, Қылмыстық заңдар және қоғамдық жұмыстарға қатысты заңдар. Хук заманында Азия, әсіресе Қытай, деспотизм мен құлдықтың классикалық ортасы деп есептелуі әдеттегі жағдай болды, ал қытайлықтар билікке толық бағынушы деп саналды. Алайда, империяны аралап жүрген кезде ол дін, әдет-ғұрыптар мен көзқарастар адамдардың ерік-еркіндігін жүзеге асыруына еңсерілмес кедергі келтіретінін түсінді. Қытайлықтардың үкіметке қарсылығының жиі кездесетін белгісі ретінде ол ескі аяқ киімдердің көптеген жиынтығы бар бас қақпаларды атады. Олар империяның барлық қалаларында кездеседі және үкіметке қарсы қоғамдық пікірдің айқын белгісі болды. Бас қақпалар елде қанша жақсы мандарин бар екенін көрсету үшін де маңызды ескерткіштер болды. Хук хаттары мен саяхат естеліктері «Annales de la propagation de la foi» және «Annales de la Congrégation de la Mission» (1847–1850) басылымдарында жарық көрді. Габеттің 76 және Хукпен 98 хаттарының жинақталған және түсіндірілген басылымы Жакилин Тевенет, Жозеф Габет, Эварист Хук: Lettres de Chine et d'ailleurs, 1835–1860, Париж, Les Indes Savants (2005). Souvenirs d'un voyage dans la Tartarie, le Thibet, et la Chine pendant les années 1844, 1845 et 1846, 2...