Ду Фу (712-770) – Тан дәуірінің ұлы ақыны, саяхатшы. Ли Баймен бірге, қытай поэзиясындағы ең маңызды тұлғалардың бірі. Өлеңдері әдебиетке зор әсер етті.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тан әулеті Қытай ақыны (712–770)
Tang dynasty Chinese poet (712–770)
Ду Фу (712–770) – Тан әулеті кезеңінде өмір сүрген Қытай ақыны және саясаткер. Ол өзінің аға замандасы және досы Ли Баймен бірге Қытай поэзиясының ең ұлы шеберлерінің бірі саналады. Дудың басты арманы – елге табысты мемлекеттік қызметкер болып қызмет ету еді, бірақ ол қажетті шараларға баруға шамасы келмеді. Оның өмірі, бүкіл Қытай сияқты, 755 жылғы Ан Лушан көтерілісімен қирады, ал соңғы 15 жылы ахуалдың тұрақсыздығымен өтті. Бастапқыда ол басқа жазушыларға көп танылмағанымен, оның туындылары қытай және жапон әдебиеттеріне зор әсер етті. Оның поэзиясынан шамамен 1500 өлең бізге жеткен.
Du Fu (; 712–770) was a Chinese poet and politician during the Tang dynasty. Together with his elder contemporary and friend Li Bai, Du is often considered one of the greatest Chinese poets. His greatest ambition was to serve his country as a successful civil servant, but Du proved unable to make the necessary accommodations. His life, like all of China, was devastated by the An Lushan Rebellion of 755, and his last 15 years were a time of almost constant unrest. Although initially he was little known to other writers, his works came to be hugely influential in both Chinese and Japanese literary culture. Of his poetic writing, nearly fifteen hundred poems have been preserved over the ages.
Өмір
Дәстүрлі қытай әдеби сын шығарманы түсіндіру кезінде автордың өмірін ерекше атап көрсетті, американдық ғалым Бертон Уотсон осы практиканы «дәстүрлі қытай ой-пікірінің өнер мен мораль арасындағы тығыз байланысына» байланыстырды. Ду Фудың көптеген өлеңдерінде мораль және тарих кеңінен орын алғандықтан, бұл тәсіл ерекше маңызға ие. Қытай тарихшысы Уильям Хунг анықтаған тағы бір себеп – қытай өлеңдері көбінесе қысқа да, лаконикалық болады, маңызды контекстті жіберіп алады, бірақ білімді замандас оны білуі керек. Қазіргі батыс оқырмандары үшін «Уақыт, орын және жағдайды қаншалықты аз білсек, соғұрлым оны дұрыс емес түсінуіміз мүмкін, нәтижесінде өлеңді дұрыс түсінбеуіміз немесе мүлдем түсінбеуіміз ғажап емес». Стивен Оуэн Ду Фуға тән үшінші бір факторды ұсынады, ол ақынның шығармаларының алуан түрлілігі оның өмірінің барлық кезеңін қарастыруды талап етеді, бұл шектеулі ақындарға қолданылатын «қысқартушы» жіктемелерден өзгеше.
Traditional Chinese literary criticism emphasised the life of the author when interpreting a work, a practice which the American scholar Burton Watson attributed to "the close links that traditional Chinese thought posits between art and morality". Since many of Du Fu's poems feature morality and history, this practice is particularly important. Another reason, identified by the Chinese historian William Hung, is that Chinese poems are typically concise, omitting context that might be relevant, but which an informed contemporary could be assumed to know. For modern Western readers, "The less accurately we know the time, the place and the circumstances in the background, the more liable we are to imagine it incorrectly, and the result will be that we either misunderstand the poem or fail to understand it altogether". Stephen Owen suggests a third factor particular to Du Fu, arguing that the variety of the poet's work required consideration of his whole life, rather than the "reductive" categorisations used for more limited poets.
Алғашқы жылдар
Дю Фу өмірі туралы білетіндердің көпшілігі оның өлеңдерінен алынған. Оның әкесінің атасы – император Ву Цзэцянның (690–705 жж.) тұсында белгілі саясаткер және ақын болған Ду Шэньян. Ду Фу 712 жылы дүниеге келген; нақты туған жері белгісіз, бірақ ол Хэнань провинциясының Луоянға жақын жерде болған (Гонг округі ең мүмкін үміткер). Өмірінің соңғы жылдары ол өзін Ду әулетінің ата-бабаларының мекені болған Чанъань астанасына жатқызып есептеді. Ду Фудың анасы ол дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал оны ішінара әпкесі тәрбиеледі. Оның ағасы бар еді, ол жас өлген. Оның үш ағасы мен бір сіңлісі бар, олар туралы өлеңдерінде жиі айтады, бірақ өгей анасын ешқашан атамайды. Кіші ғалымның ұлы болған ол жас кезінде болашақ мемлекеттік қызметкердің стандартты білімін: философия, тарих және поэзияның конфуций классикасын зерттеді және жаттады. Кейіннен ол жасөспірім шағында өлеңдерін шығарғанын мәлімдеді, бірақ олар жоғалып кетті. 730-жылдардың басында ол Цзянсу мен Чжэцзян аймақтарында саяхат жасады; оның ең ерте сақталған өлеңі, поэзия жарысын сипаттап, осы кезеңнің соңынан, шамамен 735 жылға дейін деп есептеледі. Сол жылы ол императорлық емтиханды Чанъаньда тапсырды. Ол өзінің де, кейінгі ғасырлардағы сыншылардың да таңғалдыратынындай, бұл істі орындай алмады. Хунг оның прозалық стилі тым тығыз және түсініксіз болғандықтан, ол сәтсіздікке ұшыраған болуы мүмкін деген тұжырымға келді, ал Чжоу оның астанадағы байланыстарды дамыта алмауы себеп болуы мүмкін деп болжайды. Осы сәтсіздіктен кейін ол қайтадан саяхатқа шықты, бұл жолы Шандонг пен Хэбэйді аралап жүрді. Оның әкесі 740 жылы қайтыс болды. Ду Фу әкесінің дәрежесіне байланысты мемлекеттік қызметке кіруге рұқсат етілген болар еді, бірақ ол бұл артықшылықты өзінің жарты ағаларының біріне берген деп есептеледі. Келесі төрт жыл бойы Луоян аймағында тұрды, үй шаруасындағы міндеттерін орындады. 744 жылдың күзінде ол Ли Баймен (Ли По) алғаш рет кездесті және екі ақын достық қарым-қатынас орнатты. Дэвид Янг мұны «Ду Фудың көркемдік дамуындағы ең маңызды қалыптасу элементі» деп сипаттады, өйткені бұл оған мемлекеттік қызмет емтиханында сәтсіздікке ұшырағаннан кейін өзіне тартылған шоирлік ғұмырдың тірі мысалын берді. Алайда, бұл қарым-қатынас біржақты болды. Ду Фу бірнеше жасқа кіші болған, ал Ли Бай – поэзиялық жұлдыз. Бізде жас ақынның Ли Байға немесе ол туралы он екі өлеңі бар, бірақ тек біреуі басқа бағытта. Олар 745 жылы бір рет ғана кездесті. 746 жылы ол өзінің ресми мансабын қайта жандандыру үшін астанаға көшті. Келесі жылы ол мемлекеттік қызмет емтиханын екінші рет тапсырды, бірақ премьер-министр барлық үміткерлерді қабылдамады (бәлкім, мүмкін бәсекелестердің пайда болуын болдырмау үшін). Ол қайтадан емтихан тапсыруға тырыспады, керісінше 751, 754 және 755 жылдары императорға тікелей өтініш жасады. 752 жылы үйленіп, 757 жылы бес балаға ие болды – үш ұл мен екі қыз, бірақ ұлдарының бірі 755 жылы нәресте шағында қайтыс болды. 754 жылдан бастап оның өкпе аурулары (бәлкім, астма) пайда болды, бұл оның өмірінің қалған бөлігінде оны қудалаған аурулар сериясының алғашқысы болды. Дю Фу сол жылы аймақтағы су тасқынынан туындаған ашаршылықтың кесірінен отбасын көшіруге мәжбүр болды. Бұл кішігірім лауазым болса да, әдетте ол кем дегенде ресми мансаптың бастамасы болар еді. Алайда ол жұмысқа кіріспей тұрып-ақ, оқиғалар орын алып, оның лауазымынан айырылды.
Most of what is known of Du Fu's life comes from his poems. His paternal grandfather was Du Shenyan, a noted politician and poet during the reign of Empress Wu Zetian (r. 690–705). Du Fu was born in 712; the exact birthplace is unknown, except that it was near Luoyang, Henan province (Gong county is a favourite candidate). In later life, he considered himself to belong to the capital city of Chang'an, ancestral hometown of the Du family. Du Fu's mother died shortly after he was born, and he was partially raised by his aunt. He had an elder brother, who died young. He also had three half brothers and one half sister, to whom he frequently refers in his poems, although he never mentions his stepmother. The son of a minor scholar official, his youth was spent on the standard education of a future civil servant: study and memorisation of the Confucian classics of philosophy, history and poetry. He later claimed to have produced creditable poems by his early teens, but these have been lost. In the early 730s, he travelled in the Jiangsu and Zhejiang area; his earliest surviving poem, describing a poetry contest, is thought to date from the end of this period, around 735. In that year, he took the Imperial examination, likely in Chang'an. He failed, to his surprise and that of centuries of later critics. Hung concludes that he probably failed because his prose style at the time was too dense and obscure, while Chou suggests his failure to cultivate connections in the capital may have been to blame. After this failure, he went back to travelling, this time around Shandong and Hebei. His father died around 740. Du Fu would have been allowed to enter the civil service because of his father's rank, but he is thought to have given up the privilege in favour of one of his half brothers. He spent the next four years living in the Luoyang area, fulfilling his duties in domestic affairs. In the autumn of 744, he met Li Bai (Li Po) for the first time, and the two poets formed a friendship. David Young describes this as "the most significant formative element in Du Fu's artistic development" because it gave him a living example of the reclusive poet scholar life to which he was attracted after his failure in the civil service exam. The relationship was somewhat one sided, however. Du Fu was by some years the younger, while Li Bai was already a poetic star. We have twelve poems to or about Li Bai from the younger poet, but only one in the other direction. They met again only once, in 745. In 746, he moved to the capital in an attempt to resurrect his official career. He took the civil service exam a second time during the following year, but all the candidates were failed by the prime minister (apparently in order to prevent the emergence of possible rivals). He never again attempted the examinations, instead petitioning the emperor directly in 751, 754 and probably again in 755. He married around 752, and by 757 the couple had had five children—three sons and two daughters—but one of the sons died in infancy in 755. From 754 he began to have lung problems (probably asthma), the first of a series of ailments which dogged him for the rest of his life. It was in that year that Du Fu was forced to move his family due to the turmoil of a famine brought about by massive floods in the region. Although this was a minor post, in normal times it would have been at least the start of an official career. Even before he had begun work, however, the position was swept away by events.
Соғыс
Ан-Лушан көтерілісі 755 жылдың желтоқсан айында басталды және толығымен басып тастауға шамамен сегіз жыл кетті. Ол қытай қоғамында зор дүрбелең тудырды: 754 жылғы санақ бойынша 52,9 миллион адам тіркелсе, он жылдан кейін санақ тек 16,9 миллион адамды көрсетті, ал қалғаны көшіріліп кетті немесе қаза тапты. Осы жылдары Ду Фу көшпелі өмір салған, соғыстар, аштықтар және императордың наразылығына ұшыраған еді. Осы бақытсыз кезең Ду Фуды ақын ретінде қалыптастырды: Ева Шан Чоу былай деп жазды: "Оның айналасындағылардың өмірі – отбасының, көршілерінің және бейтаныс адамдардың, естігендері, түрлі жорықтардың барысынан күткендері немесе қорқақандары – оның поэзиясының мәңгілік тақырыптарына айналды". Тіпті кіші баласының қазасы туралы хабар алғанда да, ол өзінің қайғысына тоқталудың орнына, өлеңдерінде басқалардың азасын суреттеді. Күзде оның кіші ұлы Ду Зонгву (Шағын аю) дүниеге келді. Осы шамада Ду Фудың безгекке шалдыққандығы күдіктенуде. 757 жылы мамыр айында сарайға оралғанда ол Еске салушы қызметіне тағайындалды. Бұл лауазым императорға жол ашты, бірақ көбінесе рәсімдік сипатта болды. Ду Фудың адалдығы оны оны пайдалануға итерді: ол досы және демеушісі Фан Гуанды ұсақ-түйек айыппен қызметтен шеттетуге наразылық білдіріп, өзіне қиындық туғызды. Ол тұтқындалды, бірақ маусым айында кешірілді. Қыркүйек айында отбасына баруға рұхсат алды, бірақ көп ұзамай сарайға қайта оралды және 757 жылдың 8 желтоқсанында императормен бірге үкімет әскерлері Чанъаньды қайта басып алғаннан кейін қалаға оралды. Дегенмен, оның кеңесіне құлақ аспады, сондықтан 758 жылдың жазында Хуачжоу облысының Білім комиссары лауазымына төмендетілді. Бұл лауазым оның көңілінен шықпады: бір өлеңінде ол былай деп жазды:
The An Lushan Rebellion began in December 755, and was not completely suppressed for almost eight years. It caused enormous disruption to Chinese society: the census of 754 recorded 52.9 million people, but ten years later, the census counted just 16.9 million, the remainder having been displaced or killed. During this time, Du Fu led a largely itinerant life unsettled by wars, associated famines and imperial displeasure. This period of unhappiness was the making of Du Fu as a poet: Eva Shan Chou has written that, "What he saw around him—the lives of his family, neighbors, and strangers– what he heard, and what he hoped for or feared from the progress of various campaigns—these became the enduring themes of his poetry". Even when he learned of the death of his youngest child, he turned to the suffering of others in his poetry instead of dwelling upon his own misfortunes. In the autumn, his youngest son, Du Zongwu (Baby Bear), was born. Around this time Du Fu is thought to have contracted malaria. He escaped from Chang'an the following year, and was appointed Reminder when he rejoined the court in May 757. This post gave access to the emperor but was largely ceremonial. Du Fu's conscientiousness compelled him to try to make use of it: he caused trouble for himself by protesting the removal of his friend and patron Fang Guan on a petty charge. He was arrested but was pardoned in June. He was granted leave to visit his family in September, but he soon rejoined the court and on 8 December 757, he returned to Chang'an with the emperor following its recapture by government forces. However, his advice continued to be unappreciated, and in the summer of 758 he was demoted to a post as Commissioner of Education in Huazhou. The position was not to his taste: in one poem, he wrote:
759 жылдың жазында ол басқа жерге көшті; бұл әдетте ашаршылыққа байланысты деп есептеледі, бірақ Хунгтың пікірінше, оның себебі көбірек ашулану болған. Одан кейін ол Циньчжоу қаласында (қазіргі Тяньшуй, Гансу провинциясы) шамамен алты апта болды, онда алпыстан астам өлең жазды.
He moved on in the summer of 759; this has traditionally been ascribed to famine, but Hung believes that frustration is a more likely reason. He next spent around six weeks in Qinzhou (now Tianshui, Gansu province), where he wrote more than sixty poems.
Чэнду
759 жылдың желтоқсан айында ол Тонггуда (қазіргі Гансу) қысқа ғана уақытқа тоқтады. 24 желтоқсанда Чэндуға (Сичуань провинциясы) аттанды, онда жергілікті префект және әріптес ақын Пей Ди оны құнаққа шақырды. Ду келесі бес жылдың көбін Сычуаньда өткізді. Сол жылдың күзінде ол қаржылық қиындыққа тап болды және түрлі таныстарына көмек сұрап өлеңдер жіберді. Оған Чэндуда генерал-губернатор болып тағайындалған досы және бұрынғы әріптесі Ян Ву көмектесті. Қаржылық мәселелеріне қарамастан, бұл өміріндегі ең бақытты және тыныш кезеңдерінің бірі болды. Осы кезеңдегі Дудың көптеген өлеңдері Ду Фу шатыр үйіндегі өмірін бейбіт түрде суреттейді.
In December 759, he briefly stayed in Tonggu (modern Gansu). He departed on 24 December for Chengdu (Sichuan province), where he was hosted by local Prefect and fellow poet Pei Di. Du subsequently based himself in Sichuan for most of the next five years. By the autumn of that year he was in financial trouble, and sent poems begging help to various acquaintances. He was relieved by Yan Wu, a friend and former colleague who was appointed governor general at Chengdu. Despite his financial problems, this was one of the happiest and most peaceful periods of his life. Many of Du's poems from this period are peaceful depictions of his life at Du Fu Thatched Cottage.
Соңғы жылдар
762 жылы қыста оның туған жері Луоянгты үкімет әскерлері қайта басып алды, ал 765 жылы көктемде Ду Фу және оның отбасы Янцзы өзенімен төмен сапар шекті, сол жаққа жету ниетімен. Олар баяу жылдамдықпен сапарлады, оның денсаулығы нашарлағандықтан (осы кезде ол бұрынғы ауруларына қоса, нашар көру, саңырау және жалпы қарттыққа ұшыраған). Олар 766 жылдың көктемінің соңынан бастап үш шатқалының кіреберісіндегі Куйчжоу қаласында (қазіргі Байдичжэн, Чунцин) екі жылға жуық уақыт тұрды. Бұл кезең Ду Фудың поэзиядағы соңғы гүлденуі болды, ол өзінің тығыз, кеш үлгісінде 400 өлең жазды. 766 жылдың күзінде Бо Маолин аймақтың губернаторы болды: ол Ду Фуды қаржылық тұрғыдан қолдады және оны ресми емес хатшысы ретінде жұмысқа алды. 768 жылы наурыз айында ол саяхатын жалғастырып, Хунань провинциясына жетті, онда 770 жылы қараша немесе желтоқсанда 58 жасында Танчжоу (қазіргі Чанша) қаласында қайтыс болды. Оның әйелі мен екі ұлы сол аймақта бірнеше жыл тұрды. Оның соңғы белгілі туысы – 813 жылы Юань Чжэннен ақынның қабір тасын жазуын сұраған немересі. Хунг оның өмірін былай қорытындылады: "Ол ізгі ұл, мейірімді әке, жомарт аға, адал күйеу, сенімді дос, міндетті қызметкер және патриоттық азамат болды". Төменде Ду Фудың кейінгі туындыларының бірінің мысалы келтірілген. Тан дәуіріндегі көптеген өлеңдер сияқты, бұл да достардың ұзаққа созылған ажырасуы туралы тақырыпты қамтиды, бұл көбінесе шенеуніктердің жиі провинцияларға ауысуына байланысты болды.
Luoyang, the region of his birthplace, was recovered by government forces in the winter of 762, and in the spring of 765 Du Fu and his family sailed down the Yangtze, apparently with the intention of making their way there. They travelled slowly, held up by his ill health (by this time he was suffering from poor eyesight, deafness and general old age in addition to his previous ailments). They stayed in Kuizhou (in what is now Baidicheng, Chongqing) at the entrance to the Three Gorges for almost two years from late spring 766. This period was Du Fu's last great poetic flowering, and here he wrote 400 poems in his dense, late style. In autumn 766, Bo Maolin became governor of the region: he supported Du Fu financially and employed him as his unofficial secretary. In March 768, he resumed his journey and got as far as Hunan province, where he died in Tanzhou (now Changsha) in November or December 770, in his 58th year. He was survived by his wife and two sons, who remained in the area for some years at least. His last known descendant is a grandson who requested a grave inscription for the poet from Yuan Zhen in 813. Hung summarises his life by concluding that, "He appeared to be a filial son, an affectionate father, a generous brother, a faithful husband, a loyal friend, a dutiful official, and a patriotic subject." Below is an example of one of Du Fu's later works. Like many other poems in the Tang it featured the theme of a long parting between friends, which was often due to officials being frequently transferred to the provinces:
Денсаулық
Дю Фу – тарихта диабетпен ауырған алғашқы адам. Өмірінің соңғы жылдары ол диабет және өкпе туберкулезінен зардап шекті, 58 жасында Янцзы өзеніндегі кемеде қайтыс болды.
Du Fu is the first person in the historical record identified as a diabetic patient. In his later years, he suffered from diabetes and pulmonary tuberculosis, and died on board a ship on the Yangtze River, aged 58 years old.
Шығармалары
Ду Фудың шығармаларына сын айтулар оның тарихқа деген күшті сезіміне, рухани-адамгершілік қатысуына және техникалық біліктілігіне бағытталған.
Criticism of Du Fu's works has focused on his strong sense of history, his moral engagement, and his technical excellence.
Тарих
Сунь әулетінің заманында сыншылар Ду Фуды "ақын-қасиетті" (詩聖, shī shèng) деп атаған. Оның ең тікелей тарихи өлеңдері әскери тактикаға, үкіметтің жетістіктері мен сәтсіздіктеріне, немесе императорға жазған кеңес-насихаттарына арналған. Ал жанама түрде ол өмір сүрген заманның өзіне және Қытай халқына тигізген әсері туралы жазды. Уотсон атап көрсеткендей, бұл "сол дәуірдің ресми тарихында сирек кездесетін" ақпарат. Ду Фудың саяси пікірлері есептен гөрі сезімге негізделген: оның ұсыныстарын "Барлығымыз өзімшілдіктен аулақ болайық, әркім өз міндетін орындасын" деп түсіндіруге болады. Оның көзқарастарына қарсы шығу мүмкін болмағандықтан, оның айқын ақиқаттары оны қытай поэзиясы тарихындағы орталық тұлға ретінде бекітуге септігін тигізді.
Since the Song dynasty, critics have called Du Fu the "poet saint" (詩聖, shī shèng). The most directly historical of his poems are those commenting on military tactics or the successes and failures of the government, or the poems of advice which he wrote to the emperor. Indirectly, he wrote about the effect of the times in which he lived on himself, and on the ordinary people of China. As Watson notes, this is information "of a kind seldom found in the officially compiled histories of the era". Du Fu's political comments are based on emotion rather than calculation: his prescriptions have been paraphrased as, "Let us all be less selfish, let us all do what we are supposed to do". Since his views were impossible to disagree with, his forcefully expressed truisms enabled his installation as the central figure of Chinese poetic history.
Моральдық жауапкершілік
Қытай сыншыларының екінші сүйікті эпитет - "ақын-дана" (詩聖, shī shèng), бұл философиялық дана Конфуцийге теңдес келеді. Ең ерте сақталған туындылардың бірі – "Вагон әні" (шамамен 750 жылға дейін), император армиясындағы сарбаздың күйзелісін және азапты жағдайды аңғаруын көрсетеді. Бұл алаңдаушылықтар Ду Фу өмірі бойы жазған әскерилер мен бейбіт азаматтардың өміріне арналған өлеңдерде үнемі көтеріледі. Ду Фудың өзінің қиындықтары туралы жиі айтуы, өзін-өзі толыққанды мойндау (солипсизм) сияқты әсер қалдырса да, Хоукс оның "үлкен мейірімділігінің ішінде өзі де бар, ол өзін объективті түрде және кейіннен ойлағандай қарастырады" дейді. Осылайша, ол "өзінің сәл әзілге толы қарапайымдылығымен" салыстыра отырып, жалпы суретті "көркейтеді". Ду Фудың өзіне де, басқаларға да деген мейірімділігі – поэзияның көлемін кеңейтуге бағытталған жұмысының бір бөлігі болды: ол көптеген туындыларын бұрын поэзиялық өңдеуге лайықсыз деп есептелген тақырыптарға арнады. Чжан Цзе Ду Фу үшін "осы әлемдегі барлық нәрсе – поэзия" деп жазды. Ду үй шаруасы, қалампыр, сурет салу, жануарлар және басқа да өлеңдер туралы көп жазды.
A second favourite epithet of Chinese critics is that of "poet sage" (詩聖, shī shèng), a counterpart to the philosophical sage, Confucius. One of the earliest surviving works, The Song of the Wagons (from around 750), gives voice to the sufferings of a conscript soldier in the imperial army and a clear sighted consciousness of suffering. These concerns are continuously articulated in poems on the lives of both soldiers and civilians produced by Du Fu throughout his life. Although Du Fu's frequent references to his own difficulties can give the impression of an all consuming solipsism, Hawkes argues that his "famous compassion in fact includes himself, viewed quite objectively and almost as an afterthought". He therefore "lends grandeur" to the wider picture by comparing it to "his own slightly comical triviality". Du Fu's compassion, for himself and for others, was part of his general broadening of the scope of poetry: he devoted many works to topics which had previously been considered unsuitable for poetic treatment. Zhang Jie wrote that for Du Fu, "everything in this world is poetry", Du wrote extensively on subjects such as domestic life, calligraphy, paintings, animals, and other poems.
Ықпал
Британ энциклопедиясының мәліметінше, көптеген әдебиет сыншылары Ду Фудың шығармаларын барлық уақыттағы ең ұлы шығармалардың бірі деп санайды және «оның тығыз, қысқартылған тілі фразаның барлық мағыналық бояуларын және жеке сөздің барлық интонациялық мүмкіндіктерін пайдаланады, бұл қасиеттерді ешқандай аударма толыққанды жеткізе алмайды» делінеді. Бұл, ішінара, оның стильдік және формальдық жаңалықтарына байланысты болуы мүмкін, олардың кейбіреулері әлі де «қытай сыншылары тарапынан өте батыл және ерекше деп есептеледі». Оған қатысты замандас деректемелер аз – алты автордың он бір ғана өлеңі, және олар оны құрметпен сипаттайды, бірақ поэзиялық немесе моральдық идеалдардың үлгісі ретінде емес. Ду Фу қазіргі поэзия антологияларында да жеткілікті жарияланбаған. Алайда, Хунның айтуынша, ол «уақыт өте келе ықпалы артқан жалғыз қытай ақыны», және оның шығармалары тоғызыншы ғасырда танымалдылығын арттыра бастады. Алғашқы оң пікірлер Бай Цзюиден келді, ол Ду Фудың кейбір шығармаларының моральдық сезімдерін мақтады (бірақ оларды өлеңдердің шағын бөлігінде ғана тапты), және Хан Юдан, ол Ду Фу мен Ли Байды эстетикалық негізде қорғап, оларға қарсы талқылауларға қарсы жазды. Бұл екі автор да өздерінің поэзиялық шығармаларында Ду Фудың ықпалын көрсетті. Он бірінші ғасырдың басында Вэй Чжуан Сычуаньдағы сабаннан тоқылған үйінің алғашқы көшірмесін салды. Ду Фуның беделі солтүстік Сун дәуірінде, он бірінші ғасырда шарына жетті. Осы кезеңде бұрынғы ақындарды жан-жақты қайта қарау жүргізілді, онда Ван Вэй, Ли Бай және Ду Фу Қытай мәдениетінің буддалық, даостық және конфуциандық ағымдарын білдіретін болып саналды. Сонымен қатар, неоконфуциандықтың дамуы Ду Фудың поэзиялық үлгі ретінде ең жоғары мәртебеге ие болуын қамтамасыз етті. Су Ши осы пікірін «барлық сынақтарына қарамастан, ол бір уақытта да билеушісін ұмытқан емес» деп жазғанда білдірді. Оның ықпалына көмектескен фактор – қарама-қарсылықтарды татуластыру қабілеті: саяси консерваторлар оның орнықты тәртіпке адалдығына қызығушылық танытса, саяси радикалдар оның кедейлерге деген қамқорлығын қабылдады. Әдебиет консерваторлары оның техникалық шеберлігіне сүйенсе, әдебиет радикалдары оның жаңалықтарынан шабыт алды. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан бері Ду Фудың мемлекетке адалдығы мен кедейлерге деген қамқорлығы ұлтшылдық пен социализмнің бастапқы нысаны ретінде қарастырылып, оның қарапайым, «халық тіліндегі» шеберлігі үшін мақталады. Ду Фудың танымалдылығы соншалықты өсті, оның ықпалын Англиядағы Шекспирдің ықпалымен салыстыру қиын: кез келген қытай ақыны оның ықпалынан тыс қалмауы мүмкін емес. Ду Фу сияқты екінші ақын болмаса да, жеке ақындар оның шығармашылығының нақты аспектілерін ұстанды: Бай Цзюидің кедейлерге деген қамқорлығы, Лу Юдің патриотизмі және Мэй Яочэннің күнделікті өмір туралы ойлары – мысалдардың бір бөлігі ғана. Сонымен қатар, Ду Фуның луши жанрын жай ғана сөз ойынынан «маңызды поэтикалық мәлімдеме жасау құралына» айналдырған еңбегі осы жанрдағы барлық келесі авторларға жол ашты. Колумбия университетінің баспасы Бертон Уотсонның Ду Фу өлеңдерін аударғанда, «Ду Фу Қытайдың ең ұлы ақыны деп аталды, ал кейбіреулер оны ең ұлы эпикалық емес, драмалық емес ақын деп санайды, оның жазбалары кез келген тілде сақталған» деп мәлімдеді.
According to the Encyclopædia Britannica, Du Fu's writings are considered by many literary critics to be among the greatest of all time, and it states "his dense, compressed language makes use of all the connotative overtones of a phrase and of all the intonational potentials of the individual word, qualities that no translation can ever reveal." In part this can be attributed to his stylistic and formal innovations, some of which are still "considered extremely daring and bizarre by Chinese critics." There are few contemporary references to him—only eleven poems from six writers—and these describe him in terms of affection, but not as a paragon of poetic or moral ideals. Du Fu is also poorly represented in contemporary anthologies of poetry. However, as Hung notes, he "is the only Chinese poet whose influence grew with time", and his works began to increase in popularity in the ninth century. Early positive comments came from Bai Juyi, who praised the moral sentiments of some of Du Fu's works (although he found these in only a small fraction of the poems), and from Han Yu, who wrote a piece defending Du Fu and Li Bai on aesthetic grounds from attacks made against them. Both these writers showed the influence of Du Fu in their own poetic work. By the beginning of the 10th century, Wei Zhuang constructed the first replica of his thatched cottage in Sichuan. It was in the 11th century, during the Northern Song era that Du Fu's reputation reached its peak. In this period a comprehensive re evaluation of earlier poets took place, in which Wang Wei, Li Bai and Du Fu came to be regarded as representing respectively the Buddhist, Daoist and Confucian strands of Chinese culture. At the same time, the development of Neo Confucianism ensured that Du Fu, as its poetic exemplar, occupied the paramount position. Su Shi famously expressed this reasoning when he wrote that Du Fu was "preeminent because through all his vicissitudes, he never for the space of a meal forgot his sovereign". His influence was helped by his ability to reconcile apparent opposites: political conservatives were attracted by his loyalty to the established order, while political radicals embraced his concern for the poor. Literary conservatives could look to his technical mastery, while literary radicals were inspired by his innovations. Since the establishment of the People's Republic of China, Du Fu's loyalty to the state and concern for the poor have been interpreted as embryonic nationalism and socialism, and he has been praised for his use of simple, "people's language". Du Fu's popularity grew to such an extent that it is as hard to measure his influence as that of Shakespeare in England: it was hard for any Chinese poet not to be influenced by him. While there was never another Du Fu, individual poets followed in the traditions of specific aspects of his work: Bai Juyi's concern for the poor, Lu You's patriotism, and Mei Yaochen's reflections on the quotidian are a few examples. More broadly, Du Fu's work in transforming the lǜshi from mere word play into "a vehicle for serious poetic utterance" set the stage for every subsequent writer in the genre. In its publishing of Burton Watson's translation of Du Fu's poems, the Columbia University Press commented that Du Fu "has been called China's greatest poet, and some call him the greatest nonepic, nondramatic poet whose writings survive in any language."
Жапон әдебиетінің дамуы
Ду Фу поэзиясы жапон әдебиетіне, әсіресе Муромачи дәуірінің әдебиетіне және Эдо дәуірінің ғалымдары мен ақындарына, соның ішінде барлық хайку ақындарынан ең ұлы Мацуо Башоға терең әсер етті. Тіпті қазіргі жапон тілінде «Поэзияның киелісі» (詩聖) термині көбінесе Ду Фу сөзінің синонимі болып табылады. 13 ғасырға дейін жапондықтар Бай Цзюйиді барлық ақындардан артық көрген, ал Ду Фу туралы айтылған сөздер аз болған, бірақ оның ықпалы 9 ғасырдағы «Бунка Шүрейшү» сияқты кейбір канси («жапон ақындарының қытай поэзиясы») антологияларында көрінеді. Ду Фу поэзиясын алғаш рет жапондықтар арасында бағалаған атақты адам – Кокан Ширен (1278–1346), Ринзай дзен патриархы және Бес тау әдебиетінің ең көрнекті авторларының бірі; ол Ду Фуды жоғары бағалап, «Сайхокушү» томның 11-інде дзен діни қызметкерінің көзқарасынан Ду Фудың кейбір өлеңдеріне түсіндірме берген. Оның шәкірті Чуган Энгетсу көптеген кансилерді жазды, олардың алғы сөздерінде «Ду Фудың ықпалында» екені нақты айтылған. Чуганның шәкірті Гидо Шүшин сараймен және Ашикага шогунатымен тығыз байланыста болды және Ду Фу поэзиясын көпшілікке таратты; бір күні сарайдың кампаку регенті және ренга поэзиясының жоғары билігі Нидзё Ёсимото Гидодан: «Мен Ду Фу мен Ли Бай поэзиясын үйренуім керек пе?» деп сұрады. Гидо: «Егер сенде жеткілікті қабілетің болса – әрине. Егер жоқ болса – жоқ» деді. Осыдан кейін Дю Фу поэзиясы туралы дзен ғибадатханаларында да, аристократиялық қоғамда да көптеген семинарлар өткізілді, нәтижесінде оның поэзиясы Муромачи дәуіріндегі жапон әдебиетінде жиі кездеседі, мысалы, 14 ғасырдың соңындағы тарихи эпос «Тайхейки» және «Хякуман», «Башо» және «Шункан» сияқты кейбір нох пьесаларында. Эдо дәуірінің Канэй дәуірінде (1624–1643) Мин әулетінің Ду Фу поэзиясына арналған ұжымдық түсіндірмесі (#Джинши, Луши) Жапонияға әкелінді және конфуцийшіл ғалымдар мен чониндер (қала тұрғындары) арасында үлкен танымалдылыққа ие болды. Бұл түсіндірме Ду Фуды барлық ақындардың ең жоғарысы ретінде бекітті; мысалы, әйгілі конфуцийшіл ғалым Хаяши Шунсай «Гахо Буншү» томның 37-сінде Цымей [Ду Фу] тарихтағы ең ұлы ақын екенін айтты, Шао Чуаньның түсіндірмесін қарапайымдылығы мен оңай оқылуы үшін мақтады, ал Юань әулеті кезеңіндегі ескі түсіндірмелерді тым түсініксіз деп сынады. Ең ұлы хайку ақыны Мацуо Башо да Ду Фудың ықпалына қатты ұшырады; оның шедеврі «Оку но Хосомичиде» ол «Көктемді көру» (春望) хайкуының алғашқы екі жолын кіріспе ретінде келтіреді, сондай-ақ оның көптеген басқа хайкуларында да ұқсас сөздер мен тақырыптар бар. Ол ұзақ саяхаты кезінде Осакада қайтыс болғанда, онымен бірге алып жүретін бірнеше құнды заттардың бірі ретінде Ду Фу поэзиясының көшірмесі табылды.
Du Fu's poetry has made a profound impact on Japanese literature, especially on the literature from the Muromachi period and on scholars and poets in the Edo period, including Matsuo Bashō, the very greatest of all haiku poets. Even in modern Japanese, the term Saint of Poetry (詩聖) is mostly synonymous with Du Fu. Until the 13th century, the Japanese preferred Bai Juyi above all poets and there were few references to Du Fu, although his influence can be seen in some kanshi ("Chinese poetry made by Japanese poets") anthologies such as Bunka Shūreishū in the 9th century. The first notable Japanese appreciator of Du Fu's poetry was Kokan Shiren (1278–1346), a Rinzai Zen patriarch and one of the most prominent authors of the literature of the Five Mountains; he highly praised Du Fu and made a commentary on some poems of Du Fu from the perspective of a Zen priest in Vol. 11 of Saihokushū. His student Chūgan Engetsu composed many kanshi which were clearly stated to be "influenced by Du Fu" in their prefaces. Chūgan's student Gidō Shūshin had close connection with the Court and Ashikaga Shogunate and propagated Du Fu's poetry in the mundane world; one day Nijō Yoshimoto, the Kampaku regent of the Court and the highest authority of renga poetry, asked Gidō, "Should I learn the poetry of Du Fu and Li Bai?" Gidō dared to reply, "Yes if you do have enough capability. No if do not." Since then, there had been many seminars on Du Fu's poetry both in Zen temples and in the aristocratic society, and as a result his poetry was often cited in Japanese literature in the Muromachi period, e. g., Taiheiki, a historical epic in the late 14th century, and some noh plays such as Hyakuman, Bashō, and Shunkan. During the Kan'ei era of the Edo period (1624–1643), Shào Chuán (邵傳) of the Ming Dynasty's Collective Commentary on Du Fu's Shi (poetry)#Jintishi (Lǜshi) was imported into Japan, and it gained explosive popularity in Confucian scholars and chōnin (townspeople) class. The commentary established Du Fu's fame as the highest of all poets; for instance, Hayashi Shunsai, a notable Confucian scholar, commented in Vol. 37 of Gahō Bunshū that Zǐměi [Du Fu] was the very best poet in history and praised Shào Chuán's commentary for its simplicity and readability, while he criticised old commentaries during the Yuan Dynasty as too unfathomable. Matsuo Bashō, the greatest haiku poet, was also strongly influenced by Du Fu; in Oku no Hosomichi, his masterpiece, he cites the first two lines of A Spring View (春望) before a haiku as its introduction and also many of his other haiku have similar wording and themes. It is said that when he died in Osaka during a long travel, a copy of Du Fu's poetry was found with him as one of a few precious items which he was able to carry around.
Аударма
Ду Фудың шығармаларын ағылшын тіліне аударуға қатысты түрлі стильдер қолданылды. Бертон Уотсонның «Дю Фудың таңдамалы өлеңдері» еңбегінде: «Дю Фуды аударудағы қиындықтарға көптеген әртүрлі тәсілдер бар, сондықтан бізге мүмкіндігінше көп аудармалар қажет» (б. xxii) делінген. Аудармашылар түпнұсқаның формальды шектеулерін батыс тіліндегі оқырмандарға ауыр естілмейтіндей етіп жеткізуге тырысты (әсіресе реттелген өлеңдерді, яки лǜши аударғанда), сондай-ақ кейінірек туындыларындағы күрделі аллюзияларды да ескеруге мәжбүр болды (Хоукс: «Оның өлеңдері көбінесе аудармада жақсы жеткізілмейді» – б. ix). Бұл мәселелердің екі шеткі полюсін Кеннет Рексроттың «Қытайдан жүз өлең» кітабы көрсетеді. Оның еркін аудармалары мазмұнды кеңейту және қысқарту арқылы параллелизмдерді жасыруға ұмтылады; аллюзияларға қатысты оның тәсілі – таңдаулы өлеңдерінен көптеген аллюзияларды алып тастау, ал қалғандарындағы сілтемелерді «аударма арқылы жою». Басқа аудармашылар Ду Фу қолданған поэзиялық формалардың сезімін жеткізуге көбірек мән берді. Викрам Сет «Үш қытай ақыны» кітабында ағылшын тіліндегі ұйқас схемаларын пайдаланса, Кит Холиоак «Айға бет бұру» кітабында қытай ұйқас схемасына жақындады; екеуі де аяқталған жолдарды қолданып, параллелизмнің белгілі бір деңгейін сақтады. «Дю Фудың таңдамалы өлеңдерінде» Бертон Уотсон параллелизмді қатаң сақтайды, батыс оқырманын өлеңдерге бейімдеуге, керісінше емес, көндіреді. Сол сияқты, ол кейінгі туындыларындағы аллюзияларды сөзбе-сөз аудармамен және кеңінен түсіндірмелермен үйлестіреді. Артур Купер де Ду Фу мен Ли Байдың таңдамалы өлеңдерін аударды, олар Penguin Classics баспасынан жарық көрді. Дэвид Хинтон New Directions баспасы үшін де таңдамалы өлеңдерді жариялады, алдымен 1989 жылы, содан кейін 2020 жылы кеңейтілген және қайта қараған басылымы жарық көрді. 2015 жылы Стивен Оуэн Ду Фудың толық поэзиясының алты томдық аудармасын, қатар қойылған қытай мәтіндерімен бірге жариялады.
A variety of styles have been used in efforts to translate Du Fu's work into English. As Burton Watson remarks in The Selected Poems of Du Fu, "There are many different ways to approach the problems involved in translating Du Fu, which is why we need as many different translations as possible" (p. xxii). The translators have had to contend with bringing out the formal constraints of the original without sounding laboured to a Western ear (particularly when translating regulated verse, or lǜshi), and accommodating the complex allusions contained particularly in the later works (Hawkes writes that "his poems do not as a rule come through very well in translation"—p. ix). One extreme on each issue is represented by Kenneth Rexroth's One Hundred Poems From the Chinese. His are free translations, which seek to conceal the parallelisms through enjambement and expansion and contraction of the content; his responses to the allusions are firstly to omit most of these poems from his selection, and secondly to "translate out" the references in those works which he does select. Other translators have placed much greater weight on trying to convey a sense of the poetic forms used by Du Fu. Vikram Seth in Three Chinese Poets uses English style rhyme schemes, whereas Keith Holyoak in Facing the Moon approximates the Chinese rhyme scheme; both use end stopped lines and preserve some degree of parallelism. In The Selected Poems of Du Fu, Burton Watson follows the parallelisms quite strictly, persuading the western reader to adapt to the poems rather than vice versa. Similarly, he deals with the allusion of the later works by combining literal translation with extensive annotation. Arthur Cooper also translated selected poems of Du Fu and Li Bai, which were published under the Penguin Classics imprint. David Hinton has also published selected poems for New Directions, first in 1989 followed by an expanded and revised edition in 2020. In 2015, Stephen Owen published annotated translations, with facing Chinese texts, of the complete poetry of Du Fu in six volumes.