Кіріспе

Даниялық дәрігер, математик және теолог (1616–1680 жж.)

Томас Бартолин (/b//ɑr/'/t//oʊ//l//ɪ//n//, /'/b//ɑr//t//əl//ɪ//n/; латыншасы Томас Бартолинус; 20 қазан 1616 – 4 желтоқсан 1680 жж.) – Даниялық дәрігер, математик және теолог. Ол адамдардағы лимфа жүйесін ашты және суыту арқылы анестезия жасау теориясын дамытты, оны ғылыми тұрғыда алғаш рет сипаттаған. Томас Бартолин атақты ғалымдар отбасынан шыққан, олардың он екісі Копенгаген университетінің профессоры болды. Бартолин отбасының үш буыны 17-18 ғасырларда анатомия ғылымы мен медицинаға маңызды үлес қосты: Томас Бартолиннің әкесі Каспар Бартолин Үлкен (1585–1629), ағасы Расмус Бартолин (1625–1698) және ұлы Каспар Бартолин Кіші (1655–1738). Томас Бартолиннің ұлы Томас Бартолин кіші (1659–1690) Копенгаген университетінде тарих профессоры болды, кейіннен корольдік антиквариатшы және Корольдік архивтің хатшысы болып тағайындалды.

Жеке өмір

Томас Бартолин – Мальмё қаласында туған дәрігер Каспар Бартолин аға мен оның әйелі Энн Финкенің алты ұлының екіншісі. Бартолин аға 1611 жылы алғашқы жинақталған анатомиялық еңбегін жариялады. Бұл еңбек кейіннен Томас Бартолинмен толықтырылып, суреттелді және қайта қаралып, анатомия бойынша стандартты анықтамалыққа айналды; ұлы ерекше атап айтқанда Уильям Харвидің қан айналымы теориясы және лимфа жүйесі туралы жаңа мәліметтер қосты. Бартолин 1644 жылы Мессина қаласында итальяндық ботаник Пьетро Кастеллиге барды. 1663 жылы Бартолин Хагестедгардты сатып алды, ол 1670 жылы кітапханасымен бірге өртеніп, көптеген қолжазбалар жойылды. Дания королі Кристиан V Бартолинді жеке дәрігері етіп тағайындап, оған айтарлықтай жалақы берді және өртенген шаруашылықты салықтан босатып, зиянды өтеді. 1680 жылы Бартолиннің денсаулығы нашарлап, шаруашылық сатылып, ол Копенгагенге қайтып келді, онда қайтыс болды. Ол Vor Frue Kirke (Біздің ханым шіркеуі) -де жерленді. Копенгагендегі Бартолинсгаде көшесі осы әулеттің құрметіне аталған. Жақын жерде Бартолин институты (Bartholin Institutet) орналасқан. Орхус университетінің бір ғимараты оның есімімен аталады.

Медициналық зерттеулерге үлес қосу

1652 жылдың желтоқсан айында Бартолин адамның лимфа жүйесін толық сипаттап жариялады. Жан Пекке 1651 жылы жануарларда лимфа жүйесін бұрын-ақ атап өткен болатын. Пекке көкірек түтігін және оның тамырларға құйылуын жазғаннан кейін, лимфа сұйығының қанға дұрыс жолын сипаттаған алғашқы адам осылайша оған айналды. Пекке мен Бартолиннің жариялаған зерттеулерінен кейін, 1653 жылы Олоф Рудбек та адамның лимфа жүйесі туралы ұқсас жарияланым жасады, бірақ Рудбек өзінің зерттеулерін Швеция патшайымы Кристинаның сарайында 1652 жылдың сәуір-мамыр айларында, Бартолинге дейін таныстырған, алайда оны жазбаға түсіруді 1653 жылға дейін (Бартолиннен кейін) кешіктірді. Осының салдарынан, кім алғаш ашты деген күрес туды. Нильс Стенсен немесе Стено Бартолиннің ең белгілі шәкірті болды. Томас жазған «De nivis usu medico observationes variae» еңбегінің XXII тарауында алғаш рет суыту арқылы жасалатын анестезия туралы айтылады, ал Томас Бартолин осы әдістің авторы ретінде итальяндық Марко Аурелио Севериноны (Неаполь қаласынан) көрсетеді. Бартолиннің сөзіне сүйенсек, Северино 1646 жылы қар мен мұз қоспасын қолдануды алғаш ұсынған, ал Томас Бартолин осы техниканы Неапольге сапары барысында одан үйренген. Бартолин-Патау синдромы – трисомия 13 салдарынан туындайтын көптеген аномалиялардың туа біткен синдромы, алғаш рет 1656 жылы Бартолин сипаттаған. Томас Бартолиннің әкесі – Каспар Бартолин Үлкен; оның інісі Расмус Бартолин; және ұлы Каспар Бартолин Кіші («Бартолин бездері» туралы алғаш жазған), маңызды анатомиялық құрылымдар мен құбылыстарды ашу арқылы қазіргі заманғы медицинаның дамуына үлес қосты. Бартолин Ақсақал 1613 жылы Копенгаген университетінде профессорлық қызметке кірісіп, ал келесі 125 жыл ішінде Бартолиндердің Копенгаген университетінің медицина факультетіндегі ғылыми жетістіктері халықаралық деңгейде танылып, мекеменің беделін арттырды.

Таңдалған шығармалар

Historiarum anatomicarum rariorum [ ] (ерекше анатомиялық және клиникалық құрылымдар туралы жазбалар, аномалиялар мен қалыпты құрылымдардың сипаттамалары мен суреттерін қоса алғанда), Амстердам, 1654. Гаага: Влак, 1657. , Копенгаген: П. Хаубольд, 1661 (Йоханнес Родиус авторы болған Mantissa anatomicaмен бірге). Бір мүйізді туралы. Падуа, 1645. De Angina Puerorum Campaniae Siciliaeque Epidemica Exercitationes. Париж, 1646. , Копенгаген: М. Мартзан, 1652 (Бартолиннің көкірек түтікшесін ашқандығы). Vasa lymphatica nuper Hafniae in animalibus inventa et hepatis exsequiae. Жақында Хафнияда (Копенгагенде) жануарларда табылған лимфа тамырлары және бауырдың зерттелуі. Хафния (Копенгаген), Петрус Хакиус, 1653. Жақында адамда табылған лимфа тамырлары. Хафния (Копенгаген), 1654. Historarium anatomicarum rariorum centuria I VI. Копенгаген, 1654–1661. Анатомия. Гаага. Адриани Влак баспаханасы, 1655. Dispensarium hafniense. Копенгаген, 1658. De nivis usu medico observationes variae. Қардың медициналық қолданысы туралы әртүрлі байқаулар. Accessit D. Erasmi Bartholini de figura nivis dissertatio. Д. Эразм Бартолиннің қардың пішіні туралы диссертациясы қоса берілді. Расмус Бартолиннің кітабымен. Копенгаген: Typis Matthiase Godichii, sumptibus Petri Haubold, 1661. (Суықтандыру анестезиясы туралы алғашқы мәлімдеме бар) Cista medica hafniensis. Копенгаген, 1662. De pulmonum substantia et motu. Өкпелердің құрамы мен қозғалысы туралы. Копенгаген, 1663. De insolitis partus humani viis. Адам баласының ерекше жолдары туралы. Копенгаген, 1664. De medicina danorum domestica. Даниялықтардың үй медицинасы туралы. Копенгаген, 1666. De flammula cordis epistola. Жүректің жалыны туралы хат. Копенгаген, 1667. Orationes et dissertationes omnino varii argumenti. Әртүрлі тақырыптар бойынша сөздер мен диссертациялар. Копенгаген, 1668. Carmina varii argumenti. Әртүрлі тақырыптардағы өлеңдер. Копенгаген, 1669. De medicis poetis dissertatio. Медик-ақындар туралы диссертация. Хафина, Д. Паулли, 1669. De bibliothecae incendio. Кітапхананың өртенуі туралы. Копенгаген, 1670. De morbis biblicis miscellanea medica. Библиялық аурулар туралы әртүрлі медициналық жазбалар. Франкофурти, Д. Паулли, 1672. De cruce Christi hypomnemata IV, Typis Andreae ab Hoogenhuysen, Vesaliae (Wesel), 1673. Acta medica et philosophica. Медициналық және философиялық жазбалар. 1673–1680.