Кіріспе
Айзек Азимовтың повесі – Америкалық жазушы Айзек Азимовтың «Робот» сериясындағы повесть. «Робот көріністерінің» алғы сөзінде айтылғандай, Азимовқа АҚШ-тың екі жүз жылдығына арналған ғылыми-фантастикалық жинақ үшін басқа авторлармен бірге әңгіме жазу туралы ұсыныс жасалған. Алайда, келісім орындалмады, нәтижесінде Азимовтың әңгімесі ғана жоба үшін аяқталды. Азимов осы әңгімені Джуди Линн дель Рейге сатты, ол мәтінге шағын өзгерістер енгізді. Азимов «The Bicentennial Man and Other Stories» (1976) жинағына әңгімені қосып бағдарламалағанда түпнұсқа мәтінді қалпына келтірді. Осы повесть Роберт Сильвербергпен бірлесіп жазылған «Позитронды адам» (1992) романының және 1999 жылғы Робин Уильямс бас рөлде ойнаған «Бицентиелл адам» фильмінің негізі болды. Повестьтің оқиғасы 200 жылдық кезеңді қамтиды. Повестің 13-тарауында «Барлық робототехниктердің меценаты – Сьюзан Кальвин» «шамамен екі ғасырдан бері қайтыс болған» делінеді. «Мен, робот» бойынша Сьюзан Кальвин 1982 жылы дүниеге келіп, 82 жасында 2064 немесе 2065 жылы қайтыс болған. Бұл оқиғаның алғашқы оқиғалары 2050 және 2060 жылдар аралығында болғандығын көрсетеді.
The Bicentennial Man is a novelette in the Robot series by American writer Isaac Asimov. According to the foreword in Robot Visions, Asimov was approached to write a story, along with a number of other authors who would do the same, for a science fiction collection to be published in honor of the United States Bicentennial. However, the arrangement fell through, leaving Asimov's the only story actually completed for the project. Asimov sold the story to Judy Lynn del Rey, who made some small changes to the text. Asimov restored the original text when the story was collected in The Bicentennial Man and Other Stories (1976). The story formed the basis of the novel The Positronic Man (1992), co written with Robert Silverberg, and the 1999 film Bicentennial Man, starring Robin Williams. In terms of setting, this novelette spans a time period of 200 years. Chapter 13 of the novelette states that "Susan Calvin, the patron saint of all roboticists" had been dead for "nearly two centuries". According to I, Robot, Susan Calvin was born in the year 1982 and died at the age of 82, either in 2064 or 2065. This suggests that the earliest events of the story took place somewhere between the 2050s and early 2060s.
Сюжет
Эндрю Мартин есімді кейіпкер робот хирургтан белгісіз операция жасауды сұрайды. Бірақ робот бас тартады, себебі бұл операция зиянды және роботтың ешқашан адамға зиян келтірмеуі керек деген Робототехниканың Бірінші Заңына қайшы келеді. Эндрю ойын өзгертеді, өзінің адам емес екенін айтады. Оқиға 200 жыл бұрынға, «NDR» сериялық нөмірі бар робот Джеральд Мартиннің (Мырза деп аталады) үйіне робот-кемел ретінде әкелінген кезде оралады. Кішкентай қыз оған Эндрю деп ат қояды. Кейін Кішкентай қыз Эндрюден ағаштан әсем алқап жасауды сұрайды. Ол оны әкесіне көрсетеді, ал әкесі бастапқыда роботтың мұндай шеберлікпен мүсін жасай алатынына сенбейді. Мырза Эндрюге тағы көп нәрселер жасауды тапсырады, тіпті ағаш өңдеу туралы кітаптар оқуға бұйырады. Эндрю алғаш рет мүсін жасауының себебін түсіндіру үшін «әнқуа» деген сөзді қолданады. Мырза Эндрюді U.S. Robotics and Mechanical Men, Inc. компаниясына алып барып, оның шығармашылығының қайнар көзін сұрайды, бірақ олар жақсы түсіндіре алмайды. Мырза Эндрюге өнімдерін сатуға көмектеседі, кірістің жартысын өзіне алады, ал қалғанын Эндрю Мартин есімінен банктік шотқа салады (бірақ роботтың банктік шотқа ие болуының заңдылығы күмәнді). Эндрю ақшаны денесін жаңартуға жұмсайды, өзін тамаша күйде ұстайды, бірақ оның позитрондық миын ешқашан өзгертпейді. Мырза U.S. Robots жалпыланған жолдар мен шығармашылық роботтар туралы зерттеуді Эндрюдің болжау мүмкін еместігінен қорқып тоқтатқанын айтады. Кішкентай қыз қазір үйленген және кішкентай ұлы бар. Эндрю Мырзаның енді өскен балаларының орнына біреуі бар деп сезінеді және Кішкентай Мырзаның қолдауымен өз бостандығын сатып алуды сұрайды. Мырза Эндрюді заңды түрде босату Эндрюдің банктік шотына назар аударуды талап етеді деп қорқады және Эндрюдің барлық ақшасын жоғалтуы мүмкін, бірақ ол оны жасауға келіседі. Бастапқыда қарсылық көрсеткенмен, Эндрю бостандыққа ие болады. Мырза Эндрюге ақша төлегісі келмейді. Көп ұзамай ол ауырып, Эндрюден өлім төсегінің жанында тұруын сұрағаннан кейін қайтыс болады. Эндрю киім кие бастайды, ал Кішкентай Мырза (Эндрюге оны Джордж деп шақыруға бұйырады) заңгер болады. Ол адам сияқты киінуді талап етеді, бірақ көптеген адамдар оны қабылдамайды. Джорджпен сөйлескенде Эндрю сөздік қорын кеңейту керектігін түсінеді және кітапханаға баруды шешеді. Жолда адасып, даланың ортасында тұрады. Екі адам даладан оған қарай жүгіре бастайды, ол олардан кітапханаға жол сұрайды. Олар оның орнына оны мазақтайды және Джордж келгенде оны бөлшектеп тастауға уәде береді. Ол Эндрюді кітапханаға алып бара жатып, роботтар тарихы туралы кітап жазуды қалайтынын түсіндіреді. Екі адаммен болған оқиға Кішкентай қызды ашуландырады, ол Джорджты робот құқықтары үшін сотқа жүгінуге мәжбүрлейді. Джорджтың ұлы Пол заңгерлерге көмектесіп, Джорджты халыққа сендіреді. Ақырында, қоғамдық пікір роботтарға жақтап, роботтарға зиян келтіруді тыйым салатын заңдар қабылданады. Сот ісі жеңілгеннен кейін Кішкентай қыз қайтыс болады. Эндрю Полдың көмегімен U.S. Robots басшысымен кездесуге мүмкіндік алады. Ол өзінің денесін адам сияқты болу үшін андроидпен ауыстыруды сұрайды. Пол заңдық шаралар қолданумен қатерлегеннен кейін, U.S. Robots Эндрюге андроид денесін беруге келіседі. Алайда, U.S. Robots өз роботтарына орталық милер жасау арқылы жауап береді, сондықтан ешқандай жеке робот Эндрю сияқты бола алмайды. Осы уақыт аралығында Эндрю жаңа денесімен роботобиологияны – өзі сияқты органикалық роботтар туралы ғылымды зерттейді. Эндрю адам сияқты болу үшін ғана андроидтарға адам сияқты тамақ жеуге мүмкіндік беретін жүйені жобалай бастайды. Пол қайтыс болғаннан кейін Эндрю қайтадан U.S. Robots-қа келіп, зерттеулер директоры Алвин Магдескумен кездеседі. Ол U.S. Robots компаниясына өзінің жаңадан жасалған адам үшін протездерін, сондай-ақ өзінің де протездерін сату мүмкіндігін ұсынады. Ол өз денесінде ас қорыту жүйесін сәтті орнатады және оған сәйкес келетін секреторлық жүйе құруды жоспарлап отыр. Осы уақыт аралығында оның өнімдері сәтті сатылып, ол жоғары құрметке ие өнертапқышқа айналады. 150 жасқа толғанда, оның құрметіне кешкі ас ұйымдастырылады, онда ол «Сескісентендік Робот» деп аталады. Алайда Эндрю әлі қанағаттанбаған. Эндрю еркек болғысы келетінін айтады. Ол Feingold және Мартиннің (Джордж пен Полдың заң фирмасы) қолдауына ие болады және оны адам деп жариялауды үміттеніп, ғылым және технология комитетінің төрағасы және заң шығарушы Ли Хсингті іздейді. Ли Хсинг оған ұзақ мерзімді сот жолы болатынын айтады, бірақ ол бұл үшін күресуге дайын екенін білдіреді. Feingold және Мартин адам болудің мәнін анықтайтын сот ісін баяулап бастайды, Эндрюдің протездеріне қарамастан, оны адам деп есептеуге болады деп үміттенеді. Көптеген заң шығарушылар оның өлмейтіндігіне байланысты әлі де тартыншақты. Оқиғаның басында Эндрюдің робот хирургтан өлімге алып келетін операция жасауды сұрағаны түсіндіріледі: оның позитрондық миын уақыт өте келе бұзылатындай өзгерту. Ол операцияны 200 жыл өмір сүру үшін жасатады. Ол Әлемдік Заң шығару органының алдына келгенде, өзінің құрбандығын ашады, олар оны адам деп жариялауға итермелейді. Әлем Президенті Эндрюдің екі жүз жылдық туған күнінде оны екі жүз жылдық адам деп жариялайтын заңға қол қояды. Эндрю өлім төсегінде жатқанда, өзінің адамдығын сақтап қалуға тырысады, бірақ санасы жоғалып бара жатқанда, оның соңғы ойы Кішкентай қыз туралы болады. Ол оны өліп қалған адамдардың баратын мәңгілік орында оның қарсысында күтіп тұрғанын көреді және ол неліктен адам болуды іздегенін, сондай-ақ адам болуға жеткенін түсінеді.
Негізгі ғалам
Бұл оқиға Асимовтың Foundation ғаламында, оның ішінде оның бұрынғы Сьюзан Кальвиннің позитронды роботтар туралы әңгімелері де бар. Оқиға "Ана Жер" повесі мен "Сталь үңгірлері" романынан көп ғасыр бұрын, ғарышкер әлемдері Жер халқына қарсы шықпаған және АҚШ роботтары корпорациясы әлі де жұмыс істеп тұрған кезде орын алады. "Таңның роботтары" кітабында доктор Хан Фастольф Эндрю Мартинді "қадамдық адамдануға" (gradual humanization) ұшырауы тиіс болған робот деп айтады, бірақ мұндай нәрсе мүмкін емес екенін мәлімдейді, себебі дене пішіні сананың күйін анықтайды.
Марапаттар
"Екі жүз жылдық адам" 1976 жылы ең үздік ғылыми фантастика повесіне арналған «Хьюго» сыйлығымен марапатталды. Урсула К. Ле Гуин өзінің «Гүлдің күнделігі» повесіне сыйлықтан бас тартқаннан кейін, «Америка ғылыми фантастика жазушылары» ұйымының Станислав Лемнің мүшелігін қайтарып алуына наразылық білдіріп, ол «Нэбула» сыйлығымен марапатталды.