Кіріспе

Балықтардың туысы Archerfish, Archer Fish атымен кемелері. Архербалық (сонымен қатар спинер балық немесе жебе балық деп аталады) немесе Toxotidae – персиформды тропикалық балықтардың монотиптік туысы (кейбірінде екінші туыс да болуы мүмкін), олар құрлықтағы жәндіктерді және басқа да кішкентай олжаларды арнайы ауыздарынан судың күшті ағынымен "атып түсіру" ерекше жыртқыш тактикасымен танымал. Туыс шағын, бір ғана туыс, Toxotes, ішінде он түрді қамтиды. Көптеген архербалықтар тұщы су өзендерінде, көлдерде және батпақтарда тіршілік етеді, бірақ екі немесе үш түрі еврихалинді, тұщы және тұзды су ортасында, мысалы, эстуарийлерде және мангр тоғайларында мекендейді. Олар Үндістан, Бангладеш және Шри-Ланкадан, Оңтүстік-Шығыс Азия арқылы Меланезия және Солтүстік Австралияға дейін таралған. Архербалықтардың денесі терең және бүйірінен қысылған, арқалық қанаты мен басының сызығы түзу. Аузы созылатын, ал төменгі жақшасы алға қарай иілген. Көлемі салыстырмалы түрде кішкентай, әдетте шамамен 20-25 см, бірақ T. chatareus одан да үлкенге жете алады. Архербалық аквариумдар үшін танымал экзотикалық балық, бірақ оларды орташа балық өсірушілерге тамақтандыру және күтіп ұстау қиын, себебі олар балықтарға арналған дәстүрлі жемнен гөрі тірі олжаны көбірек жақсы көреді.

Тарабын аулау

Жақсы атқанда, ол өте дәл атып, ересек балықтар көбінесе алғашқы атуда-ақ нысанаға тиеді. Барлық жебе балықтарының түрлері осы қабілетке ие деп есептелсе де, бұл тек T. blythii, T. chatareus және T. jaculatrix түрлерінде расталған. Су бетінен жоғары атып, олжаны ұра алады. Бұл олардың жақсы көру қабілетіне және олжаға бағытталған кезде ауа-су арасындағы жарықтың сынуын есепке алу қабілетіне байланысты. Әдетте, олжаға көлденеңнен шамамен 74° бұрышпен су шашыратып шабуылдайды, бірақ 45° мен 110° аралығындағы бұрыштарда да дәл атуға қабілді. Жебе балық олжасын таңдағанда, көзін бұрып, олжаның бейнесі көздің белгілі бір бөлігіне – көздің ventral temporal перифериясына түседі, сосын еріндері су бетіндегі шегінен ғана шығып, құрбанға судың күшті ағынын жібереді. Бұл үшін балық аузының жоғарғы жағында кішкентай ойыс жасап, тілін тар каналға айналдырады. Содан кейін, жегілшек қабырғаларын жирылып, суды канал арқылы қуғындырып, ауыз мүшелерімен қалыптасқан ағынды атып шығарады, ол ағынның артқы жағы алдыңғы жағынан жылдамырақ болады. Бұл жылдамдық айырмашылығы ағынның соққыға дейін бірнеше секунд бұрын жинақы болуына себеп болады, өйткені алдыңғы жағы баяу қозғалса, артқы жағы оны жетеді. Балық қашықтыққа байланысты осы айырмашылықты өзгерте алады. Бұл оларды құралдарды жасап, пайдаланатын сирек жануарлардың біріне айналдырады, себебі олар суды пайдаланып, оны өздеріне тиімді ету үшін өзгертеді. Олар жарасымды және алғашқы ату сәтсіз болса, бірнеше рет қайталап атуға дайын. Жастар шамамен осы ұзындыққа жеткенде атуды бастайды, бірақ бастапқыда дәлдігі төмен болады және тәжірибеден үйренуі керек. Осы оқу кезеңінде олар кішкентай топтарда аң аулайды. Осылайша, кем дегенде бір ағынның нысанаға тию ықтималдығы артады. 2006 жылғы тәжірибелік зерттеуде жебе балықтарының басқа балықтың атуын бақылап, тәжірибе алмастыру арқылы пайда көретіні анықталды: «Бұл балықтағы әлеуметтік оқытудың ең таңғажайып жағы – байқаушылардың көзқарасын өзгерте алуы, яғни алыстағы балықтың ату ерекшеліктерін олардың кейін нысанаға тию үшін қолданатын бұрыштар мен қашықтықтарға бейімдеуі». Бұл, әлдебір жебе балықтың атуын көрген басқа жебе балықтың олжаны ұрлап кету қаупінен туындауы мүмкін. Жебе балық, егер олжа жеткенше судан секіріп, аузымен жәндікті ұстап алады. Балықтар көбінесе су бетіне жақын қалуға бейім. Бұл экзаптацияның мысалы.