Кіріспе

Балықтар тұқымдасы

Amblyopsidae – балықтар тұқымдасы, олар көбінесе үңгір балықтары, соқыр балықтар немесе батпақ балықтары деп аталады. Олар – Америка Құрама Штаттарының шығыс бөлігіндегі үңгірлерде (жер асты көлдері, тоғандар, өзендер мен ағыстарда), бұлақтар мен батпақтардың қараңғы ортасында кездесетін кішкентай тұщы су балықтары. Басқа троглобиттер сияқты, амблиопсидтердің көпшілігі осы қараңғы ортаға бейімделген, оның ішінде функционалды көздердің жоқтығы және пигментацияның болмауы. 200-ден астам үңгір балық түрлері белгілі, бірақ олардың тек алтауы ғана Amblyopsidae тұқымдасына жатады. Олардың бірі – Forbesichthys agassizii, уақытын жер астында да, жер үстінде де өткізеді. Бұл тұқымдастың жетінші түрі – Chologaster cornuta – үңгірде емес, жер үсті батпақтарында тіршілік етеді. Амблиопсидтер, әрине, көне текті. Көптеген үңгір балықтарына тән бейімделушіліктерге жарыққа сезгіштіктің төмендеуі, пигменттің жоғалуы немесе тері қабықшаларының азаюы, сондай-ақ дене беті мен бүйірлік сызықтың сезім мүшелерінде химиорецепторлардың дамуы жатады. Үш түр жүзу кезінде тиімді метаболизмге ие, ал көптеген үңгір балықтарының түрлері жылдам ағыс суларда жүзуге бейімделген, жұқа денелі болады.

Көздер

Amblyopsidae отбасының атауы олардың көздерімен байланысты (амблиопияны қараңыз). Осы отбасының көпшілігі соқыр немесе жарық пен қараңғылықтың айырмасын ғана сезе алады. Нағыз үңгірде тіршілік ететіндердің көздері өте жай ғана, сияқты қараңғыда өмір сүретін көптеген басқа да жануарлардың көздері.

Тарату

Бұл тұқымдастың барлық өкілдері кішкентай және АҚШ-тың шығыс және оңтүстік аймақтарының тұщы суларына тән. Кейбіреулері батпақтардың тереңдігінде, ал енді біреулері көлдер мен өзендерде немесе үңгірлерде, әсіресе Кентукки штатындағы Мамонт үңгірлері деп аталатын үңгірлер жүйесінде тіршілік етеді. Үңгір балықтарын тек ішіне су ағатын үңгірлерде ғана кездестіруге болады; кіреберісі жоқ үңгірде үңгір балықтары табылмайды.

Экология

Үңгір мекендемесі көбінесе азық-түлікпен нашар қамтамасыз етілгенімен, оның артықшылықтарына өте тұрақты жағдайлар, аз бәсекелес және азаматтар жатады.

Өмір тарихы мен мінез-құлқы

Үңгір балықтары жылына бір рет қана көбейеді, бұл жалпы популяцияның шамамен 10% құрайды. Үңгір балықтары басқа балықтардың барлығынан ұзақ уақытқа дейін жұмыртқаларын қорғайды. Осы тұқымдастың сирек кездесетін ерекшелігі – оның клоакасы басының астында, қуыс жүзбе қанаттарының алдында орналасқан. Мұндай орналасу аналық балықтарға жұмыртқаларын дәлірек салуға мүмкіндік береді және бұл Percopsiformes отрядының басқа түрлерінде де кездеседі, мысалы Aphredoderidae. Олар суға түскен шаян, гаммарустар және кенелермен қоректенеді, ал олжаларын іздеу үшін дірілдер мен ағым өзгерістерін пайдаланады.