Кіріспе

Cyprinodontiformes) – көбінесе ұсақ, тұщы су балықтарынан тұратын, шашақ жамбас балықтардың бір тобы. Көптеген танымал аквариум балықтары, мысалы, килифиштер және тірі туатын балықтар осы топқа жатады. Олар Atheriniformes тобымен тығыз байланысты және кейде олармен бірге жіктеледі. Бұл топқа арнайы қолданылатын атау – тісқұрттар, бірақ олар нағыз карптардың жақын туыстары емес. Нағыз карптар Ostariophysi суперретіне жатады, ал тісқұрттар Acanthopterygii тобына кіреді. Cyprinodontiformes тұқымдастарын көбею стратегиясына сәйкес үш топқа бөлуге болады: тірі туатын (вивипароздық) және жұмыртқадан туатын (овувипароздық) – барлық түрлер тірі туады, сондай-ақ жұмыртқа салатын (овупароздық) – барлық түрлер жұмыртқа салады. Тірі туатын топтарда жас балықтардың дамуы үшін жұмыртқа қабығымен (овувивипароздық) немесе қабықсыз (вивипароздық) жағдайы қамтамасыз етіледі. Филогенетикалық тұрғыдан алғанда, екі субтобының бірі – Aplocheiloidei – тек жұмыртқа салатын түрлерді қамтиды, сондай-ақ екінші субтоптың (Cyprinodontoidei) төрт суперотбасының екеуі (Cyprinodontoidea және Valencioidea) да осыған жатады. Тірі туу және жұмыртқадан туу қасиеттері жұмыртқа салатын ата-тектерден тәуелсіз дамыған, және мұндай эволюция екі рет қайталанған болуы мүмкін.

Сипаттама

Бұл топтың кейбір өкілдері тұзды немесе өте жылы суларда, қатты ластанған суларда, минералдардан айырылған және шіріген өсімдіктердің әсерінен қышқылданған жаңбыр суларында, немесе басқа балық түрлері кездеспейтін оқшауланған жағдайларда тіршілік етуімен ерекшеленеді. Олар көбінесе етқоректілер және көбінесе су бетіне жақын өмір сүреді, онда оттегіге толы су ортаның қолайсыз жағдайларын толықтырады. Шел (1968) ішек-қарынның құрамында әрқашан құмырсқалар болатынын байқаған, ал басқалар жәндіктер, құрттар және су шаяндары туралы хабарлаған. Аквариумдағы балықтар су қабатынан және жапырақ бетінен протозоаларды жеп отырғаны көрінеді, бірақ олар асқазанның ішінде табылмаған. Cyprinodontidae (шабақ балықтар) отбасының көптеген өкілдері өсімдік материалдарын да жейді, ал кейбіреулері балдырларға бай диетаға бейімделген, тіпті американдық ту балығы (Jenynsia lineata) аквариумда балдырларды жейтін балық ретінде танымал, өсімдіктерді жемейтін топқа жатса да. Сонымен қатар, килифиштер дене пігменттерін жасау үшін қажетті каротиноидтар мен басқа да химиялық заттарды су бетіндегі жәндіктердің бетінен және ішегінен тозаң дәндері арқылы алады; мұны осы қосылыстарды қамтитын арнайы түс күшейткіш жемдерді қолдану арқылы жасанды түрде жасауға болады. Cyprinodontiformes әртүрлі топ болғанымен, көптеген түрлері кішкентай немесе орташа мөлшердегі балықтар, кішкентай ауыздары, үлкен көздері, бір арқа қанаты және дөңгелек құйрық қанаты бар. Ең ірісі – cuatro ojos (Anableps dowei), оның ұзындығы шамамен, ал ең кішісі – ең кішкентай килифиш (Heterandria formosa), ересектің ұзындығына тең.