Кіріспе

Балықтар тобы

Автоматты taxobox
| аты = Flatfish
| қазбалық диапазоны =

Flatfish – Pleuronectiformes, сондай-ақ Heterosomata деп те аталатын, кейде Perciformes-тің кіші тобы ретінде жіктелетін сәуле қанатты, теңіз түбінде тіршілік ететін балықтар тобының мүшесі. Көптеген түрлерінде екі көз де басының бір жағында орналасқан, даму кезінде бірі немесе екіншісі бас арқылы немесе оның айналасында жылжып отырады. Кейбір түрлері сол жағымен жоғары қарай, ал кейбіреулері оң жағымен жоғары қарай қарап тұрады, ал басқалары екі жағымен де жоғары қарай қарауы мүмкін. Бұл топта көптеген маңызды тағамдық балықтар бар, олардың ішінде палтус, камбала, тікше, шабақ және алабұқа бар. Кейбір flatfish теңіз түбінде өзін-өзі жасыра алады.

Таксономия

800-ден астам сипатталған түр 16 туысқа жіктеледі. Жалпы алғанда, жалпақ балықтар екі кіші түрге бөлінеді: Psettodoidei және Pleuronectoidei, олардың 99%-дан астамы Pleuronectoidei-де кездесетін түрлердің әртүрлілігін құрайды. Ең ірі туыстар – Soleidae, Bothidae және Cynoglossidae, олардың әрқайсысында 150-ден астам түр бар. Сонымен қатар, екі монотиптік туыс та бар (Paralichthodidae және Oncopteridae). Кейбір туыстар салыстырмалы түрде жақында ғана бөлінген. Мысалы, Achiridae бұрын Soleidae туысының кіші туысы ретінде жіктелген, ал Samaridae – Pleuronectidae туысының кіші туысы саналған. Paralichthodidae, Poecilopsettidae және Rhombosoleidae туыстары дәстүрлі түрде Pleuronectidae туысының кіші туыстары ретінде қарастырылған, бірақ қазір өздері жеке туыстар ретінде танылады. Жаңа түрлер белгілі бір үлгімен сипатталады және сипатталмаған түрлердің де болуы мүмкін. Ең белгілі екі гибрид – Балтық теңізіндегі еуропалық аласа (Pleuronectes platessa) мен еуропалық флаундердің (Platichthys flesus) арасындағы, ал Пуджет шығанағындағы ағылшын тілді балығының (Parophrys vetulus) және жұлдызды флаундердің (Platichthys stellatus) арасындағы гибридтері. Соңғы жұптың ұрпағы «гибридтік табан» деп белгілі және бастапқыда өз алдына жарамды түр деп есептелген. Көптеген түрлер 0 мен аралық тереңдікте кездеседі, бірақ кейбіреулері одан да тереңде табылған. Мариана шұңқырының түбіндегі Батискаф Триесттен байқалған жалпақ балықты балық мамандары күмәндандырды және соңғы зерттеулер оны жарамды деп танымайды. Теңіздің терең суларында тіршілік ететін түрлердің ішінде Symphurus thermophilus теңіз түбіндегі гидротермальдық қайнарлардың күкіртті «көлдерінің» маңында шоғырланады. Басқа ешқандай жалпақ балық гидротермальдық қайнарлардан табылған жоқ. Көптеген түрлер тұзды және тұщы суға енеді, ал азырақ саны – тұздықтар (Achiridae және Soleidae туыстары) мен тіл балықтары (Cynoglossidae) тек тұщы суда ғана кездеседі.

Сипаттамалары

Жалпақ балықтың ең айқын ерекшелігі – оның асимметриясы, ересек балықтардың екі көзі де басының бір жағында орналасқан. Кейбір отбасыларда көздер әдетте дененің оң жағында болады (декстральді немесе оң көзді жалпақ балық), ал басқаларында – сол жағында (синистральді немесе сол көзді жалпақ балық). Бастапқы тікенді торботтарда оң және сол жақтың тең саны кездеседі және олар басқа отбасыларға қарағанда көбінесе аз асимметриялық болады. Жалпы, жалпақ балықтар жыртқыштардан қорғану үшін камуфляждануға сенеді, бірақ кейбіреулерінде көзге түсетін көз нүктелері (мысалы, Microchirus ocellatus) және бірнеше шағын тропикалық түрлер (кемінде Aseraggodes, Pardachirus және Zebrias) уытты болады. Soleichthys maculosus жас балықтары түсі мен жүзу әдісі арқылы Pseudobiceros туысына жататын уытты жалпақ құрттарды еліктейді. Керісінше, кейбір осьмiреулер түрлері түсі, пішіні және жүзу әдісі бойынша жалпақ балықтарға еліктегендігі хабарланған. Құсбақалар мен тікенді торботтар кішірек балықтарды жейді және жақсы дамыған тістері бар. Олар кейде түбінен алыс, су ортасында жем іздейді және басқа отбасыларға қарағанда аз экстремалды бейімделуді көрсетеді. Ал табан балықтары көбінесе тек түбінде тіршілік етеді және омыртқасыз жәндіктермен қоректенеді. Олар жоғары дәрежеде асимметрияны көрсетеді және жауының бір жағында тістері болмауы мүмкін. Типтік қазіргі жалпақ балықтың басы асимметриялық, екі көзі де басының бір жағында орналасқан. Амфистиумда омыртқалы жануарлардың қалыпты симметриялық басынан өту толық емес, бір көзі басының жоғарғы бөлігіне жақын орналасқан. Зерттеушілер: «өзгеріс бірте-бірте жүрді, табиғи іріктеу арқылы эволюциямен үйлеседі, бірден емес, өйткені бұрын зерттеушілердің сенуден басқа амалы болмады», – деген қорытынды жасады."

Тамақ ретінде

Балықтың бауырларындағы майдың жоғары концентрациясының арқасында жалпақ балық ақ балық саналады. Оның майлылығы аз еті әрбір түріне тән ерекше дәмді береді. Оны грильдеу, табада қуыру, пеште пісіру және майда қуыру арқылы дайындауға болады.