Көкқұрықтар отбасысы және олардың ерекшеліктері

Кіріспе

Торсық балықтар тұқымдасы

Автоматты таксобокс
| аты = Торсық балықтар. Олар морфологиялық тұрғыдан жақын туысқан қызылқұйрық балықтарға ұқсас, олардың үлкен сыртқы тікендері бар (Тетраодонтидтердің жұқа, жасырын тікендерімен салыстырғанда, олар тек балықтар қабырғанда ғана көрінеді). Торсық балықтардың көпшілігі улы, ал кейбіреулері әлемдегі ең улы омыртқалы жануарлардың қатарына жатады. Кейбір түрлерінің ішкі органдарында, мысалы, бауырда және кейде терісінде тетродотоксин болады, ол жегенде көптеген жануарлар үшін өте зиянды; алайда, кейбір түрлерінің еті Жапонияда (河豚, фугу деп айтылады), Кореяда (복, bok немесе 복어, bogeo) және Қытайда (河豚, hétún) арнайы даярланған, қай бөлігін жеуге қауіпсіз екенін білетін шебер аспаздар дайындағанда деликатес саналады. Басқа да уытсыз еті бар торсық балық түрлері, мысалы, Чесапик шығанағындағы солтүстік торсық балық, Sphoeroides maculatus, басқа жерлерде де деликатес болып есептеледі.

Таксономия

Отбасы атауы оның тетраодон туысының атынан шыққан, ол грек сөздері τετρα ("төрт") және ὀδούς ("тіс") негізінде құрастырылған. Аталған отбасының түрлеріндегі тістердің төрт үлкен тістен тұратын жоғары және төменгі жақ тіс пластиналарына біріккендігіне байланысты осылай аталған. Бұл тістер қабықшалылар мен моллюскалардың – олардың табиғи азығының – қатты қабықтарын ұсатуға арналған.

Морфология

Көкқұрықтар әдетте кішкентайдан орташа өлшемге дейін болады, бірақ Mbu көкқұрығы сияқты кейбір түрлер Tetraodontiformes-тен ұзыныраққа жете алады, яғни көкқұрықтар ең бастысы, тұмсық сияқты төрт тіспен сипатталады – сондықтан атауы грек тіліндегі "tetra" (төрт) және "odous" (тіс) сөздерінің қосындысынан тұрады. Жоғарғы және төменгі жақ сүйектерінің әрқайсысы орталық сагиттальді шекарамен біріктірілген, олар ұсақ қыбыршақтарды бөліп, жеу үшін пайдаланылады. Көкқұрықтарда қабырғалар, жамбас сүйектері және көкірек жүзбелері болмайды. Бұл ерекшелік көкқұрықтың ауыз қуысы арқылы су сорып алып, кеңейе беру арқылы қорғану механизміне байланысты. Көкқұрықтардың терісінде кіреуке сияқты әртүрлі тікенектері болуы мүмкін, олар қалыпты балық қабықтарының орнын басады және жабын мөлшері бүкіл денеге дейін, алдыңғы беті ашық қалғанша жетеді. Tetraodontidae отбасының тікенектері Diodontidae отбасына қарағанда көбінесе кішірек болады, ал кейбір тікенектер ісінуге дейін көрінбейді.

Тарату

Олар тропик аймақтарында ең көп түрлі, орташа белдеуде салыстырмалы түрде сирек, ал суық суларда тіршілік етпейді.

Табиғи қорғаныс

Оның ерекшелігі – табиғи қорғаныс жүйесі. Ол көкпек, арқа, аналь және құйрық қанатын үйлестіріп қозғалады. Бұл оны өте маневрлі етеді, бірақ қозғалысы өте баяу болғандықтан, оңай шабуылға ұшырайтын нысанаға айналады. Оның құйрық қанаты көбінесе руль ретінде қолданылады, бірақ оның әдеттегі қозғалыстарынан мүлдем өзгеше, кенеттен жылдамдықпен қашу үшін де пайдаланылуы мүмкін. Осы жылдамдықпен қатар, оның керемет көру қабілеті – бұл жыртқыштардан қорғанудың бірінші және ең маңызды құралы. Егер жыртқыш оған жақындаса, пуфердің екінші қорғаныс механизмі – өте серпімді асқазанын сумен (немесе суда болмағанда ауамен) толтырып, денені шар тәріздес, дөңгелек етіп кеңейтеді. Тіпті, қабырғанда көрінбесе де, барлық пуферлерде өткір тікендер болады, сондықтан аш жыртқыш күтпеген жерден жеңіл тамақ емес, тікенді, жеуге жарамсыз шарға тап болуы мүмкін. Бұл ескертуді назарға алмаған жыртқыштар (немесе пуферді қабырғаннан бұрын немесе қабырған кезде «сәтті» ұстағандар) тұншығып қалуы мүмкін, ал пуферді жұтып қойған жыртқыштардың асқазаны тетродотоксинмен (ТТХ) толып, ол олар үшін жағымсыз, тіпті қауіпті тамаққа айналады. Бұл нейротоксин негізінен жұмыртқалық және бауырда кездеседі, бірақ ішектер мен теріде де, сондай-ақ бұлшық еттерде аздаған мөлшерде болады. Бұл токсин акула сияқты ірі жыртқыштарға әрқашан өлімге алып келмейді, бірақ адамдар үшін қауіпті болуы мүмкін. Пуфердің дерісіндегі ТТХ химиялық қорғаныс ретінде әрекет етеді, жыртқыштарды оны түкіруге мәжбүрлейді. Барлық пуферлер де улы емес; солтүстік пуфердің еті уытты емес (ішкі органдарында уыттың белгілі бір деңгейі кездеседі) және Солтүстік Америкада деликатес саналады. Улы балықтарда да токсиннің мөлшері әртүрлі болады. Пуфердің нейротоксині адамдар үшін қаншалықты зиянды болса, басқа жануарлар үшін соншалықты зиянды емес, ал пуферді кейбір балықтар, мысалы, кесіртке балықтары мен акулалар жейді. Пуферлер көздерін тәуелсіз түрде қозғалатуға қабілетті, ал көптеген түрлері қоршаған ортаның өзгеруіне жауап ретінде түсін немесе өрнектерінің қарқындылығын өзгерте алады. Осы тұрғыдан алғанда, олар жердегі хамелеонға ұқсас. Көптеген пуферлердің түсі қарапайым болғанымен, көптерін жарқын түстер мен ерекше белгілермен кездестіруге болады.

The puffer's unique and distinctive natural defenses help compensate for its slow locomotion. It moves by combining pectoral, dorsal, anal, and caudal fin motions. This makes it highly maneuverable, but very slow, so a comparatively easy predation target. Its tail fin is mainly used as a rudder, but it can be used for a sudden evasive burst of speed that shows none of the care and precision of its usual movements. The puffer's excellent eyesight, combined with this speed burst, is the first and most important defense against predators. The pufferfish's secondary defense mechanism, used if successfully pursued, is to fill its extremely elastic stomach with water (or air when outside the water) until it is much larger and almost spherical in shape. Even if they are not visible when the puffer is not inflated, all puffers have pointed spines, so a hungry predator may suddenly find itself facing an unpalatable, pointy ball rather than a slow, easy meal. Predators that do not heed this warning (or are "lucky" enough to catch the puffer suddenly, before or during inflation) may die from choking, and predators that do manage to swallow the puffer may find their stomachs full of tetrodotoxin (TTX), making puffers an unpleasant, possibly lethal, choice of prey. This neurotoxin is found primarily in the ovaries and liver, although smaller amounts exist in the intestines and skin, as well as trace amounts in muscle. It does not always have a lethal effect on large predators, such as sharks, but it can kill humans. Larval pufferfish are chemically defended by the presence of TTX on the surface of skin, which causes predators to spit them out. Not all puffers are necessarily poisonous; the flesh of the northern puffer is not toxic (a level of poison can be found in its viscera) and it is considered a delicacy in North America. Toxin level varies widely even in fish that are poisonous. A puffer's neurotoxin is not necessarily as toxic to other animals as it is to humans, and puffers are eaten routinely by some species of fish, such as lizardfish and sharks. Puffers are able to move their eyes independently, and many species can change the color or intensity of their patterns in response to environmental changes. In these respects, they are somewhat similar to the terrestrial chameleon. Although most puffers are drab, many have bright colors and distinctive markings,

Дельфиндердің пуферлерді шеберлікпен қолданатыны туралы түсірілген видеолар бар, бұл олардың мас болуға немесе транстық күйге енуге тырысқанын көрсетеді.

Көбею

Көптеген теңіз кескілерінің өмірлік циклі ашық мұхит кезеңінде өтеді. Шаруалар еркектер ұрғашыларды баяу түрде су бетіне итеріп немесе су бетінде болған ұрғашыларға қосылғаннан кейін жұмыртқалау жүзеге асады. Жұмыртқалары шар тәрізді және су үстінде қалады. Шамамен төрт күннен кейін шабақтардан жас кескілер шығады. Олар өте кішкентай, бірақ үлкейту арқылы қарағанда әдетте кескіл пішіндес болады. Оларда жұмыс істейтін ауыз және көздері бар, және олар бірнеше күн ішінде тамақтануы керек. Тұзды-тұщы су кескілері теңіз түрлеріне ұқсас жолмен шығанақтарда көбейе алады, немесе өзенге жеткілікті биік көтерілген жағдайда, тұщы су түрлеріне ұқсас көбейе алады. Тұщы су түрлерінің көбеюі әртүрлі болады. Керік кескілдерінде еркектер ұрғашыларды қуалайды, мүмкін бұл түрдің ерекше белгісі – қырлар мен қанаттарын көрсетіп жатады. Егер ұрғашы оның қылығын қабылдаса, ол оны өсімдіктерге немесе басқа да қорғанышқа алып барады, онда ол ұрықтану үшін жұмыртқаларын шығарады. Еркек оған денесімен сүртіну арқылы көмектесе алады. Бұл құбылыс тұтқындықта байқалды және олар тұтқындықта жиі көбейтілетін жалғыз кескіл түрі. Мақсатты топтағы кескілдер де аквариумдарда көбейтілді және ұқсас құдалық мінез-құлқына ие, бірақ қырлар мен қанаттарды көрсетуден басқа. Бірақ жұмыртқалар жалпақ тақтаға немесе басқа тегіс, қатты бетке жабысады. Еркек олардың сау болуын қамтамасыз ету үшін оларды үнемі сумен шайып, шабақтар шыққанша қорғайды. Жастар өздігімен жүзе бастағанда оның ата-аналық міндеті аяқталады. 2012 жылы Жапонияның Амами Осима аймағында Torquigener albomaculosus түрінің еркектері теңіз түбіндегі құмда үлкен және күрделі геометриялық, дөңгелек құрылымдар жасап жатқандарын анықтады. Бұл құрылымдар ұрғашыларды тартуға және оларға жұмыртқаларын салуға қауіпсіз орын беруге қызмет етеді. Нақты түрлердің көбеюі туралы ақпарат өте шектеулі. Жасыл дақты Т. nigroviridis жақында тұтқындықта жасанды түрде көбейтілді. Олардың сперматозоидтары толық теңіз тұздылығында ғана қозғалатындықтан, олардың шығанақтарда тұщы су түрлеріне ұқсас көбейетініне сенімді, бірақ жабайы табиғатта көбеюі ешқашан байқалған емес. Xenopterus naritus 2016 жылдың маусым айында Саравак, Солтүстік-Батыс Борнеода қолдан өсірілген алғашқы түр екені хабарланды, және оның басты мақсаты түрдің аквакультурасын дамыту болды.

Many marine puffers have a pelagic, or open ocean, life stage. Spawning occurs after males slowly push females to the water surface or join females already present. The eggs are spherical and buoyant. Hatching occurs after roughly four days. The fry are tiny, but under magnification have a shape usually reminiscent of a pufferfish. They have a functional mouth and eyes, and must eat within a few days. Brackish water puffers may breed in bays in a manner similar to marine species, or may breed more similarly to the freshwater species, in cases where they have moved far enough upriver. Reproduction in freshwater species varies quite a bit. The dwarf puffers court with males following females, possibly displaying the crests and keels unique to this subgroup of species. After the female accepts his advances, she will lead the male into plants or another form of cover, where she can release eggs for fertilization. The male may help her by rubbing against her side. This has been observed in captivity, and they are the only commonly captive spawned puffer species. Target group puffers have also been spawned in aquaria, and follow a similar courting behavior, minus the crest/keel display. Eggs are laid, though, on a flat piece of slate or other smooth, hard material, to which they adhere. The male will guard them until they hatch, carefully blowing water over them regularly to keep the eggs healthy. His parenting is finished when the young hatch and the fry are on their own. In 2012, males of the species Torquigener albomaculosus were documented while carving large and complex geometric, circular structures in the seabed sand in Amami Ōshima, Japan. The structures serve to attract females and to provide a safe place for them to lay their eggs. Information on breeding of specific species is very limited. T. nigroviridis, the green spotted puffer, has recently been spawned artificially under captive conditions. It is believed to spawn in bays in a similar manner to saltwater species, as their sperm was found to be motile only at full marine salinities, but wild breeding has never been observed. Xenopterus naritus has been reported to be the first bred artificially in Sarawak, Northwestern Borneo, in June 2016, and the main purpose was for development of aquaculture of the species.

Диета

Көкқұрықтардың тамақтануы қоршаған ортасына байланысты өзгереді. Дәстүрлі түрде олардың рационы көбінесе балдырлар мен ұсақ жәндіктерден тұрады. Ресурстар жетіспесе, олар толыққанды өсімдіктермен қоректене алады, бірақ әртүрлі тағамды таңдауды артық көреді. Ірі көкқұрықтар қабыршақты ұлулар, мидиялар және басқа да моллюскаларды жару үшін, алдыңғы тістеріне ұқсас мүшелерін пайдаланады. Көкқұрықтардың кейбір түрлері жасырын шабуылдан бастап, ашық суда аулауға дейін әртүрлі аң аулау тәсілдерін қолданатыны белгілі.

Эволюция

Тетрадонтидтер диодонтидтерден 89 және 138 миллион жыл бұрын бөлініп шыққан деп есептеледі. Төрт негізгі тармақ 80 мен 101 миллион жыл бұрын Бор дәуірінде бөлініп шықты. Ең көне белгілі шаян балық туысы – Eotetraodon, Орта эоценнің лютеция кезеңінен, Еуропадан табылған, Монте-Болка және Кавказ тауларындағы қазба қалдықтарынан белгілі. Монте-Болка түрі, E. pygmaeus, бірнеше басқа тетрадонтиформдармен бірге өмір сүрді, оның ішінде жойылған диодонтид түрлері, алғашқы қорап балықтары (Proaracana және Eolactoria), сондай-ақ Zignoichthys және спинакантидтер сияқты толығымен жойылған түрлер де болды. Құрып кеткен Archaeotetraodon туысы Еуропадан табылған миоцен дәуіріне жататын қазба қалдықтарынан белгілі.

Улану

Егер балық дұрыс дайындалмаса, өлімге әкелуі мүмкін. Puffer улануы көбінесе дұрыс пісірілмеген puffer сорпасы, fugu chiri, немесе кейде шикі puffer еті, sashimi fugu жеуден туындайды. Chiri өлімге алып келуі жиірек, ал sashimi fugu көбінесе мас күйге ұшырату, бас айналу және еріндердің сезімін жою секілді әсерлерге себеп болады. Puffer-дің тетродотоксині тіл мен ерінді ұюға дейін сезімсіздендіреді, бас айналу мен құсуды қоздырады, содан кейін денеде ұю мен қышыну, жүрек соғудың жылдамдауы, қан қысымының төмендеуі және бұлшықеттердің параличіне әкеледі. Бұл у пайда диафрагма бұлшықтарын парализге түсіреді және оны жұтқан адамның тыныс алуын тоқтатады. 24 сағаттан артық тірі қалған адамдар, бірнеше күнге созылған комадан кейін де сауығып кетуі мүмкін. Puffer-дегі тетродотоксиннің пайда болуы ұзақ уақыттан бері даулы мәселе болған, бірақ балықтың ішегіндегі бактериялар оның көзі екені көбінесе қабылданды. Параличтік моллюскілердің улануына және қызыл толқындарға себеп болатын сакситоксин де кейбір puffer-лерде табылуы мүмкін.

Филиппин

2012 жылдың қыркүйегінде Филиппиннің Балық шаруашылығы және су ресурстары бюросы жергілікті балықшылар кешкі аста шаян балық жеп қайтыс болғаннан кейін, шаян балықты жемеу туралы ескерту жасады. Ескертуде шаян балықтың уы цианидтен 100 есе күшті екені көрсетілген.

Тайланд

Таиландта пакапао деп аталатын көкек балықтарды көбінесе жаңсақ жейді. Олар басқа балықтарға қарағанда әдетте арзан болады, және балықтың өзінде де, маусымға қарай да токсиндердің мөлшері тұрақсыз болғандықтан, қауіп туралы хабардарлық пен бақылау нашар. Тұтынушылар үнемі ауруханаға түсіп, кейбіреулері тіпті уланудан өледі.

Америка Құрама Штаттары

Неврологиялық симптомдар, оның ішінде еріндер мен ауыздың ұюы мен қышынуы, АҚШ-тың Флорида штатындағы Титусвилл аймағынан ауланған шаян балықтарды жегеннен кейін көбейгені туралы хабарламалар келіп түсті. Симптомдар көбінесе бірнеше сағаттан бірнеше күнге дейін жоғалады, бірақ бір адам 72 сағатқа жуық интубацияға түсуге мәжбүр болды. Осыған байланысты Флорида штаты белгілі бір су қоймаларында шаян балық аулауға тыйым салды.

Емдеу

Емдеу көбінесе қолдаушы сипатта болады және асқазанды шаю, белсендірілген көмірмен ішек деконтаминациясы, сондай-ақ токсин метаболизденгенше өмірді сақтау шараларын қамтиды. Жекелеген жағдайлар бойынша хабарламалар эдрофониум сияқты антихолинестераздардың тиімді болуы мүмкін екенін көрсетеді.