Кіріспе

Tetraodontiformes (/t//E//t//r//@//.//ɒ/'/d//ɒ//n//t//ᵻ//f//ɔːr//m//iː//z/) – өте дамыған сәулелі қанатты балықтардың реті, сонымен қатар Plectognathi деп те аталады. Кейде олар Perciformes ретінің кіші тобы ретінде жіктеледі. Tetraodontiformes қазіргі 10 отбасыны және кем дегенде 349 түрді қамтиды; көпшілігі теңізде және тропикалық коралл рифтерінде мекендейді, бірақ бірнеше түрі тұщы су ағыстарында және ушқыштарда кездеседі. Олардың жақын туыстары жоқ және шамамен 80 миллион жыл бұрын пайда болған кораллда тіршілік ететін түрлерден тараған.

Эволюция

Ең көне тетрадонтиформалар – Италия мен Словенияның соңғы креда кезеңінен (сантониялықтан кампанға дейін) табылған, құрып кеткен Плектокретацикоидалар суперотбасы, екеуі де бұрынғы Тетис аймағында болған. Оларға Cretatriacanthidae және Protriacanthidae тұқымдастары кіреді. Ливанның сеноман қабатынан табылған Plectocretacicus та тетрадонтиформ ретінде ұсынылған, бірақ бұл жақында күмәндануға себеп болды.

Сипаттама

Мұнда әр түрлі таңғаларлық формалар бар, олардың барлығы көптеген балықтарға тән, ағымдағы дене құрылысынан түбегейлі өзгешеліктерді көрсетеді. Бұл формалар төртбұрышты немесе үшбұрышты (бокс балықтары), шар тәрізді (көпіршік балықтары) және бүйірлік қысылған (жиек балықтары және триггер балықтары) сияқты болып келеді. Олардың мөлшері Rudarius excelsus (жиек балығы) – ұзындығы шамамен белгісізден бастап, мұхит күнбалығына дейін жетеді, ол барлық сүйекті балықтардың ішіндегі ең ірісі болып, 5 метрге дейін жетеді және 2 тоннадан асса тіпті артық салмаққа ие. Бұл отрядтың көпшілігі – Balistidae тұқымдастығынан басқа – острациформды жүзушілер болып табылады, яғни олардың денесі қатаң және бүйірлік иілуге қабілетсіз. Осы себепті олар баяу қозғалады және дене толқыны арқылы емес, көкжиек, арқа, аналь және құйрық қанаттарын пайдаланып қозғалады. Дегенмен, қозғалыс көбінесе өте нақты болады; арқа және аналь қанаттары маневрлеуге және тұрақтандыруға көмектеседі. Көптеген түрлерде барлық қанаттар қарапайым, кішкентай және дөңгелек болып келеді, тек қана таз қанаттары (бар болса) біріктірілген және жасырылған. Сонымен қатар, көптеген түрлерде жамбас пластиналары терімен жабылады, ал жалғыз жамбас тесігі көкжиек қанатының үстіндегі кішкентай жарықша болып табылады. Тетрадонтиформ стратегиясы жылдамдықтан гөрі қорғанысқа басымдық беретіндей көрінеді, барлық түрлер мықты пластиналарға немесе тікендерге айналған қабыршақтармен немесе қалың, былғары терімен (жиек балықтары және мұхит күнбалығы) қоршалған. Көпіршік балықтары мен тікенді балықтарда кездесетін тағы бір ерекше қорғаныс қабілеті – денелерін қалыпты диаметрін едәуір арттыру үшін қабылдауға болады, бұл асқазанның кеңеюіне су сору арқылы жүзеге асырылады. Tetraodontidae, Triodontidae және Diodontidae тұқымдастарының көптеген түрлері тетродотоксин арқылы жыртқыштардан қосымша қорғалады, бұл жануарлардың ішкі органдарында шоғырланған күшті нейротоксин. Тетрадонтиформдардың мұрындық, тері, инфраорбитальдық немесе (көбінесе) төменгі қабырға сүйектері жоқ, өте өзгертілген қаңқалары бар. Жақ сүйектері өзгертіліп, "мүңк" тәрізді біріктірілген, ал көрінетін тігістер мүңкті "тістерге" бөледі. Бұл олардың атында көрсетілген, грек сөздерінен алынған: τετρα (tetra) – "төрт" және ὀδούς (odous) – "тіс", сондай-ақ латын сөзі forma – "форма".