«Аполлон-Союз»: Халықаралық ғарыш сапарының бастауы

Кіріспе

Бірінші халықаралық экипаждық ғарыш ұшу миссиясы

"Аполлон-Союз" – 1975 жылғы шілдеде АҚШ және КСРО бірлесіп жүргізген алғашқы халықаралық экипаждық ғарыш миссиясы. Әлемдегі миллиондаған адам телеарналар арқылы американдық "Аполлон" ғарыш кемесінің кеңестік "Союз" капсуласына доктанғанын тамашалады. Бұл жоба және ғарыштағы қолдасу – екі үлкен держава арасындағы қарым-қатынастардың жақсаруының символы болды. Миссия ресми түрде "Аполлон-Союз сынақ жобасы" (ASTP; Экспериментальный полёт «Союз» – «Аполлон» (ЭПАС) деп аталды, ал КСРО-да көбінесе "Союз-Аполлон" деп аталатын, кеңес тарапы миссияны ресми түрде "Союз 19" деп белгіледі. Американдық, нөмірі жоқ аппарат бұрынғы тоқтатылған "Аполлон" миссияларынан қалған және соңғы "Аполлон" модулі болды. Үш американдық астронавт – Томас П. Стаффорд, Вэнс Д. Брэнд және Дек Слейтон, және екі совет космонавты – Алексей Леонов пен Валерий Кубасов бірлескен және жеке ғылыми эксперименттер жүргізді, оның ішінде "Аполлон" модулінің көмегімен Күннің тұтылуын жасады, бұл "Союз" бортындағы құралдарға күн сәулесінің коронасын фотоға түсіруге мүмкіндік берді. Ұшуға дейінгі дайындық жұмысы, кейінірек американдық-ресейлік бірлескен ғарыш ұшуларына, мысалы, "Шаттл-Мир" бағдарламасы мен Халықаралық ғарыш станциясына пайдалы инженерлік тәжірибе берді. "Аполлон-Союз" миссиясы 1981 жылғы 12 сәуірде "Space Shuttle" ғарыш шаттлының алғашқы ұшырылуына дейін АҚШ-тың шамамен алты жылға соңғы экипаждық ғарыш сапары болды, және "Crew Dragon Demo 2" 2020 жылғы 30 мамырдағы ғарыш капсуласындағы соңғы экипаждық ғарыш сапары болды.

Союз экипажы

Бұл кеңес космонавты Алексей Леоновтың соңғы ғарыш миссиясы болды. Ол 1965 жылғы наурыз айындағы "Восход-2" миссиясы барысында ғарышта жұмыс істеген алғашқы адам атанды.

Өмірбаян

ASTP американдық Аполлон командалық және қызметтік модулін (CSM) советтік Союз 7K TM ғарыш кемесімен қосыстыруды қамтамасыз етті. Союзға, жалғасып жатқан Союз бағдарламасының бөлігі ретінде миссиялық нөмір (Союз 19) берілгенімен, оның радио шақыру белгісі бірлескен миссияның барлық кезеңінде жай ғана "Союз" болды. Аполлон миссиясы Аполлон бағдарламасының нөмірленген миссиясы емес еді, сондай-ақ "Аполлон" шақыру белгісін алып жүрді. Дегенмен, баспасөз және НАСА бұл миссияны "Аполлон 18" деп атады, бірақ оны жойылған Айға сапар миссиясымен шатастыруға болмайды. Аполлон ғарыш кемесі екі ғарыш кемесінің бір-бірімен қосылуына мүмкіндік беретін арнайы жасалған қосылу модулімен ұшырылды, бұл миссияда бір рет ғана қолданылды. Сатурн IB ұшыру құралы мен CSM артық материалдар еді. Аполлон Ай модулі сияқты, қосылу модулін Сатурн IB зымыранының S IVB жоғарғы сатысынан ұшырудан кейін қайтару қажет болды. Қосылу модулі екі жағынан да жасалған, себебі Аполлон таза оттегі қолданып қысымға салынды, ал Союз теңіз деңгейіндегі қысымда азот/оттегі атмосферасын (шамамен ) қолданды, сонымен қатар адаптер ретінде де қызмет етті, өйткені ASTP миссиясы үшін пайдаланылған Аполлонның артық жабдықтары миссия үшін НАСА және Кеңес Одағы Ғылым академиясы бірлесіп жасаған APAS қосылу жағасымен жабдықталмаған еді. Қосылу модулінің бір шеті Аполлонға Ай модулі мен Skylab ғарыш станциясында қолданылған "зонд және буксир" қосылу механизмі арқылы бекітілді, ал екінші шетінде APAS қосылу жағасы орналасқан, оны Союз 19 сол кездегі стандартты Союз/Салют жүйесінің орнына алып жүрді. Союз-19 ғарыш кемесіне орнатылған APAS жағасы босатылатын болды, бұл екі ғарыш кемесінің ақаулық жағдайында бөлінуіне мүмкіндік берді. "Аполлон" үш адамнан тұратын экипажбен ұшты: Том Стаффорд, Вэнс Брэнд және Дик Слейтон. Стаффорд ғарышқа үш рет ұшқан, соның ішінде Аполлон-10 ұшағының командирі ретінде Ай бетіне сегіз теңіз милі қашықтықта ұшқан және ғарышқа ұшқан алғашқы генерал-офицер болды. Ол ұшқан кезде АҚШ Әуе күштерінің бригада генералы болды; ол 1979 жылы үш жұлдызды зейнеткерлікке шықты. Слейтон 1959 жылы таңдалған Меркурий 7 астронавттарының бірі болды, бірақ жүрек соғуының бұзылуы салдарынан 1972 жылға дейін қамауға алынды. Ол НАСА-ның астронавттар бюросының басшысы болды және ұзақ медициналық бағдарламадан кейін өзін осы миссияға таңдады. Сол кезде Слейтон ғарышқа ұшқан ең қарт адам және астронавт ретінде іріктеу мен ғарышқа алғашқы ұшу арасындағы ең ұзақ уақытты қамтыды. Брэнд Аполлонның командалық модулінің қосалқы пилоты болған кезінде Аполлон ғарыш кемесімен жаттықты және екі рет Skylab командасының қосалқы командирі болды. ASTP-ге дейін ұшуға ең жақын болған кезде Skylab 3 экипажын құтқару үшін жиналған Skylab Rescue миссиясының командирі болды, себебі бұл миссияның Аполлон CSM-де отынның ағып кетуіне байланысты қауіп болды. "Союз" экипажында екі адам болды: Алексей Леонов және Валерий Кубасов. Леонов 1965 жылғы наурыз айында "Восход-2" ғарыш кемесінде алғаш рет ғарышқа шықты. 1969 жылы "Союз-6" кемесімен ұшқан Кубасов ғарышта жасалған алғашқы өндірістік эксперименттерді жүргізді. Екеуі де 1971 жылы "Союз-11" ұшуына қатысуға тиіс еді (командир Леонов, ұшу инженері Кубасов), бірақ Кубасовтың туберкулезге шалдыққан деген күдік болғандықтан, ұшуға рұқсат етілмеді. "Союз" ғарыш кемесі экипажының екі адамы космонавттарға ұшыру, қосылу және қайта кіру кезінде "Сокол" ғарыш костюмін киюге мүмкіндік беру үшін қажетті өзгерістердің нәтижесі болды. ASTP класындағы Soyuz 7K TM ғарыш кемесі Soyuz 11 экипажының екі адамдық дизайнының өзгертілген нұсқасы болды, батареялар "жеке" ұшуларды (Салют ғарыш станцияларының біріне қосылмаған миссиялар) мүмкін ететін күн батареяларымен ауыстырылды. Ол қосылу кезеңінде азот/оттегі қысымын төмендету үшін жасалған, бұл Аполлон мен Союз арасындағы оңай ауысуды қамтамасыз етті. ASTP класындағы алты "Союз" ғарыш кемесі салынды, соның ішінде пайдаланылған кеме де бар. Миссия басталғанға дейін екі кеме Kosmos спутнигі ретінде ұшырылды. Үшіншісі экипажбен Soyuz 16 ұшуы ретінде APAS тежеу механизмін сынау үшін репетиция ретінде ұшырылды. Басқа бір кеме толық отынмен "жедел резервтік" ретінде ұшыру алаңында пайдаланылды, кейін ол бөлшектелді. Ал алтыншы аппарат "салқын" резервтік ретінде қол жетімді болды; ол кейіннен 1976 жылы Союздың соңғы "жеке" ұшуында қолданылды, бірақ APAS қосылу адаптері MKF 6 көп спектрлі камерасымен ауыстырылды.

The ASTP entailed the docking of an American Apollo command and service module (CSM) with a Soviet Soyuz 7K TM spacecraft. Although the Soyuz was given a mission designation number (Soyuz 19) as part of the ongoing Soyuz programme, its radio call sign was simply "Soyuz" for the duration of the joint mission. The Apollo mission was not a numbered mission of the Apollo program, and similarly bore the call sign "Apollo." Despite this, the press and NASA have referred to the mission as "Apollo 18," but this should not be confused with the canceled lunar mission. The Apollo spacecraft was launched with a docking module specially designed to enable the two spacecraft to dock with each other, used only once for this mission. The Saturn IB launch vehicle and CSM were surplus material. Like the Apollo Lunar Module, the docking module had to be retrieved from the S IVB upper stage of the Saturn IB rocket after launch. The docking module was designed as both an airlock — as the Apollo was pressurized at about using pure oxygen, while the Soyuz used a nitrogen/oxygen atmosphere at sea level pressure (about ) — and an adapter, since the surplus Apollo hardware used for the ASTP mission was not equipped with the APAS docking collar jointly developed by NASA and the Academy of Sciences of the Soviet Union for the mission. One end of the docking module was attached to the Apollo using the same "probe and drogue" docking mechanism used on the Lunar Module and the Skylab space station, while its other end had the APAS docking collar, which Soyuz 19 carried in place of the standard Soyuz/Salyut system of the time. The APAS collar fitted onto Soyuz 19 was releasable, allowing the two spacecraft to separate in case of malfunction. The Apollo flew with a three man crew on board: Tom Stafford, Vance Brand, and Deke Slayton. Stafford had already flown into space three times, including within eight nautical miles of the lunar surface as Commander of Apollo 10, and was the first general officer to fly into space. He was a brigadier general in the United States Air Force at the time of the flight; he would retire with three stars in 1979. Slayton was one of the original Mercury Seven astronauts selected in 1959, but an irregular heartbeat grounded him until 1972. He became head of NASA's astronaut office and, after a lengthy medical program, selected himself for this mission. At the time, Slayton was the oldest person to fly in space and the one with the longest gap between selection as an astronaut and first flight into space. Brand, meanwhile, had trained with the Apollo spacecraft during his time as a backup Apollo 15 command module pilot, and had served two stints as a backup Skylab commander. The closest he had come to flying prior to ASTP was as commander for the Skylab Rescue mission mustered to potentially retrieve the crew of Skylab 3 due to a fuel leak on that mission's Apollo CSM. The Soyuz flew with two men: Alexei Leonov and Valery Kubasov. Leonov became the first man to walk in space on Voskhod 2 in March 1965. Kubasov, who flew on Soyuz 6 in 1969, ran some of the earliest space manufacturing experiments. Both were to have flown on the ill fated Soyuz 11 in 1971 (Leonov as commander, Kubasov as the flight engineer), but were grounded because Kubasov was suspected of having tuberculosis. The two man crew on the Soyuz was a result of the modifications needed to allow the cosmonauts to wear the Sokol space suit during launch, docking, and reentry. The ASTP class Soyuz 7K TM spacecraft used was a variation of the post Soyuz 11 two man design, with the batteries replaced by solar panels enabling "solo" flights (missions not docking to one of the Salyut space stations). It was designed to operate, during the docking phase, at a reduced nitrogen/oxygen pressure of , allowing easier transfers between the Apollo and Soyuz. Six ASTP class Soyuz spacecraft were built in total, including the one used. Before the actual mission, two craft were launched uncrewed as Kosmos satellites. The third was launched as the crewed Soyuz 16 flight as a rehearsal in order to test the APAS docking mechanism. Another craft was used fully fueled as a "hot backup" at the launch site – later it was disassembled. And the sixth craft was available as a "cold" backup; it was later used on the last "solo" Soyuz flight in 1976, but with the APAS docking adapter replaced by the MKF 6 multispectral camera.

Ұшыру және миссия

Союз және Аполлон ғарыш кемелері 1975 жылдың 15 шілдесінде бір-бірінен жеті жарым сағаттың арасында ұшырылды және 1975 жылдың 17 шілдесінде докталды. Үш сағаттан кейін екі миссия командирі – Стаффорд пен Леонов «Союз» ғарыш кемесінің ашық люгі арқылы ғарышта алғашқы халықаралық қол алысқанды жасады. NASA тарихи қол алысудың Ұлыбританияның Богнор Регис курортының үстінде өтетінін болжаған, бірақ кешігу салдарынан ол Францияның Метс қаласының үстінде болды. Алғашқы экипаж алмасу кезінде экипажға Кеңес Одағының Бас хатшысы Леонид Брежневтің мәлімдемесі оқылды және АҚШ Президенті Джеральд Фордтан телефон қоңырауы келді. Екі кеме докталған кезде үш американдық және екі советтік ғалым бірлескен ғылыми эксперименттер жүргізді, тулар мен сыйлықтар алмасты (кейін екі елде отырғызылған ағаш тұқымдары да болды), бір-бірінің музыкасын тыңдады (мысалы, Майя Кристалинскаяның «Шайқасқанда» және War тобының «Неге достас бола алмаймыз?» әндерін), сертификаттарға қол қойды, бір-бірінің кемелеріне барып, бірге тамақтанды және бір-бірінің тілінде сөйлесті. (Стаффордтың орыс тілінде айтқандағы айқын акцентіне байланысты Леонов кейіннен миссияда үш тіл қолданылғанын әзілдеп айтты: орыс, ағылшын және «Оклахомский».) Докталған және қайта докталған маневрлер де жасалды, олардың барысында екі ғарыш кемесі рөлдерін ауыстырды және «Союз» «белсенді» кемеге айналды. Америкалық ғалымдар миссия барысында төрт экспериментті жасады. Эмбриолог Джейн Оппенхаймер салмақсыздықтың балық жұмыртқаларының дамудың әртүрлі кезеңдеріне тигізетін әсерін зерттеді. 44 сағат бірге болғаннан кейін екі кеме бөлініп, «Аполлон» ғарыш кемесі арқылы жасанды күн тұтылуын жасады, бұл «Союз» экипажына күн коронасының суретін түсіруге мүмкіндік берді. Кемелер өздерінің жолдарына бөлініп кеткенше тағы бір қысқа докталу жасалды. Советтік ғарышкерлер тағы екі күн, ал американдықтар бес күн ғарышта қалды, осы уақыт ішінде «Аполлон» экипажы Жерді бақылау эксперименттерін жүргізді.

The Soyuz and Apollo flights launched within seven and a half hours of each other on 15 July 1975, and docked on 17 July 1975. Three hours later, the two mission commanders, Stafford and Leonov, exchanged the first international handshake in space through the open hatch of the Soyuz. NASA had calculated that the historic handshake would have taken place over the British seaside resort of Bognor Regis, but a delay resulted in its occurrence being over the city of Metz in France. During the first crew exchange, the crews were read a statement from Soviet General Secretary Leonid Brezhnev, and received a phone call from U. S. President Gerald Ford. While the two ships were docked, the three Americans and two Soviets conducted joint scientific experiments, exchanged flags and gifts (including tree seeds which were later planted in the two countries), listened to each other's music (examples include "Tenderness" by Maya Kristalinskaya and "Why Can't We Be Friends?" by War), signed certificates, visited each other's ships, ate together, and conversed in each other's languages. (Because of Stafford's pronounced drawl when speaking Russian, Leonov later joked that there were three languages spoken on the mission: Russian, English, and "Oklahomski".) There were also docking and redocking maneuvers, during which the two spacecraft reversed roles and the Soyuz became the "active" ship. American scientists developed four of the experiments performed during the mission. Embryologist Jane Oppenheimer analyzed the effects of weightlessness on fish eggs at various stages of development. After 44 hours together, the two ships separated, and maneuvered to use the Apollo to create an artificial solar eclipse to allow the crew of the Soyuz to take photographs of the solar corona. Another brief docking was made before the ships went their separate ways. The Soviets remained in space for two more days, and the Americans for five, during which the Apollo crew also conducted Earth observation experiments.

Қайта кіру және оның салдары

Миссия екі ел үшін де техникалық тұрғыдан және қоғамдық байланыс жағынан үлкен жетістік деп есептелді. Ең бір маңызды мәселе Аполлон ғарыш кемесінің қайта кіру және суға қону кезінде туды, сол кезде экипаж қателікпен уытты мономерметилгидразин және азот тетраоксид буларына тап болды. Бұл булар, қозғалтқыш жүйесінің (RCS) өрттелмеген гиперголдық отынының ғарыш кемесінен шығып, кабинаның ауа тарту тесігіне енуінен пайда болды. RCS түсіп келе жатып қателікпен қосылып қалған, ал уытты булар ғарыш кемесі сыртқы ауаны тартқанда ішке сорылды. Брэнд қысқа уақытқа есінен айрылып, ал Стаффорд шұғыл жағдайға арналған оттегі маскаларын алып, біреуін Брэндке, екіншісін Слейтонға берді. Үш ғарышкер екі апта бойы Гавайидегі Гонолулу қаласындағы ауруханада жатты. Брэнд оқиғаға жауапкершілікті өз мойнына алды; кабинадағы қайта кіру кезіндегі жоғары шу деңгейіне байланысты, ол Стаффордтың қайта кіру тізімінен бір пунктті, RCS автоматты түрде өшіріліп, бас парашюттің ашылуын бастайтын екі қосқышты жабуды ести алмады деп есептейді. Бұл процедуралар әдеттегіден кейін қолмен орындалды, нәтижесінде желдету жүйесі арқылы отын буларының ішке енуіне мүмкіндік туды. ASTP – Аполлон ғарыш кемесінің соңғы рейсі болды. Аполлон ғарыш кемесінің ұшырылуынан кейін бірден Кеннеди ғарыш орталығында LC 39B және құрастыру ғимаратын Космос шаттлына, АҚШ-тың келесі пилоттық ғарыш бағдарламасына пайдалану үшін қайта жабдықтауға дайындық жұмыстары басталды. LC 39A Skylab ұшырылғаннан кейін жабылды.

Техникалық

Алып шығарылған (бірақ механикалық тұрғыдан үйлесімсіз) түйістіру жағасы APAS 89 советтік "Мир" ғарыш станциясының "Кристалл" модулінің құрамында ұшырылды. Бастапқыда (қолданыстан шығарылған) "Буран" советтік ғарыш кемесінің түйістіру порты ретінде жоспарланған APAS 89 құрылғысы, жиырма жылдан кейін STS 71 атты ресейлік-американдық түйістіру миссиясында пайдаланылды, бұл "Шатл-Мир" бағдарламасының бөлігі болды (бірақ бұрын, 1993 жылы соңғы APAS жабдықталған "Союз ТМ-16" ғарыш кемесімен түйістіру порты сынақтан өткізілген жоқ). Американдық ғарыш шаттлдары "Мир" және содан кейін Халықаралық ғарыш станциясына түйістіру үшін ғарыш шаттлдары бағдарламасының соңына дейін сол APAS 89 түйістіру аппараттарын пайдалана берді, соңғысы Қысымды Жұптастыру Адаптерлері (PMA) арқылы. PMA-лар APAS 95 адаптерлерімен жабдықталған, олар APAS 89 адаптерінен айырмашылығы – енді андрогин емес; APAS 89 түйістіру жағаларымен үйлесімді болғанымен, олар түйістіруде "белсенді" серіктес бола алмайды. Бірінші PMA, PMA 1, ресейлік Zarya модулін ISS (USOS) АҚШ сегментіне (USOS) жалғастыратын интерфейс ретінде қолданылуда, сондықтан APAS осы күнге дейін (2021) қолданылуда.

Саяси

Аполлон-Союз – АҚШ және КСРО-ның алғашқы бірлескен ғарыш миссиясы. Сол кезде ғарыш халықаралыққа немесе бәсекелестікке ұшырайды деп есептелген, бірақ оның екеуі де орын алды. Миссия екі елдің ғылыми ынтымақтастыққа ұмтылысының символына айналды, бірақ олардың ақпарат құралдары бір-бірінің техникалық жетістіктерін азайтты. Совет баспасөзі АҚШ-ты ғарышқа ұшуда басып озуда деп көрсетіп, оны марксистік-лениндік идеологиямен байланыстырды, ал АҚШ «Союз» техникалық тұрғыдан қарапайым екенін мәлімдеді. Сәтті миссиядан кейін жоғары деңгейдегі ғарыш ынтымақтастығы азайды және саяси байланыстарға түсті, бірақ ол «Шаттл-Мир» бағдарламасында жалғасқан ынтымақтастықтың үлгісін қалады.

Мәдениет

Америка және Кеңес Одағының командирлері Стаффорд пен Леонов ұзақ жылға созылған достық қарым-қатынас орнатты. Леонов Стаффордтың кіші балаларының тәрбиешісі болды. Стаффорд 2019 жылдың қазан айында Леоновтың қосылу рәсімінде сөз сөйледі. 1977 жылы совет астрономы Николай Черных ашқан 2228 "Союз-Аполлон" астероиді осы миссияның құрметіне аталды. "Аполлон-Союз" миссиясын еске алу үшін танымал британдық-ирландтық бармен Джо Гилмор The Savoy қонақ үйінің американдық барында "Link Up" коктейлін ойлап тапты. Астронавттарға коктейльді Лондоннан әкеліп, олар қайтып келгенде ішуге ұсынғанда, олар: "Джоға айтыңыз, біз оны жоғарыда қалаймыз" деді.

Ғылыми

Аполлон ғарыш кемесі экстремалды ультракүлгін сәулелерді бақылауға арналған SAG телескопымен жабдықталған. Кейіннен HD 192273 жұлдызы Паво жұлдыз тобын бақылауға кандидат ретінде қарастырылды, бірақ одан әрі зерттеулер оның қашықтығы мен спектрлік класы оны күмәнді ететінін көрсетті.

Ғарыш кемелерінің орналасуы

Аполлонның командалық модулі Лос-Анджелестегі Калифорния ғылыми орталығында қойылған. "Союз-19" ғарыш кемесінің түсіру модулі Ресейдің Мәскеу облысы Королев қаласындағы РКК Энергия музейінде көрсетілген. Вашингтондағы Ұлттық әуе және ғарыш мұражайында Аполлон/Союз кемелерінің біріктірілген түрі көрсетілген. Көрсетілімде Аполлонның 105 командалық және қызмет көрсету модулі (Скайлаб бағдарламасы үшін діріл сынағына қолданылған), қосалқы док модулі және "Союз" ғарыш кемесінің моделі бар. Кеннеди ғарыш орталығының келушілер кешенінде осыған ұқсас "Союз" моделі де қойылған. Екі біріктірілген ғарыш кемесінің толық көлемді макеті Канзас штатының Хатчинсон қаласындағы Космосферада орналасқан.

Еске алу рәсімі

АҚШ пошта қызметі 1975 жылғы 15 шілдеде, ұшырылған күні, АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы ғарыш байланысын құрметтеп, «Аполлон-Союз» тақырыбындағы ескерткіш маркаларды шығарды. Ұжымның қалған мүшелерінің соңғы рет кездесуі 2010 жылғы 16 шілдеде Нью-Йорктегі Omega сағат дүкенінде өтті, онда Леонов, Кубасов, Стаффорд және Брэнд қатысты. Леоновтан басқа барлығы сол күні кешке өткен дөңгелек үстелге қатысты. Omega компаниясы бұл миссия үшін қолданылатын бірнеше сағаттар жасаған.

Ескерткіш

Союз-Аполлон ескерткіші ЦУП-тың (Совет, кейіннен Ресей ғарыш бақылау орталығы) сыртында Мәскеуде салынды. Ол Жердің металлдан жасалған масштабты моделінен тұрды, үстінен "Союз" және "Аполлон" ғарыш кемелері біріктірілген түрімен аяқталатын доға жапсырылған. 1990 жылдардың соңында көлік соқтығысып, ескерткіш зақымданды және жөндеуге алынып кетті.

Миссиялық бақылау орталығы

Королёв қаласында американдықтарды қабылдаған миссияны басқару орталығы "Союз-Аполлон" миссиясының құрметіне сақталды.