Кіріспе

Аоста (/UK//ɑː/'/ɒ//s//t//ə/, /US//ɑː/'/ɔː//s//t//ə/, aˈɔsta; ɔst,) – Италия Альп тауларында, Туриннің солтүстік-батысында орналасқан екі тілді Аоста аңғарының бас қаласы. Ол Монблан туннелінің итальяндық жаққа кіреберісіне жақын, Бутье және Дора Балтеа өзендерінің қосылған жерінде, сондай-ақ Үлкен және Кіші Сен-Бернар жолдарының тоғысқан нүктесінде жатыр.

Тарих

Аоста прототарихи дәуірде қоныстанды, кейіннен Салассилердің орталығы болды, олардың көпшілігі б.з.д. 25 жылы римдіктер тарапынан өлтірілді немесе құлдыздыққа сатылды. Бұл жорықты Теренций Варро басқарды, ол кейіннен Аугуста Претория Салассорумның римдік колониясын құрды, онда 3000 зейнеткер ардагерлер орналасты. 11 жылдан кейін Аоста Империяның Альп Грей провинциясының астанасы болды. Екі өзеннің тоғысында, Ұлы және Кіші Сен-Бернар жоталарының соңында орналасқан қаланың маңызды стратегиялық орны болды және қаланың жоспары римдік әскери лагерьге ұқсас еді. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін қала Бургундиялықтар, Остготтар және Византиялықтар тарапынан басып алынды. Италия патшалығына қосылған Ломбардтар Франк империясының Пепин Ұсқақ басшылығымен қуылды. Оның ұлы Карл Ұлы тұсында Аоста Аахеннен Италияға дейінгі Виа Францигена жолындағы маңызды бекетке айналды. 888 жылдан кейін ол Ивреялық Ардуин мен Фриулиялық Беренгардың басқаруымен қайта құрылған Италия Корольдігінің құрамына кірді. 10 ғасырда Аоста Бургундия Корольдігінің бөлігі болды. Соңғысы 1032 жылы құлағаннан кейін, ол Савой графы Гумберт I-нің иелігіне өтті. 1189 жылы қала тұрғындарына жалпы штаттардың ассамблеясын өткізу құқығы берілді. 1536 жылы осы органнан атқару комитеті құрылды және ол 1802 жылға дейін өмір сүрді. Вена конгресі Савойя билігін қалпына келтіргеннен кейін, ол қайта құрылды және Сардинияның Карл Альберті ресми түрде мойындады, оның немересі Амедеоның дүниеге келуімен, ол Аоста герцогі атанды.

Тарихқа дейінгі

Сент-Мартин-де-Корлеанс мегалитикалық аймағы, неолит дәуіріне дейінгі артефактілер мен қабірлерді қамтиды.

Ежелгі қалдықтар

Аугуста Претория Саласссорумның ежелгі қала қабырғалары әлі күнге дейін толығымен сақталған, тіктөртбұрыш пішіндес аумақты қоршап тұр. Олар биік, бетоннан салынған, кішкентай тас блоктармен қапталған. Төменгі бөлігінде қабырғалар жуық қалың, ал жоғарғы бөлігінде мұнаралар қабырғаға бұрыштап орналасқан, ал басқалары аралықтарда орналасқан, әр төрт қақпаның алдында екі мұнарадан бар, барлығы жиырма мұнара. Олар шамамен төртбұрышты пішіндес және қабырғадан сәл шығып тұрады. Алғашқы 20 мұнараның ішінде жақсы сақталғандары: Tour du Lépreux (француз тілінде – «Жұқпалы дерт мұнарасы»), 17 ғасырдың соңында Пьер Бернард Гуаско есімді жұқпалы дертке шалданған адам сол жерге қамалғаннан кейін осылай аталған. Ксавье де Майстрдің «Le lépreux de la cité d'Aoste» романы да осы адамның есімімен аталады. Турнеув (13 ғасыр). Тур дю Паиллерон. Брамафан мұнарасы (Қаласы), 11 ғасырда римдік бекініс үстінде салынған. Бұл Савой виконттарының резиденциясы болған. Франко-провансаль тілінде «Брамэ ла фан» – «аштықтан айқайлау» деген мағынаны білдіреді. Тур дю Бейляж. Тур Фромаж. Шығыс және оңтүстік қақпалары толығымен сақталған. Соңғысы, Porta Praetoria деп аталатын екі мұнарамен екі жағынан шектеліп, үш аркасы бар екі қақпалы (біздің заманымыздан бұрынғы 1 ғасыр) – қаланың шығыс қақпасы болған, және мрамор қаптамасынан басқа, бастапқы пішінін сақтап қалған. Ол кішкентай алаңды қоршап тұрған екі қатар аркадан тұрады. Көшелердің тіктөртбұрышты орналасуы қаланы 64 блокқа (insulae) бөлген римдік жоспарға негізделген. Шамамен ені бар негізгі жол қаланы шығыстан батысқа қарай екі тең жартыға бөледі. Бұл құрылым қаланың басты мақсаты – жолды күзету болғанын көрсетеді. Рим театрының оңтүстік қасбеті бүгінге дейін сақталған, биіктігі шамамен . Августтың билігінің соңында салынған бұл құрылыстың аумағы ; ол 4000 көрерменге дейін сыйымды болатын. Жақын жерде Клавдий тұсында салынған амфитеатр орналасқан. Сондай-ақ, үш жағынан қоймалармен қоршалған, ортасында ғибадатханасы бар базар және ашық (оңтүстік) жағында екі ғибадатханасы бар терма табылған. Қала қабырғасының сыртында Август аркасы орналасқан, бұл Августтың құрметіне 35 ж.б.з. консул Варро Муренаның Салассилерге қарсы жеңісін тойлау үшін салынған триумф аркасы. Батысқа қарай шамамен жерде Понт-д'Эль деп аталатын римдік көпір орналасқан. Оның жабық өту жолы бар, қысқы уақытта жаяу жолаушылар үшін терезелер арқылы жарық түседі, ал үстінде ашық жаяу жүргінші жолы бар. Эпоредиядан (қазіргі Иврея) Аугуста Преторияға дейінгі ежелгі жолдың Аоста аңғарына дейінгі маңызды қалдықтары сақталған. Қазіргі темір жол осы бағытты ұстанады, оның ішінде Pont Saint Martin, бір аркасы және ені бар жолы бар; Доннастың тілігі; және Цилианның (Сен-Винсент) және Аостаның (Понт-де-Пьер) римдік көпірлері бар.

Басқа көрікті жерлер

IV ғасырда салынған собор, XI ғасырда Мадоннаға арналған жаңа ғимаратпен алмастырылды. Ол Рим форумымен біріктірілген. Романдық-готикалық стильдегі Сент-Урсус (Сент-Орс) колледждік шіркеуі. Оның ең әсерлі бөлігі – фасадтың сол жағындағы зал арқылы кіретін шатырлы галереясы. Ол Аосталық Урсусқа арналған. 1000 жыл шамасында бенедиктиндер салған Сент-Бенен колледжі. Қазір көрме орталығы ретінде пайдаланылады. Гранд-Арву көпірі – ортағасырлық аркалы су тасымалдаушы көпір.

Көлік

Аоста екі ірі транс-альпілік магистральдық жолдың тоғысқан жерінде орналасқан: 26 ұлттық жол (итальянша: SS26, французша: RN26) Чивассо қаласын Италия мен Франция шекарасындағы Кіші Сент-Бернард асуымен байланыстырады, ал 27 ұлттық жол (итальянша: SS27, французша: RN27) Аоста қаласын Италия мен Швейцария шекарасындағы Үлкен Сент-Бернард асуымен байланыстырады. Аоста сонымен қатар Турин мен Курмайор арасындағы A5 тас жолы арқылы да қызмет көрсетеді. 1886 жылы ашылған Аоста теміржол станциясы Чивассо–Ивреа–Аоста теміржолының бөлігі болып табылады. Тікелей пойыз қатынасы Аостаны тек Ивреа қаласына дейін ғана жалғайды. Курмайорға қарай жолдағы Вальдиньдегі Пре-Сен-Дидьеге дейінгі тармақ желісі 2015 жылы жабылды. Пойыз қызметін Trenitalia компаниясы жүзеге асырады. Басты автобус торабы Аоста теміржол станциясының жанында орналасқан. Автобустар Аоста қаласын жақын жердегі аңғарлармен және аймақтан тысқары бағыттармен, соның ішінде Турин, Милан, Шамони (Франция) және Мартиньи (Швейцария) қалаларымен байланыстырады. Аоста әуежайы қаланың шығысына қарай 5 км қашықтықта орналасқан.