Кіріспе
Аоста (/UK//ɑː/'/ɒ//s//t//ə/, /US//ɑː/'/ɔː//s//t//ə/, aˈɔsta; ɔst,) – Италия Альп тауларында, Туриннің солтүстік-батысында орналасқан екі тілді Аоста аңғарының бас қаласы. Ол Монблан туннелінің итальяндық жаққа кіреберісіне жақын, Бутье және Дора Балтеа өзендерінің қосылған жерінде, сондай-ақ Үлкен және Кіші Сен-Бернар жолдарының тоғысқан нүктесінде жатыр.
Тарих
Аоста прототарихи дәуірде қоныстанды, кейіннен Салассилердің орталығы болды, олардың көпшілігі б.з.д. 25 жылы римдіктер тарапынан өлтірілді немесе құлдыздыққа сатылды. Бұл жорықты Теренций Варро басқарды, ол кейіннен Аугуста Претория Салассорумның римдік колониясын құрды, онда 3000 зейнеткер ардагерлер орналасты. 11 жылдан кейін Аоста Империяның Альп Грей провинциясының астанасы болды. Екі өзеннің тоғысында, Ұлы және Кіші Сен-Бернар жоталарының соңында орналасқан қаланың маңызды стратегиялық орны болды және қаланың жоспары римдік әскери лагерьге ұқсас еді. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін қала Бургундиялықтар, Остготтар және Византиялықтар тарапынан басып алынды. Италия патшалығына қосылған Ломбардтар Франк империясының Пепин Ұсқақ басшылығымен қуылды. Оның ұлы Карл Ұлы тұсында Аоста Аахеннен Италияға дейінгі Виа Францигена жолындағы маңызды бекетке айналды. 888 жылдан кейін ол Ивреялық Ардуин мен Фриулиялық Беренгардың басқаруымен қайта құрылған Италия Корольдігінің құрамына кірді. 10 ғасырда Аоста Бургундия Корольдігінің бөлігі болды. Соңғысы 1032 жылы құлағаннан кейін, ол Савой графы Гумберт I-нің иелігіне өтті. 1189 жылы қала тұрғындарына жалпы штаттардың ассамблеясын өткізу құқығы берілді. 1536 жылы осы органнан атқару комитеті құрылды және ол 1802 жылға дейін өмір сүрді. Вена конгресі Савойя билігін қалпына келтіргеннен кейін, ол қайта құрылды және Сардинияның Карл Альберті ресми түрде мойындады, оның немересі Амедеоның дүниеге келуімен, ол Аоста герцогі атанды.
Тарихқа дейінгі
Сент-Мартин-де-Корлеанс мегалитикалық аймағы, неолит дәуіріне дейінгі артефактілер мен қабірлерді қамтиды.
Ежелгі қалдықтар
Аугуста Претория Саласссорумның ежелгі қала қабырғалары әлі күнге дейін толығымен сақталған, тіктөртбұрыш пішіндес аумақты қоршап тұр. Олар биік, бетоннан салынған, кішкентай тас блоктармен қапталған. Төменгі бөлігінде қабырғалар жуық қалың, ал жоғарғы бөлігінде мұнаралар қабырғаға бұрыштап орналасқан, ал басқалары аралықтарда орналасқан, әр төрт қақпаның алдында екі мұнарадан бар, барлығы жиырма мұнара. Олар шамамен төртбұрышты пішіндес және қабырғадан сәл шығып тұрады. Алғашқы 20 мұнараның ішінде жақсы сақталғандары: Tour du Lépreux (француз тілінде – «Жұқпалы дерт мұнарасы»), 17 ғасырдың соңында Пьер Бернард Гуаско есімді жұқпалы дертке шалданған адам сол жерге қамалғаннан кейін осылай аталған. Ксавье де Майстрдің «Le lépreux de la cité d'Aoste» романы да осы адамның есімімен аталады. Турнеув (13 ғасыр). Тур дю Паиллерон. Брамафан мұнарасы (Қаласы), 11 ғасырда римдік бекініс үстінде салынған. Бұл Савой виконттарының резиденциясы болған. Франко-провансаль тілінде «Брамэ ла фан» – «аштықтан айқайлау» деген мағынаны білдіреді. Тур дю Бейляж. Тур Фромаж. Шығыс және оңтүстік қақпалары толығымен сақталған. Соңғысы, Porta Praetoria деп аталатын екі мұнарамен екі жағынан шектеліп, үш аркасы бар екі қақпалы (біздің заманымыздан бұрынғы 1 ғасыр) – қаланың шығыс қақпасы болған, және мрамор қаптамасынан басқа, бастапқы пішінін сақтап қалған. Ол кішкентай алаңды қоршап тұрған екі қатар аркадан тұрады. Көшелердің тіктөртбұрышты орналасуы қаланы 64 блокқа (insulae) бөлген римдік жоспарға негізделген. Шамамен ені бар негізгі жол қаланы шығыстан батысқа қарай екі тең жартыға бөледі. Бұл құрылым қаланың басты мақсаты – жолды күзету болғанын көрсетеді. Рим театрының оңтүстік қасбеті бүгінге дейін сақталған, биіктігі шамамен . Августтың билігінің соңында салынған бұл құрылыстың аумағы ; ол 4000 көрерменге дейін сыйымды болатын. Жақын жерде Клавдий тұсында салынған амфитеатр орналасқан. Сондай-ақ, үш жағынан қоймалармен қоршалған, ортасында ғибадатханасы бар базар және ашық (оңтүстік) жағында екі ғибадатханасы бар терма табылған. Қала қабырғасының сыртында Август аркасы орналасқан, бұл Августтың құрметіне 35 ж.б.з. консул Варро Муренаның Салассилерге қарсы жеңісін тойлау үшін салынған триумф аркасы. Батысқа қарай шамамен жерде Понт-д'Эль деп аталатын римдік көпір орналасқан. Оның жабық өту жолы бар, қысқы уақытта жаяу жолаушылар үшін терезелер арқылы жарық түседі, ал үстінде ашық жаяу жүргінші жолы бар. Эпоредиядан (қазіргі Иврея) Аугуста Преторияға дейінгі ежелгі жолдың Аоста аңғарына дейінгі маңызды қалдықтары сақталған. Қазіргі темір жол осы бағытты ұстанады, оның ішінде Pont Saint Martin, бір аркасы және ені бар жолы бар; Доннастың тілігі; және Цилианның (Сен-Винсент) және Аостаның (Понт-де-Пьер) римдік көпірлері бар.
Towers stand at angles to the enceinte and others are positioned at intervals, with two at each of the four gates, making twenty towers in total. They are roughly square, and project from the wall. Of the 20 original towers, the following are well preserved:
Tour du Lépreux (French for Leper's Tower), was given this name after a leper called Pierre Bernard Guasco was jailed there in the late 17th century. Le lépreux de la cité d'Aoste, a novel by Xavier de Maistre, is also named after this leper. Tourneuve (13th century). Tour du Pailleron. Tower (Castle) of Bramafan, built in the 11th century over a Roman bastion. It was the residence of the Savoy viscounts. In Franco Provençal, Bramé la fan means "To scream for hunger". Tour du Baillage. Tour Fromage. The east and south gates exist intact. The latter, a double gate with three arches flanked by two towers known as the Porta Praetoria (1st century AD) was the eastern gate to the city, and has preserved its original forms apart from the marble covering. It is formed by two series of arches enclosing a small square. The rectangular arrangement of the streets is modeled on a Roman plan dividing the town into 64 blocks (insulae). The main road, about wide, divides the city into two equal halves, running from east to west. This arrangement makes it clear that guarding the road was the main raison d'être of the city. The Roman theatre, of which the southern façade remains today, is tall. The structure, dating from the late reign of Augustus, occupied an area of ; it could contain up to 4,000 spectators. In the nearby was the amphitheatre, built under Claudius. A marketplace surrounded by storehouses on three sides with a temple in the centre with two on the open (south) side, as well as a thermae, have also been discovered. Outside the town walls is the Arch of Augustus, a triumphal arch in honour of Augustus, built in 35 BC to celebrate the victory of consul Varro Murena over the Salassi. About to the west is a single arched Roman bridge, called the Pont d'Aël. It has a closed passage, lighted by windows for foot passengers in winter, and above it an open footpath. There are considerable remains of the ancient road from Eporedia (modern Ivrea) to Augusta Praetoria into the Aosta Valley. The modern railway follows this route, notable for the Pont Saint Martin, which has a single arch with a span of and a roadway wide; the cutting of Donnas; and the Roman bridges of Cillian (Saint Vincent) and Aosta (Pont de Pierre).
Басқа көрікті жерлер
IV ғасырда салынған собор, XI ғасырда Мадоннаға арналған жаңа ғимаратпен алмастырылды. Ол Рим форумымен біріктірілген. Романдық-готикалық стильдегі Сент-Урсус (Сент-Орс) колледждік шіркеуі. Оның ең әсерлі бөлігі – фасадтың сол жағындағы зал арқылы кіретін шатырлы галереясы. Ол Аосталық Урсусқа арналған. 1000 жыл шамасында бенедиктиндер салған Сент-Бенен колледжі. Қазір көрме орталығы ретінде пайдаланылады. Гранд-Арву көпірі – ортағасырлық аркалы су тасымалдаушы көпір.
Көлік
Аоста екі ірі транс-альпілік магистральдық жолдың тоғысқан жерінде орналасқан: 26 ұлттық жол (итальянша: SS26, французша: RN26) Чивассо қаласын Италия мен Франция шекарасындағы Кіші Сент-Бернард асуымен байланыстырады, ал 27 ұлттық жол (итальянша: SS27, французша: RN27) Аоста қаласын Италия мен Швейцария шекарасындағы Үлкен Сент-Бернард асуымен байланыстырады. Аоста сонымен қатар Турин мен Курмайор арасындағы A5 тас жолы арқылы да қызмет көрсетеді. 1886 жылы ашылған Аоста теміржол станциясы Чивассо–Ивреа–Аоста теміржолының бөлігі болып табылады. Тікелей пойыз қатынасы Аостаны тек Ивреа қаласына дейін ғана жалғайды. Курмайорға қарай жолдағы Вальдиньдегі Пре-Сен-Дидьеге дейінгі тармақ желісі 2015 жылы жабылды. Пойыз қызметін Trenitalia компаниясы жүзеге асырады. Басты автобус торабы Аоста теміржол станциясының жанында орналасқан. Автобустар Аоста қаласын жақын жердегі аңғарлармен және аймақтан тысқары бағыттармен, соның ішінде Турин, Милан, Шамони (Франция) және Мартиньи (Швейцария) қалаларымен байланыстырады. Аоста әуежайы қаланың шығысына қарай 5 км қашықтықта орналасқан.