Кіріспе

Кремона ( /k//r//ɪ/'/m//oʊ//n//ə/, сондай-ақ /UK//k//r//ɛ/'/ /; kreˈmoːna; ) – Италияның солтүстігіндегі қала және коммуна, Ломбардия аймағында, По өзенінің сол жағасында, Падана жазығының (По алқабының) ортасында орналасқан. Бұл Кремона провинциясының орталығы және жергілікті қалалық және провинциялық басқару органдарының орналасқан жері. Кремона қаласы ерекше музыкалық тарихымен және дәстүрлерімен танымал, оның ішінде Джузеппе Гварнери, Антонио Страдивари, Франческо Ругери, Винченцо Ругери және Амати әулетінің бірнеше өкілдері сияқты ең алғашқы және белгілі аспап шеберлері бар.

Кельт тегі

Кремона тарихта алғаш рет шамамен 400 жылға дейін По аңғарына келген галликалық (кельттік) тайпа – ценомандардың қонысы ретінде еске алынады. Дегенмен, Кремона атауы одан да ертерек тұрғандарға қатысты болуы мүмкін және ежелгі адамдарды қызықтырған, олар оған көптеген ойша түсіндірмелер берген.

Римдік әскери бекет

218 ж.б. римдіктер сол жерде По өзенінің солтүстігінде алғашқы әскери бекінісін (колония) құрды және ескі атауын сақтады. Кремона мен жақын орналасқан Плаценция (қазіргі Пьяченца, По өзенінің оңтүстік жағалауы) сол жылы Римнің Галлия Цисальпина (Цисальпин Галлиясы) провинциясына ену үшін база ретінде негізделді. Қаланың саудалық маңыздылығына байланысты, одан Via Brixiana римдік жолы бастау алды, ол Бриксияны (Брессия) Кремонамен байланыстырды. Кремона тез арада Солтүстік Италиядағы ірі қалалардың біріне айналды, себебі ол Генуя мен Аквилеяны байланыстыратын басты жол – Via Postumia-да орналасқан еді. Ол Юлий Цезарьге әскерлер жіберіп, оның үкім ету кезеңінен пайда тапты, бірақ кейін Марк Юний Брут пен Сенатқа Августқа қарсы күресінде қолдау көрсетті. Август жеңіске жеткен соң, б.з.д. 40 жылы Кремонаның жерін тартып алып, оны өз әскерлеріне бөліп берді. Кремонада білім алған әйгілі ақын Вергилий ата-бабаларының шаруашылығынан ("қасіретті Кремонаға тым жақын болғандықтан") айырылуға мәжбүр болды, бірақ кейін оны қайтарып алды.

Жою

Қаланың гүлденуі 69 жылға дейін жалғасты, бірақ екінші Бедриак шайқасында Марк Антоний Примустың басшылығымен Веспасиан әскерлері шабуыл жасап, қаланы тонап, қиратты. Олар Веспасианды император етіп тағайындау үшін, қарсыласы Вителлиусқа қарсы күресті. Бұл шабуылды Тацит "Тарихтар" атты еңбегінде сипаттаған. Кремона жаңа император Веспасианның көмегімен қайта құрылды, алайда бұрынғыдай гүлденуге ие бола алмады және тарихтан жоғалып кетті.

Қайта пайда болу

VI ғасырда Готика соғысы барысында Шығыс Рим (Византия) империясының әскери бекінісі ретінде қайта жанданды.

Ерте орта ғасырлар

Ломбардтар біздің заманымыздың 6-шы ғасырының екінші жартысында Италияның көп бөлігін басып алғанда, Кремона Равенна экзархатының құрамында Византияның берік бекінісі болып қала берді. Қала солтүстік-батысқа қарай кеңейді, қабырғалардың сыртында үлкен қоршаумен қоршалған лагерь салынды.

Ломбардтардың иелігі

603 жылы Кремона Ломбардтар патшасы Агилульф басып алып, қайтадан қиратты. Оның территориясы Брешия және Бергамоның екі герцогтығы арасында бөлісті. Бірақ, 615 жылы, өз халқын христиан дініне өткізуге ниеттенген, берілген Рим католигі патшайым Феодолинда Кремонаны қайтадан тұрғызып, онда епископты қалпына келтірді.

Киелі Рим империясының вассалы

Қаланың билігі Шарльмен Италияны жаулап алғаннан кейін Киелі Рим империясының вассалы болған епископқа көбірек көшті. Осылайша Кремона өзінің күшін және өркендеуін тұрақты түрде арттырды, ал оның кейбір епископтары 10-шы және 11-ші ғасырлар арасында маңызды рөлдер атқарды. Кремона епископы Лиутпранд Саксония әулетінің императорлық сарайының мүшесі болды, ал Ольдерик император Отто III-тен қаласына зор жеңілдіктер алды. Бұрынғы Византия бекінісінен өзен портын құру оның экономикасын жақсартты. Дегенмен, Ламберт және Убальдо деген екі епископ қала халқымен келіспеушілік туғызды. Император Конрад II 1037 жылы жас Папа Бенедикт IX-пен бірге Кремонаға кіріп, дауды шешті.

Ортағасырлық коммуна

Генрих IV билік еткен кезде Кремона империя мен епископ сұраған зорлықпен алынған салықтарды төлеуден бас тартты. Аңыз бойынша, Кремонаның ұлы гонфалониере (мэрі) Джованни Балдезио императордың өзімен жекпе-жекке шықты. Генрихтің жылқысынан құлауымен қала жыл сайын төлейтін алтын шардан босады, ал сол жылы оның орнына Бертаға, Джованнидің сүйіктісіне, оның құдайы ретінде берілді.

Империяға қарсы

Бос Кремона туралы алғашқы тарихи жаңалық 1093 жылға қатысты, ол Лоди, Милан және Пьяченцамен бірге Каноссаның Матильдасы бастаған Империяға қарсы одаққа қосылды. Бұл қақтығыс Кремонаның Insula Fulcheria, яғни жақын орналасқан Крема қаласының төңірегіндегі аймақты өз территориясына қосуымен аяқталды. Одан кейін жаңа коммуна өз аумағын кеңейту үшін көршілес қалалармен соғыс жүргізді. 1107 жылы Кремона Тортонаны бағындырды, бірақ төрт жыл өткен соң оның әскері Брессанороның жанында жеңіліске ұшырады. Солтүстік Италияның көптеген қалаларында болғандай, халық екі қарама-қарсы топқа бөлінді: Гюльфтар жаңа қалада күштірек болды, ал Гибеллиндер ескі қалада бекінді. Топтардың арасындағы келіспеушілік соншалықты күшті болды, олар екінші Коммуналдық сарайды, қазірге дейін сақталған Palazzo Cittanova ("жаңа қаланың сарайы") салдырды.

Империяны қолдаушылар

Фридрих Барбаросса Италияға өзінің билігін орнату үшін келгенде, Кремона Миланның көмегімен бүлік көтерген Кремаға қарсы оның қолдауын алу мақсатында оның жағына шықты. Алғашқы жеңісі және императорға адал болуының нәтижесінде Кремона 1154 жылы өз монетасын соғу үшін монета қадау құқығына ие болды. 1162 жылы императорлық және кремондық әскерлер Миланға шабуыл жасап, оны толық қиратты.

Ломбардтар лигасы

Алайда, 1167 жылы қала жағын өзгертіп, Ломбард Лигасына қосылды. Оның әскерлері 1176 жылғы 29 мамырда Легнано шайқасында Барбароссаны жеңген армияның бір бөлігі болды. Дегенмен, Ломбард Лигасы бұл жеңістен ұзақ уақыт пайда көре алмады. 1213 жылы Кастельеонеде кремондықтар Милан, Лоди, Крема, Новара, Комо және Брешия лигаларын жеңді. 1232 жылы Кремона Солтүстік Италиядағы билігін қайта орнатуға тырысқан император Фредерик II-мен одақтасты. Кортенуова шайқасында кремондықтар жеңіске жетті. Одан кейін Фредерик жиі қалада сарайын өткізді. Бірақ Парма шайқасында гибеллиндер ауыр жеңіліске ұшырады және екі мыңға дейін кремондықтар тұтқынға алынды. Бірнеше жылдан кейін Кремона Парма армиясын жеңіп, кек алды. Оның армиясы, Умберто Паллавичино басшылығымен, Парманың карокчиосын жаулап алды және ғасырлар бойы собордың төбесінен жаудың шалбарын іліп, қарсыластың жеңілісінің белгісі ретінде сақтап тұрды. 1301 жылы трубадур Лучетто Гаттилузио Кремонаның подставы болды. Осы кезеңде Кремона гүлденіп, 80 000-ға дейін халқы жетті, бұл 2001 жылғы 69 000-нан көп.

Еліміздің мырзалары

1266 жылы Паллавичино Кремонадан қуылды, ал Гибеллиндер билігі оның мұрагері Буосо да Довара билікті азаматтардың консорциумына тапсырғаннан кейін аяқталды. 1271 жылы «Халық басшысы» (Капитано дель Пополо) лауазымы құрылды. 1276 жылы Синьория маркиз Кавалкабо Кавалкабоға өтті; 1305 жылы оның орнын ұлы Гульельмо Кавалкабо иеленді, ол 1310 жылға дейін билікті ұстады. Осы кезеңде Торраццоның қоңырау мұнарасы, Сан-Францисктің романдық шіркеуі, собордың науқас қанаттары және Логгия деи Милити сияқты көптеген ғимараттар салынды немесе қайта жаңартылды. Сонымен қатар, жаңа каналдар желісі арқылы егіншілік дамыды. Бірнеше шетелдік басқыншылықтардан кейін (әсіресе 1311 жылы император Генрих VII-нің шабуылынан кейін) Кавалкабо әулеті 1322 жылдың 29 қарашасына дейін билікте болды, содан кейін Галлеаццо I-нің Висконтилері Кремонада бір жарым ғасырға созылатын билікке ие болды. Висконтилердің синьориясы (боғалық) 1327 жылы Бавариялық Людвиг, 1331 жылы Богемиялық Иоанн, ал 1403 жылы Кавалкабо әулетінің қысқа мерзімді қайта оралуымен үзіліске ұшырады. 1406 жылдың 25 шілдесінде капитан Кабрино Фондуло өзінің жұмыс берушісі Убальдо Кавалкабоны және оның отбасының барлық еркек мүшелерін өлтіріп, Кремонаны өзіне бағындырды. Бірақ ол бұл міндетті орындай алмады және 40 000 алтын флорин төлегені үшін қаланы Висконтилерге қайтарды. Осылайша Филиппо Мария Висконти өзінің билігін мұрагерлік етіп белгіледі. Кремона Италия біріккенге дейін Милан герцогтығының құрамына кірді. Висконтилер мен кейіннен Сфорцалардың билігінде Кремона мәдени және діни жағынан дамыды. 1411 жылы Палаццо Циттанова фустиан саудагерлерінің университетіне орын берді. 1441 жылы қалада Франческо I Сфорца мен Бьянка Мария Висконтидің неке тойы бенедиктиндер салған ғибадатханада өтті, ол қазір Сент-Сигизмунд шіркеуі болып табылады. Сол кезде жаңа тәтті тағам ойлап табылды, ол кейіннен әйгілі «торроне» атанды. Людовико-ил-Моро собор, Сент-Агата шіркеуі және Коммуналдық сарайды салуға қаржы жұмсады. 1446 жылы Кремонаны Франческо Пиччинино мен Луиджи дал Вермнің кондотьер әскерлері қоршап алды. Венециядан келген Скарамучча да Форлидің келуінен кейін қоршау алынды.

Венеция Республикасы

1499 жылдан 1509 жылға дейін Кремона венециялықтардың билігінде болды. Агнаделло шайқасында Итальяндық лиганың жеңісі оны Милан герцогтығына қайтарды.

Испания

Алайда, Кремона 1513 жылғы Нойон шарты бойынша Испанияға қарауына берілді. Кремона жаңа билеушілердің қарамағына 1524 жылы ғана Санта-Кроче бекінісі тапсырылған соң өтті. Француздар екі жылдан кейін Мадрид шарты арқылы герцогтіктен мүлдем қуылды, содан кейін Кремона көп жылдар бойы Испанияның иелігінде қалды. Осы кезеңде бірнеше құрылыс жұмыстары жүргізілді, оның ішінде Лоренцо Тротти салған (1550) собордың Порчи лоджиясы және Антонио Джайльдини салған (1614) Сан-Сиро мен Сеполкро шіркеуі. Испания үкімдігі тұсында Кремона 1628 жылғы ашаршылық пен 1630 жылғы оба ауруына ұшырады.

Экономика

Кремона экономикасы айналасындағы ауыл шаруашылығы өнімдерімен тығыз байланысты. Тамақ өнеркәсібіне тұздалған ет, тәттілер (торроне), өсімдік майлары, грана падано, проволон және "мостарда" (жіті жемістер мен қышалы сиропқа маринадталған, ет және ірімшікпен бірге беріледі) кіреді. Ауыр өнеркәсіптеріне болат, мұнай және бір электр станциясы жатады. Өзен порты – По өзені арқылы жүк тасымалдайтын баржалардың базасы болып табылады.

Музыка

Кремонаның музыка тарихы ерекше. 12 ғасырдағы собор орта ғасырдың соңында аймақтағы ұйымдастырылған музыкалық қызметтің орталығы болды. 16 ғасырға қарай қала танымал музыкалық орталыққа айналды. Бүгінде Ренессанс және Барокко музыкасының маңызды ансамбльдері бар, мысалы, Costanzo Porta хоры мен консорты, сондай-ақ Кремонаны Италиядағы музыка үшін ең маңызды қалалардың бірі ретінде сақтап тұратын фестивальдер өтеді. Композитор Марк’Антонио Ингенери осы қалада сабақ берді; Клаудио Монтеверди оның ең белгілі шәкірті болды, ол 1591 жылы Мантуяға кеткенге дейін оныңмен білім алды. Кремона – атақты неміс композиторы Майкл Преториуспен бірлесе жұмыс істеген Пьер Франсиск Карубельдің туған жері. 1590 жылы Кремона епископы, Контрреформацияның жақтаушысы Николо Сфондрати Папа Григорий XIV болды. Ол музыканы да қатты ұнатқандықтан, қаланың музыкалық орталық ретіндегі даңқы одан әрі өсті. 16 ғасырдан бастап Кремона музыкалық аспаптар жасау орталығы ретінде танымал болды, Amati және Rugeri отбасыларының скрипкалары, ал кейін Guarneri және Stradivari шеберханаларының өнімдері белгілі болды. Олардың қолмен жасаған аспаптары бүгінгі күнге дейін аспап жасаудағы ең үлкен жетістік деп есептеледі. Кремона жоғары сапалы аспаптар шығарумен әлі де танымал, олардың сирек мысалдары жергілікті Violino мұражайында көруге болады. 2012 жылы ЮНЕСКО «Кремонадағы дәстүрлі скрипка шеберлігін» материалдық емес мәдени мұра деп жариялады. Халықаралық деңгейде қаланың шеберлері өнеркәсіптік материалдарды қолданбай, тек қолмен құрастырылып, қалыптастырылатын иілімді аспаптарды жасаудағы ерекше процесімен танымал. Кремонада Наполеонның ықпалымен құрылған Guardia nazionale-ге байланысты оркестр дәстүрі болды. 1864 жылы оның туған ұлы Амилкаре Понкиелли оркестр жетекшісі болды және барлық уақыттағы ең ұлы оркестрлердің бірін құрды. Капобанда ретінде Понкиелли оркестр мектебін және Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін ғана әлсіреген дәстүрді қалыптастырды.

Көлік

Кремона теміржол станциясы 1863 жылы ашылды, ол алты теміржол желісінің соңғы станциясы болып табылады. Барлық желілер де аймақтық (жартылай жылдам) немесе қалалық бағыттарды қамтиды. Басты бағыттары – Павия, Мантуя, Милан, Тревильо, Парма, Брешия, Пьяченца және Фиденца.

Спорт

Кремонаның сүйікті спорты – футбол. АҚШ «Кремонезе» клубы бірнеше жыл бойы Серия А-да ойнады, оның ең танымал ойыншылары – Аристид Гварнери, Эмилиано Мондонико, Антонио Кабрини және Джанлука Виалли, барлығы Кремонада немесе оның жанында дүниеге келген. «Кремонезе» клубының бір ғасырдан астам тарихындағы ең жарқын беттер 1990-шы жылдардың басында жазылды, сол кезде команда президенті Доменико Луццара, ал бапкері Джиджи Симони болды; команда үш жыл қатарынан Серия А-да ойнады, бір чемпионатты оныншы орында аяқтады. Англиялық «Дерби Каунти» командасын жеңіп, Англия-Италия кубогын ұтып алып, «Кремонезе» футбол тарихында Уэмблиде жеңіске жеткен екінші итальяндық команда атанды. 1980-ші жылдарға қарай Кремонада мықты баскетбол дәстүрі қалыптасты, қазір оны Сорезина қаласынан шыққан «Ваноли Баскет» командасы дамытып келеді, бірақ көбінесе Кремонада ойнайды. Кремонада сонымен қатар өңірлік лигаларда ойнайтын су полосы клубы да бар. Үш түрлі клуб По өзенінің бойында орналасқан, олар жүзу және каноэ спортынан бір ғасырлық дәстүрді сақтап, көптеген әлем және Олимпиада чемпиондарын тәрбиеледі.