Кіріспе

Италияның Ломбардия аймағындағы қала Мантуя – Италияның Ломбардия аймағындағы коммуна (муниципалитет) және сол аттас провинцияның астанасы. 2016 жылы Мантуя Италияның Мәдениет астанасы деп жарияланды. 2017 жылы ол Шығыс Ломбардия округіне кіретін (Бергамо, Бреша және Кремона қалаларымен бірге) Еуропаның гастрономия астанасы атанды. 2008 жылы ЮНЕСКО Мантуяның centro storico (ескі қаласы) және Саббионета қалаларын Әлемдік мұралар тізіміне енгізді. Гонзага әулетінің Мантуядағы тарихи күші мен ықпалы оны Солтүстік Италияның және бүкіл елдің маңызды өнер, мәдени және әсіресе музыкалық орталықтарының біріне айналдырды. Бұл қалада XV, XVI және XVII ғасырлардың басындағы Еуропаның ең сәнді сарайларының бірі орналасқан. Мантуя опера тарихындағы маңызды рөлімен белгілі; қала архитектуралық қазыналары мен артефакттары, талғамды сарайлары және орта ғасырлар мен Ренессанс кезеңдерінің қалалық пейзажымен де танымал. Осы қалада композитор Монтеверди өзінің «Орфео» операсының тұсаукесерін өткізді, ал Шекспирдің «Ромео мен Джульетта» пьесасында Ромео осы қалаға қуылды. Мантуя римдік ақын Вергилийдің туған жеріне ең жақын қала. Оның есіміне арнап көл жағасындағы «Виргилиана алаңында» ескерткіш орнатылған. Мантуяның үш жағын 12 ғасырда қаланың қорғаныс жүйесі ретінде салынған жасанды көлдер қоршап тұр. Бұл көлдер Гарда көлінен бастау алатын По өзенінің саласы – Минчо өзенінен су алады. Үш көлдің атаулары – Lago Superiore, Lago di Mezzo және Lago Inferiore («Жоғарғы», «Ортаңғы» және «Төменгі» көлдер). Ал төртінші көл – Пайола көлі, ол бір кезде қаланың қорғаныс шеңбері болған, бірақ 18 ғасырдың соңында құрғап қалды. Бұл аймақ және оның төңірегі табиғат тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар антропологиялық және тарихи тұрғысынан да маңызды. Зерттеулер Barche di Solferino мен Bande di Cavriana, Castellaro және Isolone del Mincio арасында орналасқан бірнеше адам қоныстарын көрсетті. Бұл қоныстар үзіліссіз неолит дәуірінен (б.з.д. 5-4 мыңжылдық) қола дәуіріне (б.з.д. 2-1 мыңжылдық) және галл кезеңдеріне (б.з.д. 2-1 ғасырлар) дейін созылған, ал 3 ғасырға дейін римдік тұрғын үйлерге дейін жеткен. 2017 жылы Legambiente Мантуяны өмір сүру сапасы мен экологиясы бойынша Италиядағы ең жақсы қала деп таныды.

Тарих

Мантуя – Минцио өзенінің жағасында, Гарда көлінен Адриатика теңізіне ағатын жерде б.з.д. 2000 жыл шамасында алғаш құрылған аралдық елді мекен. Б.з.д. VI ғасырда Мантуя этрус ауылы болды, ол этрус дәстүрі бойынша Окнус қайта құрды. Атау этруск құдайы Мантустан шыққан болуы мүмкін. Cenomani галл тайпасы басып алғаннан кейін, Мантуя римдіктерге қарсы бірінші және екінші Пуника соғыстары арасында күресті, олар оның атын Тиресийдің қызы Мантоға байланыстырды. Бұл аймақты кейін Августтың зейнеткер әскерлері қоныстандырды. Мантуяның ең белгілі ежелгі азаматы – ақын Вергилий, немесе Публий Вергилий Маро (Мантуя мен генуит), ол б.з.д. 70 жылы қазір Виргилий деп аталатын қаланың жанындағы ауылда дүниеге келген.

Рим империясының құлдырауынан кейін

476 жылы Батыс Рим империясы Одоакрдың қолынан құлағаннан кейін, Мантуя Италияның қалған бөлігімен бірге остготтар басып алды. VI ғасырдың ортасында готтар соғысынан кейін Шығыс Рим империясы оны қайта басып алды, бірақ кейіннен Ломбардтарға қайтадан жоғалды. 774 жылы оларды Ұлы Карл жаулап алып, Мантуяны Франк империясына қосты. Франктердің бөлінетін мұраны пайдалануына байланысты Верден және Прум шарттарында империяның бөлінуі 843 жылы Мантуяның Орта Франк мемлекетіне, ал 855 жылы Италия Корольдігіне өтуіне әкелді. 962 жылы Германия королі Отто I Италияға шабуыл жасады, соның салдарынан Мантуя жаңадан құрылған Киелі Рим империясының қарауына өтті. XI ғасырда Мантуя Тоскананың маркграфы Каноссалық Бонифацийдің иелігіне көшті. Бұл әулеттің соңғы билеушісі Каносса графинясы Матильда (1115 жылы қайтыс болды) болды, ол аңыз бойынша 1082 жылы құнды Сан-Лоренцо Ротондасын (немесе Әулие Лаврентийдің дөңгелек шіркеуін) салуға бұйрық берді. Ротонда әлі күнге дейін сақталған және 2013 жылы жаңартылды.

Мантуяның еркін императорлық қаласы

Каноссалық Матильда қайтыс болғаннан кейін Мантуя еркін коммунаға айналды және 12-13 ғасырларда Киелі Рим империясының ықпалына қарсы белсенді түрде қорғаныс жасады. 1198 жылы Альберто Питентино Минчо өзенінің бағытын өзгертіп, қаланың табиғи қорғанысын күшейту үшін мантуандықтар "төрт көл" деп атаған аймақты жасады. Осы көлдердің үшеуі бүгінге дейін сақталған, ал төртіншісі, қаланың ортасынан өткен, 18 ғасырда құрғатылды.

Подестерия ережесі

1215 жылдан бастап қала Гвельф ақыны және мемлекет қайраткері Рамбертино Бувалеллидің подстериясымен басқарылды. Гвельфтер мен гибеллиндер арасындағы күрес кезінде Пинамонте Бонакольси 1273 жылы туындаған хаостық жағдайды пайдаланып, подстерия билігін қолға алды. Ол "Халықтың бас генерал-капитаны" деп жарияланды. Бонакольси әулеті келесі екі буын бойы Мантуяны басқарып, оны дамытып, көркемдік тұрғыдан сұлу етті. 1328 жылдың 16 тамызында Бонакольсидің подстериясында қызмет атқаратын Луиджи Гонзага және оның отбасы Мантуяда ашық наразылық көтерілісін ұйымдастырып, соңғы Бонакольси билеушісі Ринальдоға қарсы мемлекеттік төңкеріс жасады.

Гонзагалар әулеті

1318 жылдан бері Мантуяның подстасы болған Людовико Гонзага, Капитано дель Пополо болып сайланды. Гонзагалар 14-шы ғасырда бес қақпасы бар жаңа қабырғалар салып, қаланы жаңартты; алайда, Гонзага әулетінің үшінші билеушісі Людовико III Гонзага, туыстарын жойып, билікті өзіне шоғырландырғанға дейін саяси жағдай тұрақтап бармады. Италиялық Ренессанс дәуірінде Гонзага отбасы өзінің деспотиялық билігін жұмсартып, Мантуядағы мәдениет пен өркендеу деңгейін одан әрі көтерді. Мантуя Ренессанс өнері мен гуманизмінің маңызды орталығына айналды. Маркиз Джанфранческо Гонзага 1423 жылы Витторино да Фельтрені Мантуяға шақырып, оның әйгілі гуманистік мектебі – Каса Джокозаны ашты. Мантуя маркизасы Изабелла д’Эсте 1490 жылы Мантуя маркизі Франческо II Гонзагаға тұрмысқа шықты. Феррарадан Мантуяға көшіп келген ол (Феррара герцогі Эрколаның қызы болғандықтан), алғашқыда Сан-Джорджо Кастеллосында өзінің әйгілі студиолосын құрды, оған Мантенья, Перуджино және Лоренцо Костадан суреттер тапсырды. Кейіннен ол студиолосын Corte Vecchia-ға көшіріп, Сан-Джорджо Кастеллосынан бес суретке қосымша Корреджиодан екі сурет тапсырды. 15-шы ғасырдағы Италияда әйелдің студиолосы болуы сирек кездесетін жағдай еді, себебі олар ерлерге арналған кеңістіктер саналды. Изабелла жақын уақытта коллекционер болды және оның беделі соншалық еді, Никколо да Корреджио оны «дүниедегі бірінші әйел» деп атады. 1433 жылы 120 000 алтын флорин төлегені үшін Жанфранческо I император Зигмундпен Мантуя маркизі болып тағайындалды, оның немересі Барбара Бранденбургтің ұлы Людовикоға үйленді. 1459 жылы папа Пий II түркілерге қарсы крест жорығын жариялау үшін Мантуя кеңесін өткізді. Людовико мен оның мұрагерлері тұсында, атақты Ренессанс суретшісі Андреа Мантенья Мантуяда сарай суретшісі болып жұмыс істеді және өзінің ең көрнекті туындыларын жасады.

Мантуя герцогтігі

Мантуяның алғашқы герцогы Федерико II Гонзага болды, ол 1530 жылы Киелі Рим императоры Карл V-тен титул алды. Федерико Джулио Романоға қала сыртындағы әйгілі Палаццо Теді салуды тапсырды және қаланы жақсартты. 16 ғасырдың соңында Клаудио Монтеверди туған жері Кремонадан Мантуяға келді. Ол Винченцо I Гонзаганың сарайында жұмыс істеді, бастапқыда әнші және виолашы, кейін музыка директоры болды, 1599 жылы сарай әншісі Клаудия Каттанеоға үйленді.

Гонзагадан Габсбургке дейін

1627 жылы Гонзага әулетінің тікелей тамыры зәру және әлсіз Винченцо II-нің өлімімен аяқталды, ал Мантуя Гонзага Неверс – әулеттің француздық бұтағының жаңа билеушілері тұсында баяу құлдырады. Мантуя мұрагерлік соғысы басталды, 1630 жылы Матиас Галлас және Иоганн фон Альдринген басқаратын 36 мың жалдамалы әскер Мантуяны қоршап, тонады, сонымен бірге оба ауруын да әкелді. Тек тойлар мен театрлық қойылымдарға ғана қызығушылық танытқан, тиімсіз билеуші Фердинанд Карло IV Испания мұрагерлік соғысында Франциямен одақтасты. Француздар жеңілгеннен кейін ол Венецияға қашып, өзімен бірге мыңдаған картинаны алып кетті. 1708 жылы оның қайтысымен Мантуя герцогі тақтан түсірілді, Гонзага әулеті Мантуяны Австрия Габсбургтарының пайдасына мәңгілікке жоғалтты. Австрия билігі тұсында Мантуя қайта жаңғырды, осы кезеңде Корольдік ғылым, әдебиет және өнер академиясы, ғылыми театр және көптеген сарайлар салынды.

Наполеон соғыстары

1786 жылы Наполеон Бонапарттың Еуропаға жасаған жорығынан он жыл бұрын, Австрияның Мантуя герцогтығы 1791 жылға дейін Милан герцогтығымен бірікті. 1796 жылдың 4 маусымында Бірінші коалиция соғысы кезінде Мантуя қаласын Наполеон Бонапарттың француз әскері қоршауға алды. Австриялықтардың қоршауды бұзуға жасаған алғашқы тырасы сәтті аяқталып, 1 тамызда қоршау тоқтатылды. Бірақ 5 тамызда Кастильоне шайқасында австриялық әскер жеңіліске ұшырап, аймақтан шығып кетті. Француздар 27 тамызда қоршауды қайта бастап, 1797 жылдың 2 ақпанында қаланың капитуляциясын қабылдады. 1799 жылдың 8 сәуірінен 28 шілдесіне дейін қоршау созылып, қала Екінші коалиция соғысында австриялықтар тарапынан қайта басып алынды. Кейін қала тағы да Наполеонның бақылауына көшіп, оның Италия Корольдығының құрамына енді. 1810 жылы Андреас Хофер Борго ди Портодағы (Цитадель) қала қақпасы – Порта Джулиядан, Наполеонға қарсы Тироль графтығындағы көтеріліске басшылық еткені үшін атып өлтірді.

Ломбардия Корольдігі Венеция

Қысқа мерзімді француз үкімділігінен кейін, Мантуя 1814 жылы Австрияға қайта келді және Солтүстік Италиядағы Quadrilatero бекініс қалаларының біріне айналды. 1815 жылғы Вена конгресінде Мантуя Австрия империясының Ломбардия-Венеция корольдігінің провинциясы болды. Дегенмен, Австрияға қарсы наразылық 1851 жылдан 1855 жылға дейін жалғанған көтеріліспен аяқталды, бірақ ол Австрия армиясымен басылды. Италиялық қайта оянудың (Ризорджименто) ең танымал эпизодтарының бірі Белфиоре шатқалында болды, онда көтерілісшілердің бір тобы австриялықтар тарапынан дарға асылды.

Италияның бірігуі

1859 жылы Сольферино шайқасында (Италияның екінші тәуелсіздік соғысы) Савойя үйінің Пьемонт-Сардиниясы Австрия империясына қарсы француз императоры Наполеон III жағына қосылды. Австрия жеңілгеннен кейін Ломбардия Францияға берілді, Франция одан Ницца мен Савойға алмастырып Пьемонт-Сардинияға Ломбардияны өткізді. Мантуя Ломбардияның құрамдас провинциясы болғанымен, Венециямен бірге Австрия империясының билігінде қалды. 1866 жылы Пруссия басшылығымен Солтүстік Германия Конфедерациясы, жаңадан құрылған, Пьемонт жетекшілігіндегі Италия Корольдігімен бірігіп, үшінші итальяндық тәуелсіздік соғысында Австрия империясына қарсы күш көрсетті. Австрияның шапшаң жеңілісі оның Венеция Корольдігінен (астанасы Венецияны қоса) шығуына әкелді. Мантуя Ломбардия аймағымен қайта біріктіріліп, Италия Корольдігіне қосылды.

Ескерткіштер мен қызықты жерлер

Гонзагалар өнер мен мәдениетті қорғады және Леоне Баттиста Альберти, Андреа Мантенья, Джулио Романо, Донателло, Питер Пол Рубенс, Пизанелло, Доменико Фетти, Лука Фанчелли және Николо Себрегонди сияқты бірнеше көрнекті суретшілерді қабылдады. Көптеген шедеврлер таралып кеткенімен, Мантуяның мәдени құндылығы ерекше, қаланың көптеген аристократтық және діни ғимараттары итальян архитектурасының бірегей маңызды мысалдары болып табылады.

Үкімет

1993 жылы жергілікті билік саяси қайта құрылымынан бері Мантуя қалалық кеңесі басқаруды жүзеге асырып келеді. Сайлаушылар 33 кеңес мүшесін және Мантуя мэрін бес жыл сайын тікелей сайлайды. Қазіргі Мантуя мэрі – Матиа Палацци (PD), ол 2015 жылдың 15 маусымында сайланды.

Көркем шығармаларда

Уильям Шекспирдің "Ромео мен Джульетта" трагедиясында Ромео Тибальтты өлтіргені үшін жазаланады: ол Веронадан Мантуяға қуғынға жіберіледі. Жоспар бойынша, Ромео мен Джульеттаның екеуі де Джульетта жалған өлімнен оянғаннан кейін Веронадан қашуға тиіс болған, бірақ бұл орындалмады, себебі Ромео қайтыс болды, ал Джульетта өз-өзіне қол жұмсады. Уильям Шекспирдің "Жаңғырықтар" комедиясында Луценционың әкесі болып таныстырылған мектеп мұғалімі Винченцио Мантуядан шыққан. Хортенсио "Мантуяда туған Лицио" деп ұсынылады. "Педант" аталған тағы бір кейіпкер Мантуялық екенін мәлімдейді. Джузеппе Вердидің "Риголетто" операсы (Виктор Гюгоның "Le roi s'amuse" пьесасы негізінде) Мантуя қаласында өтеді. Венециядағы австро-венгр билігі оны Франциядағы оқиғаларды Мантуяға көшіруге мәжбүр етті. Мантуядағы портигі және 15 ғасырлық лоджиясы бар ортағасырлық ғимарат "Риголеттоның үйі" деп белгіленген. Бірақ ол шындығында собордың дін қызметкерлерінің үйі болған. Ол Гонзага әулетімен аңызға айналған клоунның резиденциясы ретінде таңдалды, кейін Верди оны операсында пайдаланды.