Кіріспе

Нейенгамм нацистік концлагерь желісі – Нейенгамм бас лагері және 85-тен астам шағын лагерьлерден тұратын Солтүстік Германиядағы нацистік концлагерьлер желісі. 1938 жылы Гамбург қаласының Бергедорф ауданындағы Нейенгамм ауылының жанында құрылған Нейенгамм лагері Солтүстік-Батыс Германиядағы ең ірі концлагерь болды. 100 000-нан астам тұтқын Нейенгамм және оның шағын лагерьлерінен өтті, олардың 24-і әйелдерге арналған. Расталған өлім саны 42 900 адамды құрайды: 14 000 – бас лагерде, 12 800 – шағын лагерьлерде, ал 16 100 – Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы апталарындағы өлім марштары мен бомбалаулар кезінде. 1945 жылы Германия жеңілгеннен кейін британдық армия бұл жерді СС және басқа да нацистік шенеуніктерді ұстауға арналған лагерь ретінде пайдаланды. 1948 жылы британдықтар бұл жерді Гамбургтің еркін ханзаттық қаласына берді, ол лагерьдің ағаш казармаларын бұзып, оның орнына түрме блогын салды. Бұрынғы концлагерь орны 1950 жылдан 2004 жылға дейін Гамбург билігі басқаратын екі мемлекеттік түрмеге айналды. Аман қалғандар мен олардың жақтастарының наразылықтарынан кейін, бұл жер қазір ескерткіш ретінде қызмет етеді. Ол Гамбург қаласының оңтүстік-шығысында 15 км қашықтықта орналасқан.

Өмірбаян

1937 жылы Гитлер жаңа нацистік режимде бес қаланы фюрерлік қалаларға (немісше: Führerstädte) айналдыруды жариялады, олардың бірі Гамбург қаласы болды. Үлкен порты үшін Германияның "Әлемге ашылған қақпасы" деп есептелінетін Гамбургтің Эльба өзенінің жағалауын неміс кірпіш экспрессионизмінің ерекшелігі – клинкер кірпіш стилінде қайта жаңарту жоспарланған. Кірпішпен қамтамасыз ету үшін СС-ке қарасты Deutsche Erd und Steinwerke (DESt) (ағылшынша: German Earth & Stone Works) компаниясы 1938 жылдың қыркүйегінде Нейенгаммеде бұрынғы кірпіш зауытын (немісше: Klinkerwerk) және 500 000 м² жерді сатып алды.

Нойенгамм лагері

СС 1938 жылғы 13 желтоқсанда Нейенгамме концлагерін Заксенхаузен концлагерінің қосалқы лагері (нем. Außenlager) ретінде құрды және лагерь салуды бастау және кірпіш өндірісі үшін Заксенхаузеннен 100 тұтқынды жеткізді. 1940 жылғы қаңтарда Генрих Гиммлер осы орынға барып, Нейенгаммедегі кірпіш өндірісінің талапқа сай емес екенін анықтады. 1940 жылғы сәуірде СС және Гамбург қаласы үлкен, жаңа кірпіш фабрикасын салу, су жолын кеңейту және қала құрылысына кірпіш пен тұтқындарды тікелей жеткізу туралы келісімге келді. 4 маусымда Нейенгамме концлагері тәуелсіз лагерьге (нем. Stammlager) айналды, және Германияның түкпір-түкпірінен, жақын арада Еуропаның басқа бөліктерінен де тұтқындар келе бастады. 1940-1942 жылдары өлім-жітімнің өсуіне байланысты лагерьде крематорий салынды. Сол жылы Мессап және Ястрам азаматтық компаниялары лагерь аумағында қару-жарақ зауыттарын ашып, концлагерь тұтқындарын жұмыс күші ретінде пайдаланды. Соғыс Сталинградта шешілгеннен кейін, нацистер миллиондаған советтік азаматтарды концлагерь жүйесіне қамады, советтік соғыс тұтқындары Нейенгамме лагеріндегі тұтқындардың ең көп санына айналды және СС күзетшілері тарапынан қатыгездікке ұшырады. Дрюттедегі алғашқы серік лагері Салцгиттерде құрылды, және бір жыл ішінде 80-ге жуық қосалқы лагерь салынды. 1942 жылдың соңына қарай өлім-жітім көрсеткіші айына 10%-ға жетті. 1943 жылы Ла-Манш аралындағы Альдернидегі серік лагері құрылды. 1944 жылғы шілдеде лагерьде француздық көрнекті тұтқындар үшін арнайы бөлім құрылды, онда Германияның Францияны оккупациялауына қарсылық көрсеткен саяси оппозициялықтар болды. Осы тұтқындардың арасында Монлусон қаласындағы әскери зауытты саботажға ұшыратуға және бомбалауға қатысқан Джон Уильям да болды. Уильям Нейенгаммедегі әріптес тұтқындарына демеу беру кезінде ән айту дауысын ашты және халықтық және госпел музыкасының танымал әншісіне айналды. 1944 жылдың соңына қарай тұтқындардың жалпы саны шамамен 49 000-ға жетті, оның ішінде 12 000-ы Нейенгаммеде, ал 37 000-ы қосалқы лагерьлерде болды, соның ішінде әртүрлі әйелдер лагерлерінде 10 000-ға жуық әйел болды. Сол айдың соңында Нейенгаммедегі қосалқы лагерьлер Берген-Белсен және Оснабрюк қабылдау лагерлеріне өлім шеруімен тасталды, ал 8 сәуірде тұтқындарды тасымалдау пойызына жасалған әуе шабуылы Селледегі қырғынға әкелді. 19 сәуірде негізгі лагерьді эвакуациялауға бұйрық берілді. 20-26 сәуір аралығында 9000-нан астам тұтқын Нейенгаммеден алынып, төрт кемеге тиеліп жіберілді: Deutschland және Cap Arcona жолаушылар лайнерлеріне, сондай-ақ екі үлкен бу кемесіне – SS Thielbek және Athen. Тұтқындар бірнеше күн бойы тамақ пен сусыз кеменің астында болды. Кемелерде мыңдаған тұтқындар емес, Норвегияға қашып бара жатқан нацистік шенеуніктер бар деген шешімге келген Корольдік әуе күштері (RAF) Хокер Тайфундары 3 мамырда Тильбек, Кап Аркона және Германияны бомбалады. Кемелерде концлагерь тұтқындары бар екенін білдіретін хабар эскадрильяларға уақтылы жетпеді. Суға секіріп түскен аман қалғандар RAF ұшақтарынан оққа ұшырады немесе нацистік шенеуніктер тарапынан атып өлтірілді. Британ армиясы аймақты сәтті басып алған кезде мыңдаған денелер жағаға шықты. Британдықтар неміс соғыс тұтқындары мен азаматтарды өлгендерге жаппай қабір қазуға мәжбүрледі. Рейдте шамамен 7100 тұтқын мен шенеунік қаза тапты, тек 450 тұтқын ғана аман қалды.

Соғыстан кейін

Соғыстан кейінгі алғашқы айларда лагерь советтік босқындар лагері ретінде пайдаланылды, ал неміс әскери тұтқындары бөлек ұсталды. Маусым айында британдық әскерлер бұл жерді куәгерлер, СС мүшелері және нацистік шенеуніктер үшін интернамент лагері ретінде пайдалана бастады, ол 6-азаматтық интернамент лагері деп аталды. 6-азаматтық интернамент лагері 1948 жылдың 13 тамызында жабылды, ал жері Гамбургтің еркін және Ганзалық қаласына берілді, ол 1950 жылы бұрынғы тұтқындардың бомбалау орындарының орнында түрме салып ашты. Түрмелер 2006 жылдың ақпан айында жабылғанға дейін бұрынғы лагерьдегі бірнеше бастапқы ғимараттарды әртүрлі мақсаттарда пайдаланды.

Нейенгамедегі қоныс аударушылар лагері

1945 жылдың мамыр айында британдық әскери үкімет Гамбургте қашықтар лагерьлерін салуды бастады. Бұл жұмысқа БҰҰ-ның Көмек және қайта құру басқармасы (UNRRA) қолдаған "Қашықтарды жинау орталығының қызметкерлері" (DPACS) бөлімі жауапты болды. Британдық әскери үкіметінің басқаруымен қашықтарға ерекше мәртебе берілді. Бұл соғыс салдарынан шетелде қалған және үйлеріне оралуға көмек қажет болған адамдарды қамтыды. Бұрынғы құл еңбекшілер мен концлагерь тұтқындары да осы топқа кірді. Бұрынғы Нойенгамме концлагерінің аумағында шамамен он мың совет құл еңбекшісі орналасты. Ал неміс соғыс тұтқындары үшін лагерь аумағының басқа бөлігі пайдаланылды. 1944 жылы КСРО барлық азаматтарын қайтарып алу туралы талап қойғандықтан, 9 мамырда, қашықтар лагері ашылғаннан кейін төрт күн өткен соң, отандастыру басталды. Нейенгаммедегі қашықтардың тұру жағдайы туралы көп мәлімет жоқ. Біз 53-ші британдық жаяу әскер дивизиясының соғыс күнделігінен ғана лагерьдің концлагерь ретінде болған кезінен туындаған нашар санитарлық жағдай туралы білеміз. Ерлер мен әйелдер бөлек орналастырылды, әйелдер бұрынғы СС күзетшілерінің жатақтарына орналастырылды. Тірі қалғандардың айтуынша, тамақ пен киім табу қиын болғанымен, олар жақсы күтім көргенін және бостандыққа шыққандарына қуанған. Қашықтар лагерьлеріндегі өте көп сандағы тірі қалғандардың тудырған жабдықтау қиындықтарымен күресу үшін 1945 жылдың 27 мамырында британдық әскери үкімет Гамбург тұрғындарын ерлер мен әйелдерге киім беруге шақырды. Әрекеттер әртүрлі болды, кек алу оқиғалары да болды. Осы оқиғалардың салдарынан бірнеше қашықтар қаза тапты, британдық әскери үкімет бірнеше күнге коменданттық сағат енгізді. 1945 жылдың мамырында Гамбургтің "Planten un Blomen" саябағында КСРО-ға отандастыру мақсатында "Zoo" қашықтар жиналыс орталығы құрылды. Шындығында, 1950 жылы Гамбургте алты қашықтар лагері (Zoo, Funkturm, Radrennbahn, Alsterdorf, Fischbeck және Falkenberg) әлі де жұмыс істеді, онда 4000 адам тұрды. Гамбургтің әлеуметтік қызмет басқармасының жаңа басшылығымен қашықтар енді "үйсіз шетелдіктер" деп аталды.

Соғыс қылмыстары бойынша сот

1946 жылдың 18 наурызында Нейенгамме концлагерінің бас штабынан он төрт шенеуніктің соты Германияның Гамбург қаласындағы Куриохаус ғимаратында британдық әскери трибуналының алдында басталды. Бұл британдықтардың лагерь қызметкерлері мен оның қарастырылатын объектілеріне қарсы келесі екі жылда өткізілетін 33 сот процесінің біріншісі болды. Сот барысында алты елден келген бұрынғы тұтқындар лагерьде жасалған атылулар туралы куәлік берді, оның ішінде у улы газбен өлтірілген совет әскери тұтқындары, тұтқындарға жүргізілген «медициналық» тәжірибелер және тұтқындарға қатыгездікпен қарау мен қорқынышты жағдайлар туралы айтты. Айыпталушылар 1946 жылдың 3 мамырында соғыс қылмыстары жасағаны үшін кінәлі деп танылды; он бір адам өлім жазасына, ал қалған үшеуі 10 жылдан 20 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айырылды. 1946 жылдың 8 қазанында Нейенгамме ісінде кінәлі деп танылған он бір адам британдық дарға асушы Альберт Пьерпойнтпен асылды. Олар бұрынғы комендант Макс Паули, СС докторы Бруно Китт, Антон Туман, Иоганн Ризе, Вилли Варнке, СС докторы Альфред Требински, Генрих Руге, Вильгельм Бахр, Андреас Бремс, Вильгельм Дрейман және Адольф Спек еді.

Аркона түбі

Тұтқындарды лагерьлерден түрме кемелеріне көшіру туралы бұйрық Гамбург гаулейтері Карл Кауфманнан келді, ол өзі Берлиннен келген бұйрықтар бойынша әрекет етіп жатқан болатын. Кауфман кейіннен соғыс қылмыстары трибуналында тұтқындардың Швецияға жіберуге арналғанын мәлімдесе де, Гамбургтің жоғары СС және полиция басшысы Георг Хеннинг Граф фон Басевиц Бехр сол сотта тұтқындардың Гиммлердің бұйрығымен өлтірілуі тиіс екенін айтты. Сонымен қатар, жоспар кемелерді тұтқындармен бірге батыруды көздеген болуы мүмкін деген болжам бар.

Лагерьдің жұмысы

Аштық үстемдік құрды. Тұтқындарға берілетін тағам тым жеткіліксіз болғандықтан, көптегені келгеннен кейін үш айдың ішінде қайтыс болды. Бар азық-түлік нашар сапалы және көбінесе жеуге жарамсыз еді. Лагерьдегі ең қауіпті ауру – дизентерия еді. Көптеген тұтқындар тағамды заңсыз алуға тырысты, ал басқалары туыстары мен Қызыл Кресттен келген тағамдық жәрдемдерінің арқасында аман қалды. Дегенмен, тек тұтқындардың белгілі бір топтарына ғана отбасыларынан немесе халықаралық ұйымдардан хат алуға рұқсат берілді. Лагерьдегі өмір – ең ұсақ мәселелерге дейін тірі қалу үшін үздіксіз күрес еді. Тұтқындарға рұқсат етілген аздаған мүліктерінің бірі – ыдыстары тот басқан және оларды тек суық сумен ғана жууға болатын. Лагерь салынып жатқан кезде тұтқындар тығыз биіктелген ағаш барақтарының еденінде ұйықтады. 1941 жылы үш қабатты төсектер орнатылды. 1944 жылдан бастап әр төсекке екі-үш тұтқын орналастырылды. Лагерьдің иісі мен тығыздығы салдарынан 10-12 сағаттық жұмыс күнінен кейін ұйықтау мүмкін болмады, ал дәретханалар таңертең әрдайым толы болатын. Тұтқындар достық және туыстық қарым-қатынастарды шағын топтарда сақтап, қолдады. Интеллектуалдық ізденістер, сондай-ақ сурет салу, ағаштан бұйым жасау, әдебиет туралы әңгімелесу, өлеңдер мен әндер оқу сияқты мәдени шараларға мүмкіндіктері де олардың тірі қалуға деген құлшынын сақтауға көмектесті.

Еңбекпен жою

Нойенгамме концентрациялық лагері СС-тің "еңбек арқылы жою" (неміс тілінде: Vernichtung durch Arbeit) тәжірибесі бойынша басқарылды. Тұтқындар күніне 10–12 сағат жұмыс істеді және лагерьдегі жаман жағдайлардың салдарынан, сондай-ақ күзетшілердің жасаған зорлық-зомбылықтарынан қаза тапты. 42 900 тұтқын ауыр құл еңбегі, жеткіліксіз тамақтану, аурудың кең таралуына себеп болған антисанитариялық жағдайлар және күзетшілердің кездейсоқ, қатыгез жазаларынан көз жұмды. Лагерьде госпитальдер болғанымен, дәрі-дәрмек тапшы болды және госпитальға түсу көбінесе өлім жазасына тең болды. 1942 жылы тиф эпидемиясы СС-ті лагерьдегі бұрынғы дәрігерлерге госпитальдерде жұмыс істеуге рұқсат беруге мәжбүр етті; осы өзгеріске дейін госпиталь қызметкерлерінің арасында медициналық білімі бар адамдар мүлдем болған жоқ. Госпитальдер әлсіз совет тұтқындарын өлтіру үшін де пайдаланылды, оларға өлімдік инъекция жасалды. Соғыстың бірінші жартысында лагерьдегі жұмыстың басты бағыты кірпіш өндірісі болды. Бұл жобаға Эльба өзенінің шағын саласында канал салу кірді, осы арқылы Гамбургтен шикізат тасымалданды. Тұтқындар ауа райына және денсаулығына қарамастан, жеткіліксіз құралдармен ауыр, құмды топырақты қазуға мәжбүр болды. 1942 жылы тұтқындар жаңа кірпіш зауытын салып бітіргеннен кейін, ең көп тұтқын жұмыс істеген орын – қыш кеніші болды, онда кірпіш өндірісі үшін қыш қазылып, негізгі лагерьге тасымалданды. Канал салу, қыш қазу және топырақ тасымалдау "өлім командалары" деп аталды. Білікті жұмыс көбінесе арийлік иерархияның жоғарғы сатыларындағы тұтқындарға берілді. 1942 жылдан соғыс аяқталғанға дейін қару-жарақ өндірісі Нойенгаммедегі басты мақсатқа айналды, ал жекеменшік кәсіпорындар тұтқындардың тегін еңбегінен пайда тапты. Мессап, Ястрам, Вальтер Верке және СС-ке тиесілі Deutsche Ausrüstungswerke (DAW) сияқты бірнеше қару-жарақ компаниялары нацистік режиммен келіссөздер жүргізгеннен кейін Нойенгамме концентрациялық лагерінде өндіріс орындарын құрды. Вальтер өз зауытын Gewehr 43 жартылай автоматты мылтықтарын шығару үшін пайдаланды. Бұл жекеменшік зауыттарда жұмыс істейтін тұтқындардың жағдайы басқа командалардағылардан жақсы болғанымен, барлық тұтқындар өлім командаларына ауысу қаупімен жұмыс істеді. Бұрынғы медициналық қызметкер Вильгельм Бахрдың куәлігіне сәйкес, Бруно Тешке қарсы сотта 1942 жылы 200 орыс әскери тұтқын цианид қышқылымен уландырылды. 1942 жылдың сәуір айында лагерьде крематорий салынды. Осыған дейін барлық денелер Гамбургке кремацияға жіберілді.

Белгілі өлім-жітім деңгейі мен халық саны

Соғыстың соңында тұтқындар осы жерді тазалауға мәжбүр болғандықтан, сол кезеңнен қалған түпнұсқа құжаттардың тек 10% ғана сақталды. Осы жойылғандарға қарамастан, ғалымдарға 1938–1945 жылдар аралығындағы кейбір айлардың нақты санын анықтауға жеткілікті дәлелдер жеткен. 1940 жылдың соңына қарай Нойенгаммеде 2900 адам тұтқындалғаны және 432 адамның қаза болғаны белгілі. 1941 жылы тұтқындар казармаларды аяқтады, содан кейін Аушвицтен 1002 тұтқынды және түрлі басқа көліктермен 1000 совет әскерін әкелді. Тұтқындардың жалпы саны 4500-ге жетті. 1941 жылы ғана 495 адам қаза тапты. Нойенгамме мемориалдық кешенінің естелік үйінде Нойенгамме және оның ілеме лагерьлерінің 23 394 құрбанының есімдері тізілген. Бірақ шындығында, күнделікті лагерь қорқыныштарынан 26 800-ге жуық және өлім маршы мен қабылдау лагерьлерінен шамамен 17 000 адамның құрбан болғаны есептеледі. Кем дегенде 42 900 құрбанның тізімі расталған, тіпті есімдерімен болмаса да. Бұрынғы медициналық санитар Вильгельм Бахрдың куәлігіне сәйкес, Бруно Тешқа қарсы сотта 1942 жылдың 25 қыркүйегінде лагерьтегі арест бункерінде 197 совет әскері плюс қышқылы (Циклон B) газбен уландырылды. Төрт аптадан кейін бункерде тағы 251 совет әскері уландырылды. Сондай-ақ, Берлиннен келген доктор Курт Хайсмайердің тәжірибелері үшін Аушвицтен Нойенгаммеге арнайы 20 еврей баласы әкелінді.

Өмірбаян

Соғыстан кейін бұрынғы концлагерь орны тұтқын лагері, содан кейін түрме ретінде пайдаланылғандықтан, Нейенгамме мен оның қосалқы лагерьлерінде болған қасіреттер тарихы Гамбургте және Германияның қалған бөлігінде ұмытылды. Ескерткіштің құрылуы – азаматтар мен Гамбург қалалық кеңесінің күшті қарсылығына тап болған, кезең-кезеңімен жүргізілген процесс болды. Алғашқы ескерткіш – солтүстік жақ шетінде орналасқан қарапайым монумент. Ол, қазіргі түрмеден және бұрынғы тұтқындар лагерінен шалқап жатқан, бұрынғы СС өсімдіктер шаруашылығының орнында тұрды, олар крематорийден шыққан күлді тыңайтқыш ретінде пайдаланған. Нейенгамме халықаралық достық қауымдастығының, барлық бұрынғы лагерь тұтқындарын біріктіретін бас ұйымның, қысымы нәтижесінде 1965 жылы ескерткіш кеңейтілді. 1981 жылы көрме ғимараты (немісше: Dokumentenhaus) салынды және Нейенгамме лагерінің тарихына арналған алғашқы көрме ашылды. Еске алу жұмысы әлі күнге дейін казармалар, кірпіш зауыды және өлім отряды кіретін бұрынғы концлагерьдің негізгі бөлігінен оқшауланған. 1984 жылы наразылықтар бұрынғы кірпіш зауыдының бұзуын тоқтатты және бұрынғы лагерьдегі бірнеше маңызды тарихи ғимараттар мұра нысандары ретінде жарияланды. 1995 жылы Вальтер компаниясының бұрынғы қару-жарақ зауыды тұрақты көрмеге айналдырылды, ал Dokumentenhaus Естелік үйге қайта жаңартылды. 2005 жылы жаңа мұражай ашылды.

Халықаралық аза тұту орны

Құжаттар үйі (Документенхаус) жердің солтүстік бөлігінде орналасқан. Мұнда өлім туралы істер, лагерь мен басқарудың макеттері бар. Халықаралық естелік орыны (Интернационал Махнмал) – крематорийдің символы саналатын бағанадан тұрады. Оған жаяу жол салынған. Оң жағында лагерь тұтқындары келген елдердің аттары жазылған тақталар орналасқан. Франсуаза Салмонның өліп бара жатқан тұтқынның мүсіні күшті әсер етіп, осы оқиғаның ауыртпалығын еске салады.

Ескерткіш мүсіндер бақшасы

Халықаралық аза тұту орнының солтүстігінде (неміс тілінде: Internationales Mahnmal) бұрынғы концлагерьдің бау-бақша аумағында ескерткіш мүсіндер бағы арқылы дөңгелек жол салынған. Мұнда естелік тастар, мүсіндер мен ескерткіштер орнатылған. Тақташаларда неміс, француз және ағылшын тілдерінде ақпарат келтірілген. Олар қуғынға ұшыраған топтар, депортацияланған адамдар, тұтқындар және жазалау шаралары арқылы өлтірілгендерге деген аза тұтудың куәсі және белгісі болып табылады. Базальт бағаналары 1944 жылғы шілде айында Мураттан макистардың депортацияланып, содан кейін Нойенгамме концлагері мен оның бөлімшелерінде қаза тапқандарын еске салады. Барлығы 103 адамның 75-і концлагерьде қайтыс болды.

Бұрынғы концентрациялық лагерь аумағынан тыс жерлеу орындары мен мемориалдар

Нейенгамедегі үш серік лагері де қоғамдық ескерткіш ретінде қызмет етеді: Булленхузер дамбы, Поппенбюттель және Фульсбюттель. Біріншісі – негізгі лагерьде медициналық тәжірибелерден кейін өлтірілген 20 балаға арналған ескерткіш. Екіншісі – Гамбургтегі Саселдегі Нейенгамменің бұрынғы қосалқы лагері, онда Польшадағы Лодзь геттосынан еврей әйелдері көшіріліп, құрылыс жұмысына мәжбүр етілді. Үшіншісі Фульсбюттель түрмесінің қақпасы ішінде орналасқан. Бұл кешеннің бір бөлігі коммунистер, режимге қарсылар және тағы да басқа топтар үшін концлагерь ретінде пайдаланылды. Нацистік билік кезінде онда шамамен 450 тұтқын өлтірілді. Нейенгаммеде қаза болған француз азаматтарына арналған ескерткіш Париждегі Пьер-Лашез зиратында орналасқан.

Қазіргі уақытта жүргізіліп жатқан тарихи зерттеулер

1945 жылы Нюенгамм лагерін тазалау және СС-тің оның құжаттарын жою, сондай-ақ тұтқындарды басқа қосалқы лагерлерге немесе басқа жұмыс орындарына көшіру салдарынан тарихи зерттеулер қиын және үздіксіз жүріп жатыр. Мысалы, 1967 жылы Германия Федералдық Әділет министрлігі лагерьдің 1938 жылдың 1 қыркүйегінен 1945 жылдың 5 мамырына дейін болғанын мәлімдеді. АҚШ Холокост мемориалдық мұражайы лагерь 1938 жылдың 13 желтоқсанында құрылғанын және 1945 жылдың 4 мамырында азат етілгенін хабарлайды.