Жаңа Оңшыл Саясат: Тарихы мен түрлері

Кіріспе

1960 жылдары пайда болған оңшыл саясаттың бір түрі, "Жаңа оңшыл" деп аталатын нақты бір ұйымдар.

Жаңа оңшыл – әртүрлі елдерде, әртүрлі кезеңдерде кездесетін түрлі оңшыл саяси топтар мен саясаттарды білдіретін термин. Оның ең белгілі қолданылуының бірі – Кеңес Одағының құлауынан кейін Шығыс Еуропалық партиялардың пайда болуын сипаттау. АҚШ-та Екінші Жаңа оңшыл қозғалысы аборт, гомосексуализм, Тең құқықтар поправкасына (ERA), Панама каналы шартына, белсенді іс-қимылға (affirmative action) және салық салудың көптеген түрлеріне қарсы күресті.

Тарих

Жаңа оңдық 1964 жылы Барри Голдуотердің президенттік сайлау кампаниясы кезінде американдық үлгідегі либерализмге (яғни әлеуметтік либерализмге) жауап ретінде пайда болды. Ол бұрынғыдан жауынгерлі, теңдікке қарсы және шектеусіз оңдық идеологиясының туындағанын көрсетеді. Ричард Вигери бұл терминді кеңінен танымал етті, кейіннен ол кең ауқымды жаһандық қозғалысты сипаттау үшін қолданылды: түнгі күзетші мемлекетін жақтаушылар, бірақ сонымен қатар Рональд Рейган, Маргарет Тэтчер, Тургут Озал немесе Аугусто Пиночет сияқты әлеуметтік консерваторлыққа бейім жандар. Дегенмен, Жан Ив Камю мен Николас Лебоург атап көрсеткендей, бұл бағыттың 1960 жылдардан бері қалыптасып келе жатқан «Еуропалық Жаңа оңдықпен» көп ортақ емес еді. Ол классикалық либерал Адам Смиттен гөрі консервативті революционер Моеллер ван ден Бруктан көбірек шабыттанды. Анархокапитализм, барлық мемлекеттік институттарды жекеменшік институттармен алмастыруды жақтаған либертариандық форма, әдетте Жаңа оңдықтың бір бөлігі ретінде қарастырылады.

Австралия

Австралияда жаңа оңшылдық 1970-1980 жылдардың соңынан бастап Либералды/Ұлттық коалиция ішінде де, одан тыс да пайда болған қозғалысты білдіреді. Бұл қозғалыс экономикалық либералдық және күшейтілген әлеуметтік консервативтік саясатты жақтады (экономикалық консервативтік саясатты және әлеуметтік либералдық көзқарастарды ұстанған "кіші либералдардан" өзгеше). Ұлыбритания мен АҚШ-тан айырмашылығы, бірақ көршілес Жаңа Зеландия сияқты, 1980-ші жылдары Австралияның Еңбек партиясы үшінші жол экономикалық реформаларын бастады, бұл реформалар жаңа оңшыл идеологиясына белгілі бір дәрежеде ұқсас болды. Джон Говард коалициясы 1996 жылғы федералды сайлауда Хоук-Китинг лейбористік үкіметінің 13 жылдық үкімдігін аяқтағаннан кейін экономикалық реформалар одан әрі тереңдетілді. Мысалдардың ішінде еңбек нарығын толыққанды либералдау (мысалы, WorkChoices), тауарлар мен қызметтер салығын (GST) енгізу, телекоммуникация монополиясы Telstra-ны жекешелендіру және "жұмысқа орналасу" бағдарламасы сияқты кең ауқымды әлеуметтік реформалар бар. H. R. Nicholls Society, толыққанды жұмыс орны либералдауын жақтаған сарапшылар тобы, құрамында либералды депутаттар бар және жаңа оңшылдықтың өкілі саналады. Экономикалық либерализм Австралияда экономикалық рационализм деп те аталады. Экономикалық рационализм терминін алғаш рет лейборист Гуг Уитлэм қолданды. Бұл термин нарыққа бағдарланған әлеуметтік демократияның бір түрін сипаттау үшін пайдаланылды, бірақ оның мағынасы кейіннен өзгерді. Бұл еркін нарықтық экономиканы, реттеуді азайтуды, жекешелендіруді, тікелей салықтарды төмендетуді және жанама салықтарды арттыруды, сондай-ақ әлеуметтік мемлекеттің көлемін қысқартуды жақтаған философия. Жаңа оңшыл идеологияны қолдаған саясаткерлер "құрғақтар" деп аталды, ал соғыстан кейінгі консенсустың экономикалық саясатын жалғастыруды жақтағандар, әдетте кейнсиандық экономиканы немесе әлеуметтік либералдық көзқарастарды ұстанғандар "ылғалдар" деп аталды ("ылғалдар" термині Ұлыбританияда Тэтчердің экономикалық саясатына қарсы болған консерваторларға қатысты қолданылды, бірақ бұл контексте "құрғақтар" британдықтар арасында сирек кездесетін).

Франция

Францияда Жаңа оңшылдық (немесе Nouvelle Droite) Ален де Бенуа басқаратын француз саяси философтары мен зиялыларының қазіргі заманғы ой-санасын сипаттау үшін қолданылатын термин. Гийом Фей де осы топтың бір кездегі мүшесі болған танымал зиялы. Оларды кейбір сыншылар "аса оңшыл" көзқарастары үшін айыптайды, бірақ олар өз идеяларының дәстүрлі сол-оң бөлінісінен жоғары тұратынын және еркін пікір алмасуды белсенді түрде қолдайтынын мәлімдейді. Францияда Германиядағы Туле семинарымен байланысы бар бір Жаңа оңшыл топ та бар – Пьер Виалдың Terre et Peuple тобы. Пьер Виал бұрын Ален де Бенуаның GRECE тобының маңызды мүшесі және негіздеушісі болған.

Германия

Германияда Neue Rechte (сөзбе-сөз, жаңа оң) екі бөлімнен тұрады: Jungkonservative (сөзбе-сөз, жас консерваторлар), олар азаматтық қоғамның өкілдері арасында қолдаушылар іздейді; және екіншісі, "Nationalrevolutionäre" (ұлттық революционерлер), олар Германия халқының ультраоңшыл топтарында қолдаушылар іздеп, Грегор және Отто Штрассер сияқты оңшыл саясаткерлердің риторикасын пайдаланады. Германиядағы танымал Жаңа оңшыл топтардың бірі – Пьер Кребстің Туле семинары. Оның көзқарастары Грекияның бұрынғы премьер-министрі Константинос Мицотакистікінен өзгеше болды, оның мұрасы жақында сайланған басшылығының маңызды қағидасын көрсетеді, соның ішінде Адонис Георгиадис, ол 2012 жылы оңшыл «Халықтық православиелік жиын» партиясынан шыққаннан кейін ғана мүше болды.

Иран

Иранда Жаңа оң және «Қазіргі оң» (راست مدرن) термині дәстүрлі оңнан бөлініп шыққан Құрылыс партиясының жетекшілерімен байланысты.

Израиль

Жаңа Оңдық – 2018 жылы құрылған және Айелет Шакед пен Нафтали Беннет басқаратын Израильдегі оңшыл саяси партия. Партияның мақсаты – дінге қатысы жоқ және дінге сенетін адамдарға да ашық болу. Партия Израильде күшті оңшыл күшті сақтауды жақтады.

Нидерланды

Жаңа оңдық (NR) – 2003-2007 жылдар аралығында Нидерландыдағы радикалды оңшыл/ұлтшыл саяси партияның атауы. 2005 жылы құрылған және Герт Вилдерс басқаратын "Азаттық партиясы" (PVV) да Жаңа оңшыл қозғалыс болып табылады. 2017 жылдың наурызынан бастап Forum voor Democratie – Нидерланд парламентіндегі тағы бір Жаңа оңшыл партия.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда, Австралиядағыдай, жаңа оңшыл экономикалық саясатты бастап қабылдаған Лейбористік партия болды. «Роджерномика» инфляцияны бақылауға бағытталған монетаристтік тәсілдерді, мемлекеттік мекемелерді корпоративтендіруді және тарифтер мен субсидияларды жоюды қамтыды. Сонымен қатар, партия еркектердің гомосексуализмін қылмыстан шығару, әйелдерге тең жалақы төлеу және ядролық қарудан бас тарту сияқты әлеуметтік либералдық ұстанымдарды ұстанды. Бұл Жаңа Зеландия саясатында уақытша жаңа бағытқа бұрылыс жасады, себебі 1987 жылғы жалпы сайлауда жаңа оңшыл орта тап сайлаушылары Лейбористік партияға оның экономикалық саясатын қолдағандықтан дауыс берді. Лейбористер алдымен көптеген бұрынғы мемлекеттік мекемелерді және мемлекеттік активтерді корпоративтендірді, содан кейін консервативті Тэтчер үкіметін үлгі етіп, екінші мерзімінде оларды толығымен жекешелендірді. Алайда, экономикалық дағдарыс пен жекешелендірудің бірдей уақытта жүргені Лейбористік партия ішіндегі шиеленісті күшейтті, бұл партиядан Джим Андертон мен оның «Жаңа Еңбек» партиясының шығуына әкелді. Кейіннен бұл партия «Жасылдар» және жаңа оңшыл экономикаға қарсы басқа да күштермен бірігіп «Альянс» партиясын құрды. Дегенмен, наразылық пен партиядан бөліну Лейбористік және «Альянс» партияларымен ғана шектелмеді. Лейбористік партияның екінші мерзімінде оппозициядағы Жаңа Зеландия Ұлттық партиясы (халық арасында «Ұлттық» деп танымал) Рут Ричардсонды қаржы жөніндегі өкілі етіп таңдады. 1990 жылғы жалпы сайлауда «Ұлттық» партия жеңіске жеткен соң Ричардсон қаржы министрі, ал Дженни Шипли – әлеуметтік қамтамасыз ету министрі болды. Ричардсон 1991 жылы «Еңбек шарты туралы» заң деп аталған кәсіподақтарды әлсіретуге бағытталған заңды ұсынды, ал Шипли әлеуметтік жәрдемақыны қысқартты, бұл әлеуметтік тәуелділікті азайтуға бағытталған шара болды – екеуі де жаңа оңшыл саясаттың негізгі ұстанымдары еді. 1990 жылдардың басында «Ұлттық» партиясының депутаты Уинстон Питерс те жаңа оңшыл экономикалық саясатқа қарсы шығып, өзінің қарт сайлаушыларынан тұратын блогын «Ұлттық» партиясынан алып шықты. Нәтижесінде, оның «Жаңа Зеландия бірінші» партиясы 1996-1998 жылдары «Ұлттық» партиясы, ал 2005-2008 және 2017-2020 жылдары Лейбористік партия басқарған коалициялық үкіметтерде серіктес болды. ММП сайлау жүйесін енгізуге байланысты Ричард Преббл және басқа да бұрынғы Лейбористік партияның жаңа оңшыл көзқарасын ұстанатын кабинет министрлері «Тұтынушылар мен салық төлеушілер қауымдастығы» деп аталатын «ACT New Zealand» партиясын құрды. Бұл партия «Еңбек шарты туралы» заң сияқты жаңа оңшыл саясатты сақтап қана қоймай, АҚШ үлгісіндегі әлеуметтік реформаны да енгізді. «ACT New Zealand» «Ұлттық» партиясымен оңшыл коалиция құруға ұмтылды, бірақ партиялық бірлік пен стратегиялық бағыттың жетіспеуіне байланысты бұл жоспар орындалмады. Ал Лейбористік және Ұлттық партияларының тағдыры әртүрлі болды. Лейбористік партия 1990 жылдардың көп бөлігінде оппозицияда болды, тек Хелен Кларк жетекшілік еткенде ғана жеңіске жетіп, Лейбористік/«Альянс» коалициясы мен солшыл орталық үкімет құрды (1999-2002). Алайда, «Альянс» 2002 жылы ыдырады. «Ұлттық» партия 1999 жылы жеңіліске ұшырады, себебі Уинстон Питерс бұрынғы «Ұлттық» партиясы басқарған коалициядан бас тарғаннан кейін тұрақты коалициялық серіктес табылған жоқ. Билл Инглиш 2001 жылы «Ұлттық» партиясының жетекшісі болғанда, партияны бұрынғы қатал жаңа оңшыл экономикалық және әлеуметтік саясатынан алшақтатады деп күтілді, бірақ оның шешімсіздігі мен нақты саяси бағыттың болмауы 2002 жылы «ACT New Zealand» партиясының жаңа оңшыл орта таптың дауыс беру базасын жеңіп алуына әкелді. Дон Браш жетекші болған кезде, жаңа оңшыл орта тап сайлаушылары «Ұлттық» партиясының қатарына қайта оралды, бұл 2005 жылғы жалпы сайлауда «Ұлттық» партиясының қайта жандануына себеп болды. Алайда, сонымен бірге «ACT New Zealand» партиясы бұрынғы жаңа оңшыл экономикалық саясатынан ауытқығаны үшін «Ұлттық» партиясын қатты сынға алды, ал сол сайлауда «Ұлттық» партиясы «ACT» партиясының тірі қалуына көмектеспеді. Дон Браш «Ұлттық» партиясының басшысы лауазымынан кетті, оның орнына Джон Ки келді, ол «Ұлттық» партиясының орташа депутаттарының бірі еді. Ал солшыл орталыққа келетін болсақ, Хелен Кларк пен оның Лейбористік партиясы басқарған коалициясы бұрынғы «Альянс» партиясының мүшелері мен үкіметтік емес ұйымдар тарапынан солшыл орталық әлеуметтік саясатқа назар аудармағаны үшін сынға ұшырады, ал Лейбористік партияның 1991 жылғы «Еңбек шарты туралы» заңды жоюы және еңбек нарығын реттеуді жою, сондай-ақ 1990 жылдардағы кәсіподақтарды әлсіретуі салдарынан кәсіподақ мүшелерінің саны қалпына келді. Кларк пен оның кабинетінің Тони Блэр мен оның британдық Лейбористік үкіметінің ықпалында болғаны мүмкін, себебі бұл үкімет те билікте болғанда әлеуметтік және қаржылық жауапкершілік арасында тепе-теңдікті сақтауға тырысты.

In New Zealand, as in Australia, it was the Labour Party that initially adopted New Right economic policies. Rogernomics involved monetarist approaches to controlling inflation, corporatisation of government departments, and the removal of tariffs and subsidies, while the party also pursued social liberal stances such as decriminalisation of male homosexuality, pay equity for women and adopting a nuclear free policy. This meant temporary realignment within New Zealand politics, as New Right middle class voters voted Labour at the 1987 New Zealand general election in approval of its economic policies. At first, Labour corporatised many former government departments and state assets, then emulated the Conservative Thatcher administration and privatised them altogether during Labour's second term of office. However, recession and privatisation together led to increasing strains within the Labour Party, which led to schism, and the exit of Jim Anderton and his NewLabour Party, which later formed part of the Alliance Party with the Greens and other opponents of New Right economics. However, dissent and schism were not to be limited to the Labour Party and Alliance Party alone. During the Labour Party's second term in office, the Opposition New Zealand National Party (popularly known as National) selected Ruth Richardson as Opposition finance spokesperson, and when National won the 1990 general election, Richardson became Minister of Finance, while Jenny Shipley became Minister of Social Welfare. Richardson introduced deunionisation legislation, known as the Employment Contracts Act, in 1991, while Shipley presided over social welfare benefit cuts, designed to reduce welfare dependency – both core New Right policy initiatives. In the early 1990s, maverick National Party MP Winston Peters also came to oppose New Right economic policies and led his elderly voting bloc out of the National Party. As a result, his New Zealand First anti monetarist party has been a partner in coalition governments led by both National (1996–98) and Labour (2005–08 and 2017–20). Due to the introduction of the MMP electoral system, a New Right "Association of Consumers and Taxpayers" party, known as ACT New Zealand, was formed by ex Labour New Right–aligned Cabinet Ministers like Richard Prebble and others, and maintaining existing New Right policy initiatives such as the Employment Contracts Act, while also introducing U. S. style welfare reform. ACT New Zealand aspired to become National's centre right coalition partner but has been hampered by lack of party unity and populist leadership that often lacked strategic direction. As for Labour and National themselves, their fortunes have been mixed. Labour was out of office for most of the nineties, only regaining power when Helen Clark led it to victory and a Labour/Alliance coalition and centre left government (1999–2002). However, the Alliance disintegrated in 2002. National was defeated in 1999 due to the absence of a suitable stable coalition partner, given New Zealand First's partial disintegration after Winston Peters abandoned the prior National led coalition. When Bill English became leader of National in 2001, it was thought that he might lead the party away from its prior hardline New Right economic and social policies, but his indecisiveness and lack of firm policy direction led to ACT New Zealand gaining the New Right middle class voting basis in 2002. When Don Brash became leader, New Right middle class voters returned to National's fold, causing National's revival in fortunes at the 2005 New Zealand general election. However, at the same time, ACT New Zealand strongly criticised it for deviating from its former New Right economic policy perspectives, and at the same election, National did little to enable ACT's survival. Don Brash resigned as National party leader, being replaced by John Key, who was a more moderate National MP. As for the centre left, Helen Clark and her Labour led coalition were criticised by ex Alliance members and non government organisations for their alleged lack of attention to centre left social policies, while trade union membership recovered due to Labour's repeal of the Employment Contracts Act 1991 and labour market deregulation and the deunionisation that had accompanied it in the nineties. It is plausible that Clark and her Cabinet were influenced by Tony Blair and his British Labour Government, which pursued a similar balancing act between social and fiscal responsibility while in government.

Польша

Польшада консервативті либертариандық және евроскептикалық саяси партия «Жаңа оңдық конгресі» (Жаңа оңдық) 2011 жылдың 25 наурызында бұрынғы «Бостандық және заңдылық» (WiP) және «Нақты саясат одағы» (UPR) саяси партияларынан құрылды, оның негізін қалаушысы Януш Корвин-Мнике. Оны түрлі сайлаушылар, соның ішінде кейбір консерваторлар, марихуананы заңдастыруды жақтағандар, сондай-ақ еркін нарық пен капитализмді қолдайтын азаматтар қолдайды.

Оңтүстік Корея

Оңтүстік Кореяда Оңтүстік Кореяның Жаңа оңшыл қозғалысы – неоконсервативтік саясатты Кореяда іске асыруға жасалған әрекет. Президент Ли Мён Бак басқаратын Ли Мён Бак үкіметі және консервативті Ұлы Ұлттық партиясы отандық Жаңа оңшыл қозғалысты қолдаумен ерекшеленеді.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда "жаңа оң" термині Маргарет Тэтчер мен Рональд Рейганның ықпалымен қалыптасқан консерватизмнің нақты бір бағытын білдіреді. Тэтчердің "жаңа оң" идеологиясының стилі, Тэтчеризм деп аталады, Фридрих Хайектың еңбектеріне (әсіресе "Құлдыққа Салынған Жол" кітабына) зор ықпал етті. Олар экономикалық либерализмге және әлеуметтік консерватизмге идеологиялық тұрғыдан берілгендік танытты.