Кіріспе

Итальяндық типограф, тип дизайнымен айналысушы, композитор, баспагер және баспагер Джанбатиста Бодони (/b//ə/'/d//oʊ//n//i/, dʒambatˈtista boˈdoːni; 16 ақпан 1740 – 30 қараша 1813) – Парма қаласындағы итальяндық типограф, тип дизайнымен айналысушы, композитор, баспагер және баспагер. Ол бастапқыда Пьер Симон Фурньенің үлгілерін негіз етті, бірақ кейін Джон Баскервилльдің әсерлі типтерінің жанкүйеріне айналды. Ол және Фирмин Дидот "Қазіргі заманғы" деп аталатын тип стилін жасады, онда әріптердің денесінің қалың және жұқа бөліктері арасында күшті контраст тудыратындай кесілді. Бодони көптеген шрифттерді жасады, олардың әрқайсысы әртүрлі өлшемдерде болды. Ол тип дизайнымен салыстырғанда композитор ретінде одан да көп құрметке ие болды, өйткені ол жасаған өлшемдердің кең ауқымы оған ең нәзік аралықпен беттерді құрастыруға мүмкіндік берді. Баскервилль сияқты, ол да мәтіндерін кең жиектермен безендірді және аз немесе мүлдем иллюстрациялар мен әшекейлерді пайдаланбады. Бодони бұрын-соңды болмаған техникалық жетілдіруге қол жеткізді, бұл оған әріптердің негізгі сызықтарын құрайтын қалың сызықтармен салыстырғанда өте жұқа "шаштық" сызықтармен әріптерді дәл көшіруге мүмкіндік берді. Ол псевдоклассикалық шрифттерді және жоғары стильдегі басылымдарды жасауымен танымал болды, кейбіреулері оларды "қаріп пен макеті үшін тамашалауға, бірақ зерттеуге немесе оқуға емес" деп санайды. Оның басылымдарында материалдардың тазалығымен үйлесетін қарапайым, әшекейсіз стильдің эстетикасы көрінді. Бұл стиль көптеген жанкүйерлерді және еліктеушілерді тартты, тіпті Филипп Гранжан және Пьер Симон Фурнье сияқты француз типографтарының танымалдылығын да асып түсті. Бодонидің де сыншылары болды, соның ішінде Уильям Моррис, оның дерлік механикалық кемелділігі салқын және адамгершіліксіз болып көрінді. Оның шрифттері бірнеше рет жаңартылды, олардың барлығы Бодони деп аталады. Олар көбінесе көрнекі шрифттер ретінде қолданылады.

Балалық шағы Салуццода (17401758)

Бодонидің туған жері Коть Альптарының етегінде, сол кездегі Сардиния Корольдігінде, қазіргі Пьемонт аймағында орналасқан. Ол Франческо Агостино Бодони мен Паола Маргарита Джолититің жетінші баласы және төртінші ұлы болды. Оның әкесі мен атасы Салуццо қаласында баспагерлікпен айналысқан, ал бала кезінде оның ойыншықтары атасының қалған соққылары мен матрицалары болған. Ол әкесінің жанында жұмыс істеп баспагерлік шеберлігін үйренді, және оның ағашқа қашап басу және баспаға шығару қабілеті өте ерте көрінді. Оның амбициясы мен жандаруы да сондай болды. 17 жасында ол Римге сапар шегуді шешті, мақсат – баспагер ретінде атақ-даңқ мен байлыққа ие болу. Ол 1758 жылдың 8 ақпанында Салуццодан жолға шықты.

Римдегі оқу (17581766)

Римде Бодони Ватиканның миссионерлік бөлімі – Сакра Конгрегацио де Пропаганда Фиде (Халықтарды жақсы хабармен уағыздау қауымы) баспаханасында композитордың көмекшісі (тип-тұжырымдамашы) болып жұмыс істеді. Ол Пропаганда Фиде префекті кардинал Джузеппе Спинелли мен баспаның бақылаушысы Константино Руджиеридің ұқыпты басшылығымен өркендеді. Оның алғашқы тапсырмаларының бірі – Таяу Шығыс және Азия тілдеріндегі қалыптарды сұрыптап, тазалау болды. Бодони тез арада экзотикалық тілдерге деген қабілетін көрсетті, соның нәтижесінде ол еврей және араб тілдерін «La Sapienza» (Римдегі Сапиенца университеті) университетінде оқыды. Көп ұзамай Бодони баспаның шетел тілдерінің композиторына айналып, кітаптарды жинап басуға кірісті. Спинелли мен Руджиери оның "Pontificale Arabo Copto" еңбегіндегі жұмысына қатты риза болды және оған келесі басылымдарда өзінің атын және туған жерін қосуға рұқсат берді. Содан кейін ол өзіне қалыптар жасауға кірісті. Пропаганда Фиде баспасында сегіз жыл жұмыс істегеннен кейін Бодонидің ерекше шеберлігі танымал болды, бірақ ол өзгеріске ұмтылды. Спинеллидің қайтысы мен Руджиеридің трагедиялық өзіне-өзі қол жұмсауына қайғырып, британдық достарының ынталандыруымен ол Римнен Англияға кетті. Бұл ел, Баскервильдің ықпалымен, кітаптары континентте үлкен құрметке ие болғандықтан, баспа инновацияларында жетекшілік ететін еді. Бодонидің жоспары ауруға байланысты тоқтатылды; солтүстікке сапарлағанда ол Тертиан қызуына (малярияға) шалдығып, емделу үшін Салуццоға оралды.

Пармадағы өмірі мен жұмысы (17681813)

Салуццода емделіп шыққаннан кейін Бодони қайтадан әкесімен жұмыс істей бастады. Осы арада Парма қаласында жас герцог, Дон Фердинанд ди Борбон (Парма герцогы Фердинанд) және премьер-министр Гийом дю Тилло патшалық баспаны ашуды жоспарлап отырды. Олар оны құруға және басқаруға еңбекқор, дарынды біреуді іздеді. Бодониді Римде таныған Парма кітапханашысы Паоло Мария Пачауди оның кандидатурасын ұсынды. 1768 жылдың ақпан айында Савой герцогы Витторио Амедо III-нің рұқсатымен Бодони Салуццодан Парма сарайына келді. Ол бірден жұмысты бастады. Бұл үлкен сынақ болды, оған көмекшілер қажет болды, сондықтан ол Салуццодағы екі бауырына хат жазып, көмектесуге шақырды. Олардың бірі, Джузеппе, 30 жылдан астам уақыт Пармадағы баспаханасында оның жанында болды. Дю Тилломен бірге Бодони баспа бизнесі үшін қажеттінің бәрін сатып алды: баспа машиналарын, қағаз, бояу, құрал-жабдықтар және Франциядан Fournier-ден шрифттерге тапсырыс берді. Пармада жарық көрген алғашқы жұмыстарында Fournier шрифтерін пайдаланды, біртіндеп оларды Fournier-дің өзінің еліктеулерімен алмастырып, соңында жеке стилін қалыптастырды. Патшалық баспадан шыққан алғашқы маңызды басылымы – Парма герцогі мен Австрияның Мария Амалия архигерцогинясының үйлену тойына арналған әсем томдық кітап, "Descrizione delle Feste Celebrate in Parma per le Auguste Nozze…" Ол әдемілігі мен баспа техникасы жағынан өзінің түрінде теңдесіз болып саналады және жас итальяндық баспагердің еуропалықтарға танымал екенін көрсетті. Одан кейін бірнеше маңызды тұсаукесерлер, сондай-ақ соттың қажеттілігіне жауап беретін түрлі басылымдар жарық көрді: хабарламалар, шақырулар, плакаттар және өздерінің еңбектерін ұлы Бодони басып шығарғанды қалағандар жазған көптеген сонеттер. Ол сондай-ақ үлгілер жинақтарын шығара бастады, олардың біріншісі "Fregi e majuscule" (1771) Fournier-дің тікелей еліктеуі болды. Оның 1788 жылғы "Manuale tipografico" еңбегі оның шедеврiне жол ашты, ал 1818 жылғы "Manuale tipografico" кітабы оның жесірі тарапынан жарияланды. Басқа қалалар Бодониді Пармадан тартып алуға тырысты. Басқа демеушілер герцогты биліктен ығыстыруды қалады. Олардың ең күштісі – Испанияның Римдегі елшісі Хосе Николас де Азара еді. Ол Бодонидің герцог үшін маңызсыз жұмыстарға күшін ысырап етіп жатыр деп ойлады, оның орнына классикалық әдебиеттердің тамаша басылымдарын басып шығару керек еді. Бодони Римге көшу туралы ұсынысқа құлық танытты, бірақ 1791 жылы герцог қауіптің қаншалықты күшті екенін түсінген соң, Бодониге жеке баспаханасын ұсынды, онда ол қалаған нәрсені қалаған кімге басып шығара алатын болды. Бодони жайлы Пармадан кетуге ниеттенген жоқ, ол сол жерде жаңа ғана үйленген (51 жасында) Маргарита Далла-Аглиомен, жергілікті әйелмен, өзінен 18 жас кішірек әйелмен тұрды. Ол өмірінің соңына дейін Пармада қалды, герцогтық және жеке баспаханаларды басқарып, Азара және басқа демеушілер үшін классикалық әдебиеттердің басылымдарын шығарды. 1791 жылдан кейінгі жылдары Бодони өзінің ең маңызды туындыларының көп бөлігін жариялады, соның ішінде Гораций, Вергилий, Анакреон, Тассо және Гомердің классикалық шығармалары бар. Наполеон Бодонидің "Илиада" кітабын сыйлыққа алғаннан кейін оны Реюньон орденінің кавалері етіп тағайындады және оған өмір бойы зейнетақы тағайындады. Парма герцогы 1802 жылы күрт және түсініксіз жағдайда қайтыс болды, герцогиня Прагаға қашып кетті, ал француздар туындаған бос орынды толтыруға асықты. Жұмыс істеуге құштар болған Бодони саясаттан қалысқандықтан, жаңа үкіметпен одақтасуға ешқандай қиындық көрмеді. Оның даңқы қазіргі рок-жұлдыздардың даңқымен теңестірілді. Зияратшылар Парма өзенінің жағасындағы баспаханасына ағылып келіп, оның студиясында жұмыс істеп жатқанын көруге талпынды.

Бодони мұражайы

Бодонияно мұражайы 1963 жылы Италияның Парма қаласында ашылды. Оның кіреберісі Палатина кітапханасымен ортақ, екеуі де Палаццо делла Пилотта музейлік-театр кешенінің ішінде орналасқан.