Кіріспе

1843 жылы Эдгар Аллан Поның "Алтын құрт" атты әңгімесі – американдық жазушы Эдгар Аллан Поның 1843 жылы жарық көрген әңгімесі. Сюжетте Уильям Легрант қызығушылық танытқан, табылған алтын түстес ерекше жәндікке байланысты. Оның қызметшісі Юпитер Легранның ақылдан адасып бара жатқанын сезінеді және Легранның досына, аты-жөні айтылмаған баяндамашыға барады, ол ескі досына баратын болады. Легран екеуін құпия хабарды шешіп, көмілген қазынаға апаратын оқиғаға тартады. Оңтүстік Каролина штатындағы Салливан аралында өтетін оқиға, детективтік әдебиеттің алғашқы үлгісі ретінде Поның "ой-қиялымен шешілетін әңгімелерімен" жиі салыстырылады. По 1840 жылы құпия жазуға деген халықтың қызығушылығын байқап, оқырмандарға кодты бұзу дағдысын сынауға шақырыпты. "Алтын құрт" жазылғанда криптографияның танымалдылығын пайдаланды, ал әңгіменің сәттілігі осындай криптограммаға байланысты. Қазіргі сыншылар Легранның қызметшісі Юпитердің бейнесін, әсіресе оның диалект сөйлеуін нәсілшілдік деп бағалайды. По "Алтын құрт" әңгімесін Филадельфия доллар газеті ұйымдастырған жазу байқауына жіберді. Оның әңгімесі бас жүлдені жеңіп алды және 1843 жылдың маусым айынан бастап үш бөлімге бөлініп жарияланды. Жүлде сонымен қатар 100 доллар көлемінде болды, бұл Поның барлық шығармалары үшін алған ең ірі сомасы болуы мүмкін. "Алтын құрт" бірден сәттілікке ие болып, Поның өміріндегі ең танымал және көп оқылған прозалық туындысы болды. Бұл әңгіме криптограммалар мен құпия жазуды танымал етуге де көмектесті.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Уильям Легран отбасылық қалпын жоғалтқаннан кейін Нью-Орлеаннан Оңтүстік Каролинадағы Салливан аралына көшіп келді және өзімен бірге афроамерикалық қызметшісі Юпитерді алып келді. Әңгіменің баяндаушысы, Легранның досы және дәрігері, бір күні кешке ол тапқан ерекше, қоңызға ұқсайтын жәндікті көру үшін оның үйіне барады. Жәндіктің салмағы мен сұлу сыртқы түрі Юпитерді оның таза алтыннан жасалғанына көндіреді. Легран оны жақын маңдағы Форт-Молтридегі офицерге берген, бірақ баяндаушы үшін оның суретін салады, оның қабығында бас сүйекке ұқсайтын белгілер бар. Олар жәндікті талқылағанда Легран суретке ерекше назар аударады және оны сақтау үшін үстелінің құпия бөліміне мұқият жасайды. Баяндаушы шатасып, түнгі сапарға шығады. Бір айдан кейін Юпитер қожайынының тапсырмасымен баяндаушыға келіп, Легран жәндік шағып, ақылдан безген деп қорқып, дереу келуін сұрайды. Олар аралға келгенде Легран бұл жәндіктің оның жоғалтқан байлығын қайтарудың кілті екенін мәлімдейді. Ол оларды материктегі белгілі бір ағашқа жетелейді және Юпитерге бір тармағының ұшында қадалып тұрған бас сүйекті тапқанша оған көтерілуді бұйырады. Легранның нұсқауымен Юпитер жәндікті бір көздің ойығына тастайды, ал Легран топ қазба жұмысын бастайтын жерге қадам басады. Ештеңе таппағаннан кейін үш адам ағашқа қайта оралады, ал Легран жәндік түскен жерді белгілеу үшін қолданған қазықты қайта орнатады. Ол одан жаңа аймаққа қадам басады, онда екі қаңқа және алтын монеталар мен әшекейлер салынған сандық табылады. Олар барлық заттың құнын 1,5 миллион долларға бағалайды, бірақ оларды сатқанда бұл көрсеткіштің өзі нақты құнынан төмен екені анықталады. Легран бұл жәндікті материк жағалауында тапқан күні Юпитер оны орау үшін бір парақ қағазды жинап алғанын айтады. Легран сол қағазды сақтап, оны баяндаушы үшін жәндіктің суретін салуға пайдаланды; алайда, ол сурет салғанда, отын жаққан ошақтың ыстығынан көрінбейтін сияның іздерін байқады. Қағазда криптограмма бар екені анықталды, оны Легран белгілі пират Капитан Киддтің жасырған қазынасын табуға арналған нұсқаулар ретінде түсіндірді. Соңғы қадамда ағаштағы бас сүйекке сол көзден салмақ тастау қажет болды; олардың алғашқы қазбасы сәтсіз аяқталды, өйткені Юпитер қателікпен оң көзден тастады. Легран бұл қаңқалар Киддтің экипажының екі мүшесінің сүйектері болуы мүмкін деп ойлайды, олар сандықты жасырып, содан кейін оларды үнсіз қалдыру үшін өлтірген.

Талдау

"Алтын жәндік" қарапайым алмастыру шифрын қамтиды. Ол "құпия жазуды" немесе криптографияны өзі ойлап таппаса да (вероятно, оған Даниэль Дефоның "Робинзон Крузо" романына деген қызығушылығы ықпал еткен), По оны өз заманында танымал етті. 19 ғасырдағы көпшілік үшін криптография құпия болды және кодтарды шеше алатын адамдар табиғаттан тыс қабілетке ие деп есептелді. По 1840 жылы Филадельфиядағы "Alexander's Weekly Messenger" басылымында төрт ай бойы осыны жаңалық ретінде талқылады. Ол оқырмандардан өздерінің шифрларын жіберуді сұрады, олардың барлығын оңай шеше алатынын мақтан тұтты. По жазғандай, бұл шақыру "журналдың көптеген оқырмандарының арасында қызығушылықты қозғады. Елдің түкпір-түкпірінен редакторға хаттар келіп түсті". 1841 жылдың шілдесінде По "Құпия жазу туралы бірнеше сөз" атты мақаласын жариялады және тақырыпқа деген қызығушылықты сезіне отырып, "Алтын жәндік" шығармасын жазды. Бұл шығарма шифрларды сюжеттік желісіне енгізген сирек әдеби туындылардың бірі болды. По кейіпкері Легранттың шифрды шешу қабілетін түсіндіруі, Поның "Құпия жазу туралы бірнеше сөз" еңбегіндегі түсіндірмесіне өте ұқсас. Шығармадағы "алтын жәндік" нағыз жәндік емес. Оның орнына По оқиға орын алған аймақта кездесетін екі жәндіктің ерекшеліктерін біріктірді. Callichroma splendidum, техникалық тұрғыдан қараңыз, қоңыздың (Cerambycidae) бір түрі, бірақ скарабей емес, алтын бас және сәл алтын түсті денеге ие. Бұл жәндіктің арқасындағы қара дақтар Салливан аралында өсетін Alaus oculatus қоңызында да кездеседі. Поның африкалық қызметші Юпитерді бейнелеуі көбінесе стереотиптік және нәсілшілдік деп саналады. Юпитер ырымшыл, ақыл-ойы жетілмеген, сол мен оңды ажырата алмайтын болып суреттелген. По зерттеушісі Скотт Пиплс Юпитерді, сондай-ақ "Қиын жағдай" романындағы Помпейді "минстрель шоу карикатурасы" деп сипаттайды. Леонард Кассуто Юпитерді "Поның ең танымал қара кейіпкерлерінің бірі" деп атап, кейіпкердің босатылғанын, бірақ "Мырза Уилл" жанынан кетуден бас тартатынын айтады. Ол Юпитерді "типик Сэмбо: күліп, әзілдесетін, оның иттік адалдығына тек ақымақтығы ғана тең" деп қорытындылайды. По, мүмкін, Роберт Монтгомери Бердтің 1836 жылғы "Шеппард Ли" романындағы ұқсас кейіпкерден шабыттанғаннан кейін осы кейіпкерді енгізген. Сол кездегі көркем әдебиетте қара нәсілді кейіпкерлер сирек емес еді, бірақ Поның оған сөйлейтін рөл беруі ерекшелік тудырды. Дегенмен, сыншылар мен зерттеушілер Юпитердің акценті шынайы ма, әлде тек күлкілі эффект үшін жасалған ба деп күмәнданады. Бұл акцент Чарльстонның қара нәсілді халқының акцентіне ұқсамайды, мүмкін, Гулла тілінен шабыттанған болуы мүмкін. Бұл әңгіме Поның детективтік әңгімелерінің тізіміне жиі енгенімен, "Алтын жәндік" техникалық тұрғыдан детективтік жанрға жатпайды, өйткені Легран шешім жарияланғанға дейін дәлелдерді жасырады. Дегенмен, Легран кейіпкері "дәлелдеу" әдісін қолданғаны үшін Поның ойдан шығарылған детективі С. Огюст Дюпенмен жиі салыстырылады. "Дәлелдеу" термині По Дюпеннің әдісін сипаттау үшін қолданған, ол басқалар көрмеген немесе маңызды емес деп есептеген нәрсені анықтау процесі болып табылады.

Басылым тарихы мен қабылдануы

По бастапқыда "Алтын құртты" Джордж Рекс Грэмге, Грэм журналы үшін 52 долларға сатты, бірақ Филадельфияның "Долларлық газеті" жазған байқау туралы естіген соң оны қайтаруды сұрады. Айтпақшы, По Грэмге ақшаны қайтармай, оның орнына жазатын рецензияларымен өтеуге уәде берді. По бас жүлдені жеңіп алды; 100 доллар сыйлықтан өзге, әңгіме 1843 жылғы 21 және 28 маусымда газетте екі бөлімде жарияланды. Газеттен алған 100 доллары бір туындысы үшін алған ең жоғары гонорары болуы мүмкін. Оқырмандардың жағымды пікірін күтіп, "Долларлық газет" басылымға шыққанға дейін "Алтын құртқа" авторлық құқық алды. Бұл әңгіме Филадельфиядағы "Saturday Courier" газетінде 24 маусым, 1 шілде және 8 шілдеде үш бөлімде жарияланды. Соңғы екеуі бірінші бетке шықты және Ф.О.К. Дарлидің суреттерімен бірге келді. АҚШ газеттерінде қайта басылған "Алтын құрт" Поның өміріндегі ең көп оқылған әңгімесі болды, бірақ бұл басылымдар үшін оған ақы төленбеген болуы мүмкін. Бұл оның лекциялық жұмысындағы танымалдығын арттыруға көмектесті. "Алтын құрт" жарық көргеннен кейін Филадельфияда өткен лекцияға соншалықты көп адам келді, жүздеген адам сырт қалды. По 1848 жылғы хатында бұл "үлкен қысқасы" деп жазды. Кейін ол "Алтын құрттың" көпшілікке танылуын "Қарағамен" салыстырды, бірақ "құс жәндікті жеңді" деп мойындады. Филадельфиядағы "Public Ledger" газеті оны "тамаша әңгіме" деп атады. 1845 жылы "Graham's Magazine" журналындағы рецензияда әңгіме "интеллектуалды өткірлік пен ойлаудың күрделілігінің керемет мысалы" деп сипатталды. Томас Данн Инглиш 1845 жылғы қазан айында "Аристидиан" журналында "Алтын құрттың" басқа американдық әңгімелерге қарағанда көп таралғанын және "бәлкім, бұл ПОЕ мырзаның жазған ең тапқыр әңгімесі; бірақ ол "Қалпын айтушы жүрекке" және әсіресе "Лигеяға" ешқандай ұқсамайды" деп жазды. Поның досы Томас Холли Чиверс "Алтын құрт" Поның әдеби өмірінің алтын ғасырын ашты деді. Әңгіменің танымалдығы дауға себеп болды. Ол жарияланғаннан кейін бір ай ішінде Филадельфияның "Daily Forum" газеті Поны сыйлық комитетімен сөз байласып әрекет еткен деп айыптады. По редактор Фрэнсис Даффиге қарсы ар-намысқа тигені үшін сотқа шағымдануға өтініш берді. Кейіннен шағымы алынып тасталды және Даффи Поның 100 доллар сыйлықты лайықты түрде жеңіп алғанын жоққа шығарғаны үшін кешірім сұрады. Редактор Джон Дю Соль Поны "Алтын құрт" идеясын мектеп оқушысы Мисс Шерберн жазған "Имогин немесе қарақшы қазынасы" әңгімесінен ұрлағанын айыптады. "Алтын құрт" 1845 жылғы маусымда "Уайли және Путнам" жинағындағы По әңгімелерінің алғашқысы ретінде қайта жарияланды, содан кейін "Қара мысық" және тағы он әңгіме келді. Бұл жинақтың сәттілігі 1845 жылғы қарашада Альфонс Боргерс "Британ журналында" "Le Scarabée d'or" деген атпен "Алтын құрттың" француз тіліндегі алғашқы аудармасын жасауға себеп болды. Бұл По әңгімесінің шет тіліне жасалған алғашқы сөзбе-сөз аудармасы болды. Француз тіліндегі нұсқада шифрланған хабар ағылшын тілінде қалды, оның шешімімен бірге жақшада аудармасы берілді. Екі жылдан кейін бұл әңгіме орыс тіліне аударылып, Поның сол елдегі әдеби дебютін белгіледі. 1856 жылы Шарль Бодлер "Ерекше оқиғалар" атты еңбегінің бірінші томында әңгіменің аудармасын жариялады. Бодлер Поның шығармаларын Еуропаға таныстыруда маңызды рөл атқарды және оның аудармалары континенттегі түпкілікті нұсқаларға айналды.

Ықпал

"Алтын жәндік" Роберт Луис Стивенсонның қазына іздеу туралы "Асабақ аралы" (1883) романына ықпал етті. Стивенсон осы ықпалды мойындады: "Мен мырза Поның галереясына ендім. Менің романымдағы қаңқа, әрине, Подан алынған." "Алтын жәндік" 8 жасар Лео Марксты криптографияға қызығушылық танытуға шабындады, ол 84 Чарлинг Кросс Роудтағы әкесінің кітап дүкенінде осы кітапты тапқанда болды. Кейін Маркс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Арнайы операциялар атқарушы тобының (SOE) мүшесі ретінде Ұлыбританияның кодты бұзу жұмыстарын жетектеді. По өз заманында газеттер мен журналдарда криптограммаларды танымал етуде маңызды рөл атқарды. "Алтын жәндік" криптограф терминін (криптограммадан өзгеше) алғаш рет қолданды. По 1827 жылдың қарашасынан 1828 жылдың желтоқсанына дейін Форт-Молтриде орналасқан және "Алтын жәндік" оқиғасының орнын қайта жасай алу үшін Салливан аралындағы жеке тәжірибесін пайдаланды. Осы жерде По алғаш рет капитан Кид сияқты қақпайлар туралы әңгімелерді естіді. Салливан аралының тұрғындары Попен байланысын мойындап, кітапханасына оның есімін берді. Чарльстонның жергілікті аңызы бойынша, "Аннабель Ли" поэмасы да Поның Оңтүстік Каролинадағы уақытынан шабыттанған. По "Баллонды алдау" және "Тіктөртбұрыш қорап" шығармаларының бір бөлігін де осы аймақта жазды.

Бейімделулер

Бұл оқиға сол кезде өте танымал болғандықтан, 1843 жылдың 8 тамызында сахналық нұсқасы көрсетілді. Бұл қойылымды Силас С. Стил дайындады және Филадельфиядағы Америкалық театрда қойылды. Филадельфиялық "The Spirit of the Times" газетінің редакторы спектакль туралы: "Созылған да, мазасыз болған да дұрыс. Негізгі құрылымы жақсы болды, бірақ толықтыру қажет болды" деді. Фильм мен теледидарда бұл туындының бейімделуі 1953 жылдың 1 ақпанында "Your Favorite Story" (1 маусым, 4-ші бөлім) бағдарламасында пайда болды. Оны Роберт Флори режиссерлік етті, ал телесценарийін Роберт Либот жазды. Кейіннен бұл туындының тағы бір бейімделуі 1980 жылдың 2 ақпанында "ABC Weekend Special" бағдарламасында көрсетілді. Бұл нұсқаны Роберт Фюст режиссерлік етті, ал теледрамасын Эдвард Померанц жазды. 1983 жылы "En busca del dragón dorado" ("Алтын драконды іздеу") атты испандық көркем фильмі шықты. Оның сценарийін жазып, режиссерлік еткен – Хесус Франко, "Джеймс П. Джонсон" псевдонимімен. 1980 жылғы "ABC Weekend Special" сериясының "The Gold Bug" ("Алтын жәндік") эпизодында Робертс Блоссом Легрант рөлінде, Джеффри Холдер Юпитер рөлінде, ал Энтони Майкл Холл ойнады. Ол үш "Күндізгі Эмми" сыйлығын жеңіп алды: 1) Балалар антологиясы/драмалық бағдарламалау бойынша үздік, Линда Готтлиб (атқарушы продюсер), Доро Бакрах (продюсер); 2) Балалар бағдарламалаудағы үздік жеке жетістік, Стив Атта (грим және шаш стилисі); және 3) Балалар бағдарламалаудағы үздік жеке жетістік, Алекс Томсон (оператор). Бұл фильм Американың Білім беру корпорациясының бірлескен өндірісі болды.