Кіріспе

Неміс биологы және зоологы (1913–1976)

Эмиль Ханс Вилли Хенниг (20 сәуір 1913 – 5 қараша 1976) – неміс биологы және зоологы, филогенетикалық систематиканың, басқаша айтқанда кладистиканың негізін қалаушы. 1945 жылы әскери тұтқын ретінде Хенниг кладистика теориясы бойынша жұмысын бастады, оны 1950 жылы неміс тілінде жариялады, ал 1966 жылы ағылшын тіліндегі аудармасы маңызды өзгерістермен қайта жарияланды. Эволюция және систематика саласындағы еңбектерімен ол тірі организмдердің табиғи ретіне қатысты көзқарасты революциялық түрде өзгертті. Таксоном ретінде ол диптерлерге (нағыз шыбықтарға) маманданған. Хенниг синапоморфия, симплезиоморфия және парафилия терминдерін енгізді. Ол сондай-ақ өзінің "қосымша қағидасында" «әр түрлі түрлерде апоморфты белгілердің болуы әрқашан туыстыққа күдік тудырады [яғни, түрлер монофилетикалық топқа жатады] және олардың конвергенция нәтижесінде пайда болғаны алдын ала болжануға тиіс емес» (Хенниг, 1953) деп мәлімдеді. Бұл «филогенетикалық систематика өзінің барлық негізін жоғалтар еді» деген сенімге негізделген, егер әртүрлі түрлерде апоморфты белгілердің болуы бірінші кезекте конвергенциялар (немесе параллелизмдер) ретінде қарастырылса, онда әр жағдайда оған қарсы дәлелдер қажет болар еді. Бұл белгілерді түсіндірудегі ең қарапайым қағиданы қолдану ретінде қарастырылды, бұл филогенетикалық қорытындылардың маңызды құралы. Ол сондай-ақ кладистикадағы Хеннигтің прогрессия ережесімен еске алынады, ол ең алғашқы түрлер топтың аймағының ең ерте, орталық бөлігінде кездесетінін күмәнді түрде айтады.

Алғашқы жылдары мен оқулары

Хенниг Верхняя Лузациядағы Дюрреннерсдорф қаласында дүниеге келген. Оның анасы Мари Эмма, туған тегі Грос, үй шаруасынан жұмыс істеген, кейіннен фабрикада жұмыс істеді. Оның әкесі Карл Эрнст Эмиль Хенниг теміржол қызметкері болған. Виллидің екі бауыры болды: Фриц Рудольф Хенниг, ол дін қызметкері болды, және Карл Герберт, ол 1943 жылы Сталинград шайқасында хабарсыз жоғалып кетті. 1919 жылдың көктемінде Вилли Хенниг Дюрреннерсдорф мектебінде оқуын бастады, содан кейін Таубенхайм-ан-дер-Шпрее және Оппах қалаларындағы мектептерде білім алды. Рудольф Хенниг отбасын тыныш, әкесінің мінезі тепе-тең болғанын айтады. 1927 жылдан бастап Вилли Хенниг Дрезден қаласына жақын Клоцшедегі реальгимназияда және пансионда білімін жалғастырды. Мұнда ол алғашқы ұстазы М. Ростпен танысты, ол ғылым пәнінің мұғалімі және «Абтайлунг» деп аталатын үйде олар бірге тұрды. Рост жәндіктерге қызығушылық танытып, Вильгельм Мейземен таныстырды, ол Дрездендегі Зоология мұражайында ғалым болып жұмыс істеді. 1930 жылы Хенниг бір жылға қалып қойды және 1932 жылдың 26 ақпанында бітірді. 1931 жылы Вилли Хенниг мектеп жұмысының бөлігі ретінде «Зоологиядағы систематиканың жағдайы» (Die Stellung der Systematik in der Zoologie) атты эссе жазды, ол 1978 жылы, оның өлімінен кейін жарияланды. Бұл оның қызығушылығын және систематикалық мәселелерді әдейі қарастыруын көрсетті. Мектептен басқа, Хенниг мұражайда ерікті болып жұмыс істеді және Мейземен бірлесіп, оның алғашқы жарияланған еңбегі болған Dendrophis туысына жататын «ұшатын» жыландардың систематикалық және биогеографиялық зерттеуін жүзеге асырды. 1932 жылдың жазғы семестрінен бастап Хенниг Лейпциг университетінде зоология, ботаника және геология пәндерін оқыды. Ол Дрездендегі мұражайға баруын жалғастырды. Ол жерде ол энтомологиялық коллекцияның кураторы, диптеролог Фриц Исидор ван Эмденмен танысты. Хенниг ван Эмденді еврей анасы мен әйелі болғандықтан, нацистік Германиядан қуылғанға дейін үнемі көріп тұрды. Хенниг Эмденнің ізбасары Клаус Гюнтермен жақын достық қарым-қатынас орнатты. Хенниг өз зерттеуін циклоррафты диптерондардың копуляциялық аппаратына қатысты диссертациямен аяқтады. Осы уақытқа дейін Хенниг сегіз ғылыми мақала жариялаған. Оның Tylidae (қазір Micropezidae деп саналады) тұқымдасын 300 беттік қайта қарауынан басқа, Diptera және желкен қанатты кеудеқұстардың Draco туысына қатысты мақалалар да болды. Оқуын аяқтағаннан кейін Хенниг Дрездендегі мемлекеттік зоология мұражайында волонтер болып жұмыс істеді. 1937 жылдың 1 қаңтарында ол Deutsche Forschungsgemeinschaft (DFG) стипендиясын алды, ол Берлин-Дахлемдегі Кайзер Вильгельм қоғамының неміс энтомологиялық институтында жұмыс істеуге мүмкіндік берді. 1939 жылдың 13 мамырында Хенниг бұрынғы студенті Ирма Венертке үйленді. 1945 жылға дейін олардың үш ұлы болды: Вольфганг (1941 жылы туған), Бернд (1943 жылы туған) және Герд (1945 жылы туған).

Әскери энтомолог ретінде

Вилли Хенниг 1938 жылы жаяу әскерге оқуға шақырылды және 1939 жылы курсты аяқтады. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол Польша, Франция, Дания және Ресейде жаяу әскерде дислокацияланды. 1942 жылы граната сынықтарынан жарақат алғаннан кейін, Берлиндегі Тропикалық медицина және гигиена институтында энтомолог ретінде Sonderführer (Z) шенімен жұмыс істеді. Соғыс аяқталуға аздай қалғанда, ол Италияға, 10-шы армияның C тобына, малярия және басқа да жұқпалы аурулармен күресу үшін жіберілді. 1945 жылдың мамырында соғыс аяқталғаннан кейін, Триест шығанағындағы Малярияны оқыту корпусында болғанда британдықтар оны тұтқындады және тек күзде ғана босатылды. Әскери және ғалым ретінде соғысқа белсенді қатысқандықтан, Хеннигтің Ұлттық социалистік партияның мүшесі болғаны туралы айыптаулар туды, әсіресе итальяндық биолог және панбиогеографияның негізін қалаушы Леон Кройзат оны айыптады. Бұл талапты растайтын ешқандай ресми дәлел ұсынылмады. Хеннигтің Ұлттық социалистік партияның көзқарастарын жария түрде қолдағаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Дегенмен, Хенниг нацистік Германияның Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жетеді деп сенді. Соғыс тұтқынында болған кезінде Хенниг жүйелемелікке қосқан ең маңызды үлесін жазуға кірісті, ол 1950 жылға дейін жарияланбады. Алғашқы нұсқасы 170 беттен тұратын А4 форматындағы жаттығу дәптеріне қалам мен шарикті қаламмен жазылды. Соғыс жылдарында ол тағы 25 ғылыми мақала жариялады. Хабарласу және әдебиеттерді зерттеудің көп бөлігін оның әйелі Ирма жүргізді.

1950 жылдар: Филогенетикалық жүйелілік теориясының негізгі сызбасы

1945 жылдың 1 желтоқсанынан 1947 жылдың 31 наурызына дейін Вилли Хенниг Лейпциг университетінде профессор Фридрих Хемпельманның ассистенты ретінде, өзінің диссертация жетекшісі Пол Бюхнердің орнына, жалпы биология, зоология және жәндіктердің арнайы зоологиясы пәндерінен дәріс берді. 1947 жылдың 1 сәуірінде Берлиндегі неміс энтомологиялық институтына оралды және Лейпцигтегі қызметін тастады. 1949 жылдың 1 қарашасынан бастап жүйелі энтомология бөлімін жетекшілік етті және институттың екінші директоры болды. 1950 жылдың 1 тамызында Потсдамдағы Бранденбургтік Ландесхохшуледе зоология ғылымынан абилитациясын қорғады. Сол жылдың 10 қазанында оған оқыту міндеттерімен профессорлық лауазым ұсынылды, ол омыртқасыздардың арнайы зоологиясы, жүйелі зоология және таксономиялық практикалық сабақтардан дәріс берді. Сол жылы ол филогенетикалық жүйелілік теориясының негізгі жоспасын жариялады, ал келесі жылдары филогенетикалық жүйелілік әдістемесі бойынша тағы да көптеген еңбектер жарық көрді, сонымен қатар Diptera тобына қатысты көптеген таксономиялық зерттемелер жүргізілді. Оның екі томдық «Зоологияның қалта кітабы», онда ол алғаш рет омыртқасыздарға филогенетикалық жүйелілікті қолданды, ерекше сәттілікке ие болды. Ол Берлиннің советтік секторындағы неміс энтомологиялық институтында жұмысын жалғастырды (Берлин Фридрихшаген), сонымен бірге Берлин Штеглицтегі американдық секторда тұрды. 1961 жылдың 13 тамызында ұлымен Францияға саяхатқа шыққанда, Берлин қабырғасының салынуы жақындап қалғанын естіп, дереу Берлинге оралды және қызметінен бас тартты. Хенниг антикоммунистік көзқарастарға ие болғандықтан және Шығыс Германияның биліктегі саяси партиясы болған Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (Германияның Социалистік Бірлік партиясы, SED) партиясымен бұрыннан қарым-қатынасы нашар болғандықтан, Шығыс Берлинге көшу мүмкін емес еді, себебі Хенниг институт қызметкерлеріне Батысқа жұмысқа орналасуға бірнеше рет көмектескен.

1961 жылдан 1976 жылға дейін

Батыс Берлинде Хеннигке Берлин техникалық университетінде уақытша профессорлық қызмет берілді. Ол Вашингтондағы АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінен түскен ұсыныстарды және досы Элмо Хардидің Хонолулудегі Гавай университетінде ғылыми қызметкер болу туралы ұсынысын қабылдамады. Оның айтуынша, ұлдарының білімі оған бастылық етіп, "көне грек-рим Еуропасының мәдени куәгерлеріне" үнемі қол жеткізу қажет болды. Оның орнына ол Штутгарттағы Табиғи тарих мемлекеттік мұражайында қызметке орналасты, онда оған филогенетикалық зерттеулер бөлімі берілді. 1963 жылдың сәуір айында ол осы қызметке Лудвигсбург Пфлюгфельденге көшті. Мұражайдың ғылыми коллекциялары уақытша Людвигсбургте сақталды және 1985 жылы мұражайдың жаңа орнына, Штутгарттың Лёвентор қаласына көшірілгенге дейін осы жерде қалды. Штутгарттағы Хеннигтің жұмыстары негізінен диптерандардың таксономиялық қайта қарастырылуымен айналысты. Ол өмірінің соңына дейін өзінің жұмыстарының көп бөлігін жариялаған «Stuttgarter Beiträge zur Naturkunde» журналы үшін 29 томды аяқтады. Эрвин Линднердің «Палеарктикалық аймақтардың шыбықтары» және «Зоология туралы нұсқаулық» еңбектерінде жарияланған мақалалары маңызды. Кладистік әдістеме бірнеше жарияланған жұмыстарда ұсынылды, олардың ішіндегі ең маңыздысы – «Кладистік талдау ма, кладистік жіктеу ма? Эрнст Майрға жауап» (1974) мақаласы, ол Эрнст Майрдың Хеннигтің филогенетикалық жүйесіне жасаған сын-пікіріне халықаралық деңгейде қолжетімді жауап ретінде жазылған. Вилли Хенниг көптеген қонақ лекцияларға шақырылғанмен, шетелдегі халықаралық мекемелерге тек екі рет сапар шекті. 1967 жылдың 1 қыркүйегінен 30 қарашасына дейін ол Канаданың Оттава қаласындағы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Энтомология ғылыми-зерттеу институтында жұмыс істеді және 1972 жылдың 22-30 тамызында Канберрада өткен Халықаралық энтомология конгресіне қатысты. Ол әйелімен бірге Бангкок, Жаңа Гвинеяға (Майрдың құс таксономиясы туралы түсінігінің көп бөлігі осы жерде қалыптасқан) және Сингапурға да сапар шекті. Канадада болған кезде ол АҚШ музейлеріндегі әртүрлі энтомологиялық коллекцияларды, соның ішінде Кембридж, Чикаго, Вашингтон, округ Колумбия және Нью-Йорк музейлерін де аралады, оның 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басындағы зерттеулерінде маңызды орын алған диптерандардың одан әрі янтарьдағы инклюзияларын табу үмітімен. Клаус Гюнтердің бастамасымен, ол Берлин еркін университетінде кафедра меңгерген кезде, Хеннигке 4 желтоқсан 1968 жылы құрметті доктор дәрежесі берілді; денсаулығына байланысты ол бұл құрметті жеке қабылдамады, оны Гюнтер 1969 жылдың 21 наурызында Штутгартта табыс етті. Бірнеше жануарлар таксономиясы бойынша дәріс оқыған студенттердің ұсынысымен 1970 жылдың 27 ақпанында Хенниг Тюбинген университетінің құрметті профессоры аталды. 1976 жылдың 5 қарашасы күні түнінде Хенниг Людвигсбургте жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол бұрын денсаулығының нашарлауына байланысты бірнеше рет лекцияларын тоқтатқан және Оттаваға сапарында да шабуылға ұшыраған болатын. 10 қарашада ол Тюбингендегі Бергфридхофқа жерленді. Диптерандар туысы Hennigiola, сондай-ақ Evaniid шыбығы Hyptia hennigi оның құрметіне аталды.

Мұра

Вилли Хеннинг қоғамы, жүйелік биологияда кладистикалық принциптерді дамытуға арналған ұйым, 1981 жылы құрылған. Қоғам "Кладистика" журналын шығарады. 2013 жылдың 27 қарашасында Лондондағы Линнеанологиялық қоғам "Вилли Хеннинг (1913-1976): өмірі, мұрасы және филогенетикалық жүйелеудің болашағы" тақырыбында симпозиум өткізді. 2016 жылы Систематикалық қауымдастық симпозиумның жинағын жариялады.