Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
XVI ғасырдағы протестанттық шейіт
16th century Protestant martyr
Джордж Вишарт (сондай-ақ Уайзхарт; шамамен 1513 – 1 наурыз 1546) – шотланд протестанттық реформаторы және еретик ретінде тірідей өртелінген алғашқы протестанттық шейіттердің бірі. Джордж Вишарт Джеймстің ұлы және сэр Джон Питарроудың ағасы болды, екеуі де реформаторлардың жағында болды. Ол жақында ғана құрылған Абердин университетінде білім алды, содан кейін Еуропа құрлығында саяхаттады. Ол шетелде жүргенде реформаланған дін туралы білім алуға бет бұрды деп есептеледі. Біраз уақыт Монтроуз қаласында грек тілін оқытты. Кейін Вишарт Кембриджге барып, 1538 жылдан 1543 жылға дейін шамамен алты жыл тұрды. Ол Шотландияға принц Эдуард пен Шотландия королевасының некесін ұйымдастыру үшін тағайындалған комиссарлардың тобымен оралды. Монтроуз, Данди және Эйршир аймақтарында халыққа уағыз айтты. Шығысқа қарай Лотианға өткенде, өлімі жақын деген сезімде сөйлеген Вишартты Ботуэлл Ормистонның Кокберн үйінен ұстады. Ол тұтқын ретінде Сент-Эндрюс қаласына жеткізілді, онда дін қызметкерлерінің ассамблеясы тарапынан сотталды, кінәлі деп танылды және мойынтырмас еретик ретінде жазаланды. Ертесі күні ол Касл Гриндегі қасиетті орында өлімге кесілді, ал оны қудалаған кардинал Дэвид Битон немесе Бетуне үш ай ішінде өзі де қамал ішінде өлтірілетінін білмей, терезеден осы оқиғаны бақылады.
George Wishart (also Wisehart; c. 15131 March 1546) was a Scottish Protestant Reformer and one of the early Protestant martyrs burned at the stake as a heretic. George Wishart was the son of James and brother of Sir John of Pitarrow, both ranking themselves on the side of the Reformers. He was educated at the University of Aberdeen, then recently founded, and travelled afterwards on the Continent. It is thought that it was while he was abroad that he first turned attention to the study of the Reformed doctrines. He engaged for some time in teaching Greek at Montrose. Wishart afterwards proceeded to Cambridge and resided there for about six years, from 1538 to 1543. He returned to Scotland in the train of the Commissioners who had been appointed to arrange a marriage with Prince Edward and the Queen of Scots. He preached to the people with much acceptance at Montrose, Dundee, and throughout Ayrshire. On passing East to the Lothians, Wishart, who spoke latterly as in near prospect of death, was apprehended by Bothwell in the house of Cockburn, of Ormiston. He was carried captive to St. Andrews, where he was tried by a clerical Assembly, found guilty, and condemned as an obstinate heretic. The following day he was executed at the stake on Castle Green, his persecutor, Cardinal David Beaton or Bethune, looking on the scene from the windows of the castle, where he himself would be assassinated within three months.
Өмір
Ол Питэрроудың Фордун маңындағы Кенкардинширдегі Уишарт әулетінің кіші тармағынан шыққан. Оның анасы – сэр Джеймс Лирмонттың қарындасы Елизавета, ол 1512 жылғы сәуірде Питарродағы Джеймс Вишартқа үйленді. Ол, әрине, Джордж деп аталды, оның анасының әкесінің немересі, атасы Джордж Лейрмонт есімді болды, және оның аты анасының әулетінен тараған. Джорджтың әкесі Джеймс Вишарт 1525 жылғы мамыр айында қайтыс болды, сондықтан оның анасы Елизавета және оның інісі сэр Джеймс Лермонт Джорджтың тәрбиесіне жауапты болды. Кейбір деректер бойынша, ол Абердиндегі Кингс колледжінде магистр дәрежесін алған болуы мүмкін, бірақ басқалары, соның ішінде Вишарттың өмірбаянын жазған пастор Чарльз Роджерс, оның аты шотланд колледждерінің ешбір тізімінде кездеспейді дейді. Ол 1531 жылы Лёвен университетін бітірді. Осы кезде ол Бірінші Гельветиялық мойындауды латын тілінен ағылшын тіліне аударды. 1538 жылға дейін ол Ангустағы Монтрозеде мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді, онда грек тілінде Жаңа Ғалымды оқытты, бірақ Бречин епискобы оны ерестікпен айыптады. Ол Англияға қашып кетті, онда келесі жылы Томас Кромвелл Бристольде оған ұқсас айып тақты. Архиепископ Томас Кранмердің алдында тергелген кезде ол кейбір сөздерінен бас тартты. 1539 немесе 1540 жылдары ол Германия мен Швейцарияға сапарлаған болуы мүмкін, бірақ 1542 жылы ол Кембридждегі Корпус-Кристи колледжіне оқуға түсіп, білім алды. 1543 жылы ол Шотландияға қайтып келді, Лондонға келген шотланд елшілігімен бірге келді, олар ханзада Эдуард (кейін Англияның Эдуард VI) мен кішкентай Мария, Шотландия королевасы арасындағы неке шартын қарастыру үшін келген. Ол Монтрозеге қайтып оралып, тағы да Киелі кітапты оқытты. Ол 1544 жылы кардинал Дэвид Битонға қарсы жасалған қастандыққа қатысқан Бранстанның Александр Крихтонның Англияға хабаршысы болған «Вишарт» деген шотландтық болуы мүмкін. Альфонс Беллесхайм мен Ричард Уотсон Диксон сияқты кейбір тарихшылар осы сәйкестікті қабылдады, ал басқалары күмәнмен қарады. Басқа мүмкіндіктерге Джордж Вишарт, Дундидің Бейлиі, Битонның өлтірушілерімен одақтасқан; және сэр Джон Вишарт (1576 жылы қайтыс болды), кейін шотланд судьясы кірген. Ол 1544 жылы Шотландияны шығыстан батысқа аралап, көшпелі уағыздаушы ретінде қызмет етуді бастады. Бұл оқиғаны оның шәкірті Джон Нокс айтып берді. Ол өмірін қауіпке тіге отырып, Монтрозе, Данди (онда ол өмірін құртуға жасалған қастандықтан қашып құтылды), Айр, Перт, Эдинбург, Лит, Хаддингтон (онда Нокс онымен бірге болды) және басқа да жерлерде Папалықтың қателіктерін және шіркеулердегі бұзушылықтарды айыптап, бір жерден екінші жерге сапарлады. 1546 жылғы қаңтарда Шығыс Лотиандағы Ормистон қаласында кардинал Битонның бұйрығымен Лорд Ботуэлл оны тұтқындап, Эльфинстон қамалына алып барды, ал 19 қаңтарда жеке кеңестің бұйрығымен Эдинбург қамалына ауыстырды. Содан кейін оны «көрсетілімді сотқа» өткізген Битонға тапсырды, Джон Лаудер Вишартты қудалады. 1546 жылғы 1 наурызда оны Сент-Эндрюсте ағашқа іліп, денесін өртеді. Фокс және Нокс оған кардиналдың өлімі туралы болжам жасады, ол келесі 29 мамырда, ішінара Вишарттың өлімі үшін кек алу ниетімен өлтірілді. 1544-45 жылдары Вишарттың уағыздаған уағыздары Шотландияда Кальвин мен Цвинглидің ілімдерін кеңінен таратуға көмектесті. Ол 1536 жылы алғашқы «Иманды мойындауды» ағылшын тіліне аударды. Сотта ол мойындаудың қасиеттілік екенін мойындаудан бас тартты, ерік бостандығын жоққа шығарды, барлық сенуші христиандардың діни қызметкерлігін мойындады және шексіз Құдайдың «құншының қолынан» «бір жерде» болуы мүмкін деген пікірді қабылдамады. Ол шынайы шіркеу – Құдайдың сөзі адал уағыздалған және екі қасиетті құрбандық дұрыс орындалған жер дейді.
He belonged to a younger branch of the Wisharts of Pitarrow near Fordoun, Kincardineshire. His mother was Elizabeth, sister of Sir James Learmonth, married James Wishart of Pitarrow in April 1512. He was probably called George after his maternal grandfather of granduncle Prior George Leirmont, the name was certainly derived from his mother's family. George's father, James Wishart, died in May 1525, therefore, his mother, Elizabeth together with her brother, Sir James Learmonth of Balcomie, were the two people who were responsible for George's upbringing. Some have suggested that he may have graduated M. A., probably at King's College, Aberdeen, though others, including Wishart biographer Rev. Charles Rogers says that his name does not occur on the records of any Scottish college. He was certainly a student at the University of Leuven, from which he graduated in 1531. Around this time he translated the First Helvetic Confession into English from the Latin. He taught the New Testament in Greek as schoolmaster at Montrose in Angus, until investigated for heresy by the Bishop of Brechin in 1538. He fled to England, where a similar charge was brought against him at Bristol in the following year by Thomas Cromwell. Under examination by Archbishop Thomas Cranmer he recanted some utterances. In 1539 or 1540 he may have visited Germany and Switzerland, but by 1542 he had entered Corpus Christi College, Cambridge, where he studied and taught. In 1543 he returned to Scotland, in the train of a Scottish embassy which had come to London to consider the treaty of marriage between Prince Edward (later Edward VI of England) and the infant Mary, Queen of Scots. He returned to Montrose, where again he taught Scripture. He may have been the "Scottish man called Wishart" acting as a messenger to England for Alexander Crichton of Brunstane in a 1544 plot against Cardinal David Beaton. Some historians such as Alphons Bellesheim and Richard Watson Dixon have accepted this identification; others are sceptical. Other possibilities include a George Wishart, Baillie of Dundee, who allied himself with Beaton's murderers; and Sir John Wishart (died 1576), afterwards a Scottish judge. His career as an itinerant preacher began in 1544, from when he traveled Scotland from east to west. The story has been told by his disciple John Knox. He went from place to place, in danger of his life, denouncing the errors of the Papacy and the abuses in the churches of Montrose, Dundee (where he escaped an attempt on his life), Ayr, Perth, Edinburgh, Leith, Haddington (where Knox accompanied him) and elsewhere. At Ormiston in East Lothian, in January 1546, he was seized by Lord Bothwell on the orders of Cardinal Beaton, taken to Elphinstone Castle, and transferred by order of the privy council to Edinburgh castle on 19 January 1546. Thence he was handed over to Beaton, who had a "show trial", with John Lauder prosecuting Wishart. He was hanged on a gibbet and his body burned at St Andrews on 1 March 1546. Foxe and Knox attribute to him a prophecy of the death of the Cardinal, who was assassinated on 29 May following, partly in revenge for Wishart's death. Wishart's preaching in 1544–45 helped popularise the teachings of Calvin and Zwingli in Scotland. He translated into English the first Helvetic Confession of Faith in 1536. At his trial he refused to accept that confession was a sacrament, denied free will, recognised the priesthood of all believing Christians, and rejected the notion that the infinite God could be "comprehended in one place" between "the priest's hands". He proclaimed that the true Church was where the Word of God was faithfully preached and the two dominical sacraments rightly administered.
Ескерткіштер
Сент-Эндрюсдегі шейіттер ескерткіші Джордж Вишарт, Патрик Гамильтон және Реформация дәуірінің басқа да шейіттерінің құрметіне орнатылды. Дандидің Шығыс қақпасы (сонымен қатар Коугейт қақпасы деп те аталады), қала қабырғаларындағы қақпаның қалдықтары, Вишарт аркасы деп белгілі. Арка – қала қабырғасының сақталған жалғыз бөлігі және, мүмкін, 1544 жылы Джордж Вишарттың одан оба ауруынан зардап шеккендерге уағыз айтқандығына байланысты сақталған. Дегенмен, Арка мен Вишарт арасындағы байланыс «көптеген мифтерге толы» деп сипатталған және құрылыс Вишарт қайтыс болғаннан кейін көп уақыт өткен 1590 жылдар шамасында салынған деп есептеледі. Вишарт Дандиде де еске алынды, оның атымен Біріккен пресвитериан шіркеуі аталды. Вишарт шіркеуі 1841 жылы Дандидің Коугейт аймағында салынды және 700-ден астам адамды қабылдай алатын. Миссионер Мэри Слессор Дандиде тұрған кезде осы шіркеудің мүшесі болды. 1901 жылы, Шотландияның Біріккен еркін шіркеуінің құрамына енгеннен кейін бір жыл өткен соң, ол Вишарт ескерткіш шіркеуі деп аталды, ал 1929 жылы Шотландия шіркеуінің құрамына кірді. 1975 жылы шіркеу қауымы Данди шіркеуімен біріктірілді, ал ғимарат Данди Киринеялықтарына сатылды, олар оны алкогольге тәуелді адамдарға арналған жатақханаға айналдырып, Вишарт орталығы деп атады. Жаңа Зеландияның Окленд қаласындағы Сент Кентигерн колледжінде оның құрметіне аталған үй бар. Шотландиялық Оранж орденінің ложасы, Дандиде жарлықпен құрылған, бірақ көбінесе жақын орналасқан Форфарда жиналатын, оның құрметіне Вишарт аркасының қорғаушылары деп аталды.
The Martyrs Memorial at St Andrews was erected to the honour of George Wishart, Patrick Hamilton, and other martyrs of the Reformation era. Dundee's East Port (also known as Cowgate Port), the remains of a gateway in the town's walls, is known as the Wishart Arch. The Arch is the only surviving portion of the town's walls, and probably survived owing to a story that George Wishart preached from it in 1544 to plague victims. However the connection of the Arch with Wishart has been described as 'probably mythical' and the structure is thought to have been built around 1590, long after Wishart's death. Wishart was also commemorated in Dundee with a United Presbyterian church being named after him. Wishart church was built in Dundee' Cowgate in 1841 and could seat over 700 people. It was this church that the missionary Mary Slessor was a member of when she lived in Dundee. It was renamed Wishart Memorial Church in 1901, a year after it had become part of the United Free Church of Scotland, and 1929 became part of the Church of Scotland. In 1975 the church congregation was united with Dundee church and the building was sold to Dundee Cyrenians who turned it into a hostel for people with alcohol problems called the Wishart Centre. There is a house at Saint Kentigern College in Auckland, New Zealand, named after him. A lodge of the Scottish Orange Order, formed with a warrant in Dundee but often meeting in near by Forfar, is named The Wishart Arch Defenders in his honour.