Кіріспе

Қылқан жапырақты ағаштардың түрі

Metasequoia glyptostroboides, таңғы қызыл ағаш, – тез өсетін, құрып бара жатқан жапырақты қылқан жапырақты ағаш. Бұл Metasequoia туысының жалғыз тірі түрі, Cupressaceae тұқымдасының Sequoioideae қосалқы туысындағы үш туыстың бірі. Қазіргі уақытта ол табиғатта тек ылғалды төменгі беткейлерде және Хубэй мен Хунань провинцияларының, сондай-ақ Қытайдың оңтүстік-орталық аймағындағы Чунцин муниципалитетінің шекаралық аймағындағы тау өзендері мен ағын аңғарларында ғана кездеседі, әсіресе Хубэй провинциясының Личуань ауданында. Қызыл ағаштардың ең кішкентай түрі болғанымен, оның биіктігі 51 метрге дейін жетеді. Сол жылы, Кан Дуо (Тох Кан, 1903–1961), Ұлттық орталық университетінің (Чунцин, бұрынғы Чункинг) орман шаруашылығы профессоры, Сычуань және Хубэй провинцияларындағы зерттеулер жүргізген кезде өте үлкен тірі ағашқа кез болып, оны байқады. Микидің жаңа туысы туралы білмегенімен, ол ағаштың ерекше белгілерін таныды. Өкінішке орай, ол өсімдік материалы жинағанымен, өз зерттеулерін анықтауға немесе жариялауға тырыспады. Бұл ағаш жергілікті киелі орынның бір бөлігі болды, онда ауыл тұрғындары оны Shuǐshān 水杉 немесе "су шыршасы" деп атады. 1943 жылы Ауыл шаруашылығы және орман министрлігінің Ұлттық орман зерттеу бюросының қызметкері Ван Чжан (Чан Ван, 1911–2000) Хубэй провинциясының Личуань ауданындағы Мудао ауылында (lang=zh; бұрын Мотаочи, Маодаоки немесе Модаокси) табылған белгісіз ағаштан үлгілер жинады. Кейін бұл үлгілер ғылымға белгісіз ағашқа тиесілі екені анықталды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс одан әрі зерттеуді кейінге шегерді. 1946 жылы профессорлар Чжэн Ваньцзюнь (Чен Ван Чун) және Ху Сяньсу (Ху Сзян Хсу) Микидің қазба туысы мен тірі үлгілер арасындағы маңызды байланысты орнатып, оның қытай батпақты кипарисімен (Glyptostrobus) ұқсастығына байланысты "glyptostroboides" деген ерекше атау берді. 1947 жылдың шілдесінде Гарвард университетінің Арнольд Арборетумы Чжэн Ваньцзюньнің ассистенті Хуа Цзинчанның (Чинг Шан Хва, 1921–қазірге дейін) Мудаодағы Metasequoia түрінен тұқым жинау экспедициясын қаржыландыру үшін 250 доллар бөлді, сондай-ақ жақын жердегі Metasequoia аңғарынан (Shuishaba аңғары) ағаштардан да тұқым жинады. Хуаның жинаған сапары нәтижесінде бірнеше килограмм тұқым алынды, ол келесі бірнеше айда қытайлық институттарға өсіру сынақтары үшін, Арнольд Арборетумына, Миссури ботаникалық бағына және АҚШ-тың басқа да аймақтарына, сондай-ақ Kew және Эдинбургтағы ботаникалық бақтарға, Ұлыбританияның басқа да аймақтарына, континенттік Еуропадағы және әлемнің басқа да ботаникалық бақтарына таратылды.

Сипаттама

Метасекуоя глиптостробоидтердің жапырақтары қарама-қарсы, ұзын және жарқын жасыл, күзде түлкінің қызыл қоңыр түсіне айналады. Тозаңдану конустары ұзын, көктемнің басында ұзын тікенектерде пайда болады; олар тек ысты жаздары бар аймақтарда өсетін ағаштарда ғана пайда болады. Конустар дөңгелек немесе жұмыртқа тәрізді, диаметрі – шамамен, 16–28 қабықшасы төрт қатарда қарама-қарсы жұптарда орналасқан, әр жұп көршілес жұпқа тік бұрышпен орналасқан; олар тозаңданудан кейін 8–9 айда піседі. Қабығы мен жапырақтары секвойяға ұқсас болғанымен, M. glyptostroboides жағалау секвойясынан айырмашылығы Taxodium distichum (қалың жапырақты кипарис) сияқты жапырақты болып табылады. T. distichum сияқты, ересек ағаштардың төменгі бөлігінде кең тамырлар қалыптасуы мүмкін. M. glyptostroboides – тез өсетін ағаш, 50 жасқа келгенде биіктігінен және діңінің диаметрінен асып түседі (өсіру кезінде одан да ірі өлшемдерге жете алуы мүмкін). Діңнің әр тармағының астында ерекше "қояншақ" пайда болады. Қабығы тік бойынан жарылып, лента тәрізді жолақтарға бөлінеді. Таңғы секвойяның ең ірісі Қытайда табылған жалғыз дана болды, биіктігі және ені шамамен. Бұл ағаш 1951 жылы молния соққаннан зардап шегіп, құлады. Осы биіктіктегі бірнеше таңғы секвойялар әлі де Метасекуоя алқабының шығыс бөлігінде, ағаш табылган жерде өмір сүреді. Ағаштың нақты мөлшері одан да үлкен, себебі күріш алқаптарында табанынан 2 метрге дейін ені бар шыршалар табылған. "Монументалды ағаштар" тізіміндегі ең жуан және ең биік таңғы секвойялар АҚШ-тың Пенсильвания штатындағы Кеннетт скверінің жанындағы Лонгвуд бағында орналасқан. Ең жуан ағаштың кеуде биіктігіндегі айналымы, орташа диаметрі және биіктігі. Ең биігі – метрлік, ал кеуде биіктігіндегі айналымы. Екі ағаш та 1948 жылы отырғызылған және 2018 жылы өлшенген.

Экотипілік өзгерісі

Экотипілік түрлену әртүрлі микроорталарда дамыған. Конусының мөлшеріне қарай үш түрлі нұсқасы байқалды: ірі, орташа және кішкентай. Ірі конус түрі тау беткейлерінде өседі, кең жапырақшасын дамытады, оңай тұқымдайды және құрғақшылыққа төзімді. Кішкентай конус түрі өзендер мен арналардың жағасында кездеседі, құрғақшылыққа сезімтал және біркелкі стволды дамытады.

Экологиялық түрі | Ірі конус | Орташа конус | Кішкентай конус
---|---|---|---
Өсу қарқыны | Жылдам | Орташа | Баяу
Экологиялық ерекшелік | Тау беткейі, құрғақшылыққа төзімді | Тау беткейі, орташа құрғақшылыққа төзімді | Арықтар мен өзендер, құрғақшылыққа төзімді емес
Қабық қалыңдығы | Қалың | Орташа | Жұқа
Қабық түсі | Сұр | Қоңыр сұр | Қоңыр
Стволдың ойылымы | Айықын | Өте айқын | Аз айқын
Жапырақ түсі | Сары жасыл | Жасыл | Көгілдір жасыл
Жапырақ тығыздығы | Төмен | Орташа | Жоғары
Бұтақ жапырақшасы | Кең | Орташа | Тар
Бұтақ таралуы | Сирек | Орташа | Тығыз
Бұтақ бұрышы | >90° | Орташа | <50°
Конус мөлшері | 2.2 x 2.0 см | 2.0 x 1.8 см | 1.5 x 1.4 см
500 граммдағы тұқым саны | 128 | 161 | 280
Конустағы тұқым саны | 106 | 85 | 62
Тұқым мөлшері | 0.6 x 0.5 см | 0.53 x 0.48 см | 0.48 x 0.42 см
1000 тұқымның салмағы (грамм) | 2.96 | 2.84 | 2.40
Тұқым өніп-өсу көрсеткіші (%) | 15 | 21 | 18

Туысқан түрлері

Калифорниядағы Sequoia sempervirens (жағалау қызылшасы) және Sequoiadendron giganteum ( алып секвойя) сияқты, M. glyptostroboides Cupressaceae тұқымдасының Sequoioideae қосалқы тұқымдасына жатқызылады. Бұл туыстың жалғыз тірі түрі болғанымен, үш қазба түр де белгілі. ДНК талдауының нәтижесінде басқа Sequoioideae тұқымдастары мен бірнеше басқа туыстар Taxodiaceae тұқымдасынан Cupressaceae тұқымдасына көшірілді.

Қорғау

2007-2009 жылдар аралығында жүргізілген зерттеулер Хубэй провинциясының Личуань қаласындағы 5371 ағашты, сондай-ақ Чунцин провинциясының Шичжу және Хунань провинциясының Лонгшан қалаларындағы шағын топтарды санады. Ағаштарды немесе бұтақтарды кесу заңсыз, бірақ көшеттерге деген сұраныс шұңғылдарды жинауға дейін жетіп, таңертеңгі секвоя ормандарында табиғи жаңарудың тоқтауына себеп болып отыр. 1980 жылдары өсірілген екінші буын ағаштардың көптегені инбридинг депрессиясынан (өте төмен генетикалық әртүрліліктен) зардап шегетіні анықталды, бұл оларды ауруларға осалдығын арттырып, көбеюде сәтсіздікке әкелуі мүмкін. Көптеген дереккөздер 1947 жылғы тұқымдардың бір ғана ағаштан алынғанын мәлімдейді, бірақ бұл жалған болып шықты. Алғашқы тұқымдардың көптеген әртүрлі ағаштардан алынғаны анықталды, ал инбридинг депрессиясы оқшауланған ағаштардың өзіндік тозаңдануынан туындауы ықтимал. Дегенмен, жалпы өсірілген популяцияның генетикалық әртүрлілігі жабайы түрлеріне қарағанда аз болды, ал 1990 жылдары Қытайда жүргізілген тұқым жинау экспедициялары осы мәселені шешуге және өсірілген M. glyptostroboides-тің генетикалық әртүрлілігін қалпына келтіруге бағытталды.

Қытайда

Пизьчжоу, Цзянсу қаласында әлемдегі ең ұзын таңғы қызыл ағаш аллеясы орналасқан. Аллеяның ұзындығы шамамен 60 км-ге жетеді және онда бір миллионнан астам ағаш өседі. Цзянсу провинциясының Синьхуа қаласындағы Су орманы атауы, осы паркте көптеп кездесетін таңғы қызыл ағаштардан қойылған. Лу тауындағы Лушань ботаникалық бағында таңғы қызыл ағаштардың ірі коллекциясы бар.

Ұлыбританияда

Таң қызыл ағашы Ұлыбританияда жиі кездеседі. Өсу оңтүстік-шығыста ең жылдам болды, бірақ ылғалды батыс аймақтарында оның болашағы ұзаққа созылуы мүмкін деп саналады. Ұлыбританияда таң қызыл ағашын алғаш рет Кембридж университетінің ботаникалық бағында отырғызған. Тұқым Арнольд экспедициясынан емес, тікелей Кембриджге жеткізілген. Ботаникалық бақтың 1949 жылғы жылдық есебінде: «Др. Силоу Қытайдан профессор Ф.Т. Брукске жіберген Metasequoia glyptostroboides тұқымдары сәтті өсіп шықты. Үш көшет отырғызылды: біреуі – тау жотасының арғы жағындағы аулада, екеуі – көлдің жанында (қазір көл деп аталады)» делінген. Көлдің оңтүстік-батыс жағындағы ағаш 2019 жылдың шілдесіне дейін тірі қалды. 1940 жылдары Ұлыбританияның Винчестер қаласының жанындағы Хиллиер бақтарына таратылған тұқымдар гүлденіп, қазір бақтардың символы болып табылады. 1953 жылы Стратфорд паркіне (Страуд) Елизавета II патшайымның тәж киюіне арналған ағаш отырғызылды, ол қазір үлкен ағашқа айналды. TROBI чемпиондары: Уокинг паркі (Суррей) – 22 м биіктік, 144 см d.b.h., Клэр колледжі (Кембридж) – 21 м × 129 см (1949 жылы отырғызылған) және Уэйфорд Вудс (Сомерсет) – 32 м × 99 см. Әр түрлі жапырақ түсі мен текстурасын ұсынатын бірнеше сорттары бар. «Алтын Ожи» сорты Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшадағы еңбек сіңіргендер» сыйлығын жеңіп алды.

АҚШ-та

Құрама Штаттардың шығыс және оңтүстік бөлігін, сондай-ақ Батыс жағалауын қамтитын үлкен, жарты ай тәрізді аймақта таңғы қызыл секвоялар өседі. Гарвард университетінің Арнольд арборетумы сияқты көптеген мекемелерде олардың жақсы үлгілерін кездестіруге болады. Массачусетс штатының Уэлсли қаласындағы Х. Хуннеуэлл иелігінде 1949 жылы Арнольд арборетумымен таратылған тұқымнан шыққан екі данасы (29 және 34 нөмірлері) бар. Нью-Йорк штатының Locust Valley қаласындағы Бейли арборетумында таңғы қызыл секвоялардың шағын тобы бар, олардың ішінде диаметрі бойынша әлемдегі ең ірісі деп саналатын бір ағаш өседі. Нью-Йорк қаласының Парктер және ойын-сауық департаменті Манхэттен мен Бруклиндегі тротуарларға таңғы қызыл секвояларды отырғыза бастады, олардың орналасқан жерлерін мына сілтемеде көруге болады. Вашингтон, округ Колумбияның қалалық орман шаруашылығы бөлімі қаланың барлық аймақтарында жүздеген ағаштар отырғызды, соның ішінде Редвуд Террасасының 1800 блогындағы барлық көше ағаштары да осы түрге жатады. Сан-Хоседегі Розенкрейцерлік саябақтағы Розенкрейцерлік зерттеу кітапханасының сыртында Х. Спенсер Льюиске арналған ескерткіш ретінде таңғы қызыл секвоя өседі. Ол 1950 жылы доктор Ральф Чейни Қытайдан әкелген көшеттен отырғызылды және аты-жөні аталмаған меценаттың көмегімен Х. Спенсер Льюистің жесіріне осы мақсат үшін табыс етілді. Солтүстік Каролинада жеке бастамашылар Sauratown тауларында 50 акр жерге Metasequoia қорығын құру жұмыстарын жүргізіп жатыр. Портленд, Орегон штаты, АҚШ-тағы ең ескі таңғы қызыл секвоялардың біріне ие. 1948 жылы Хойт арборетумына отырғызылған бір дананың соңғы өлшемдері бойынша биіктігі 103 футқа жеткен, ал 1952 жылы ол Батыс жарты шарда 6-8 миллион жылдан бері тұңғыршек шығарған алғашқы таңғы қызыл секвоя болып танылды. 1950 жылы Уильям Марберри Иллинойс штатының Карбондейл қаласындағы Оңтүстік Иллинойс университетіне таңғы қызыл секвоя отырғызды, ол әлі күнге дейін сол жерде өсіп тұр. 2005 жылы Орегон штаты таңғы қызыл секвояны штаттың қазба жәндігі деп жариялады.