Кіріспе

Шотланд епископы, мақар және аудармашы – осы псевдонимді қолданған шотланд ақыны.

Гавин Дуглас (шамамен 1474 – қыркүйек 1522) – шотланд епископы, мақар және аудармашы болған. Саяси мансабында маңызды рөл атқарғанымен, ол негізінен поэзиясымен есте қалады. Оның маңызды жаңашылдығы – Вергилийдің «Энеидасын» шотланд тіліне толық және адал аударған «Энеадос» шығармасы. Бұл ағылшын тілдерінің біріндегі осындай жанрдағы алғашқы табысты үлгі болды. Оның басқа да сақталған өлеңдерінің ішінде «Құрмет сарайы» және, мүмкін, «Король Харт» бар.

Ерте өмір

Гавин (немесе Гавин, Гауэйн, Гауайн) Дуглас 1474–76 жылдары Шығыс Лотиандағы Тандалон қамалында, Арчибальдтың бесінші графының Елизабет Бойдтан болған үшінші ұлы ретінде дүниеге келді. Ватикан тізілімінде Гавин Дугластың 1489 жылы 13 жаста болғаны көрсетілген, бұл оның 1476 жылы туғанын меңзейді. Гавинге шіркеу канониясын немесе пребендті иелену және одан табыс алу құқығын беру үшін өтініш берілген. 1495 жылдың ақпан айында Римге шіркеу тағайындауларына қатысты келіп түскен тағы бір өтініште оның жасы 20 деп айтылған. Ол 1489–94 жылдары Сент-Эндрюс университетінде, содан кейін, болжам бойынша, Парижде оқыды. Ол негізінен Аристотельдің «Логика», «Физика», «Табиғаттану» және «Метафизика» еңбектерін оқыды. 1492 жылы бакалавр дәрежесін алды, ал 1496 жылы Лиценциаттар, яғни өнер магистрлерінің қатарына енді, ол сол кезде жоғары академиялық дәреже саналды.

Ерте мансап

1513 жылдың қыркүйек айында Флодден шайқасына дейін Гавин Дуглас діни қызметтерімен және әдеби еңбектерімен айналысқан сияқты. Әсіресе, оның ақын және аудармашы ретінде танылуына себеп болған барлық қолда бар жазбалары осы кезеңге жатады. Флоддендегі апаттан кейін ол толығымен қоғамдық істерге берілді. 1513 жылғы дағдарысқа дейін Дуглас өзінің замандастарының көптеген әйгілі халықаралық тұлғаларымен достық және хат алмасуда болды, олардың ішінде Полидор Вергиль, Джон Мейджор, кардинал Вулси және Генри, 3-ші лорд Синклер есімдері бар. Оның күшті туыстық байланыстары мен жоғары қоғамдық өмірдегі рөлінің арқасында ол Шотландияның ерте макарларының ең толық зерттелгені болып табылады. Шындығында, одан бұрынғы Британ аралдарындағы ақындардың өмірбаяны тек Чосердің ғана осы деңгейде толыққанды зерттелген және түсінілген. Оның барлық әдеби шығармалары 40 жасқа дейін, Эдинбургтегі Сент-Джайлз шіркеуінің провосты қызметін атқарып жүргенде жазылған. Дугластың әдеби еңбектері жоғары деңгейде өңделген орта шотланд тілінде, көбінесе алтынмен әшекейленген стильде жазылған. «Энеадос» туындысынан кейін ол тағы өлең жазғаны белгісіз, бірақ ол 1513 жылы, Флодден шайқасынан алты апта бұрын оны аяқтаған кезде өнердегі шегіне жеткен. Оның төрттен аспайтын туындысы белгілі: «Құрмет сарайы», «Ар-ождан», «Энеадос» аудармасы және мүмкін «Король Харт». Сент-Джайлздің провосты ретінде, 1510 жылы Гавин Рим папасынан шіркеу шектеген туысқандық байланыстағы жұптардың некелерін қиюға рұқсат сұрады. Гавин мұндай некелер Шотландиядағы бейбітшілікті нығайтуға көмектеседі деп мәлімдеді, ал әрбір жағдайда Римнен рұқсат алудағы ұзақ кешігу, формальды рәсім болғанымен, ыңғайсыз және қажетсіз болды. Гавин төрт жыл ішінде ондай некелерді қиюға рұқсат беруді сұрады.

Джеймс V-нің кішігірім кезінде мансап

Флодден шайқасынан кейін, Шотландияның V Джеймс патшасының кәмелетке толмаған кезінде, Дуглас әулеті қоғамдық істерде шешуші рөл атқарды. Флодден шайқасынан үш апта өткен соң, әлі де Сент-Джайлздың провосты болған Гавин Дуглас Эдинбургтің қала тұрғыны болып қабылданды. Оның әкесі, "Ұлы граф", сол кезде астананың азаматтық басшысы болды. Ол 1514 жылғы қаңтарда Вигтонширде қайтыс болды. Ұлы Флодден шайқасында қаза болғандықтан, мұрагерлік Гавиннің жүйесі Арчибальд Дугласқа, 6-шы Ангус графына тиді. Жас Ангус графының Джеймс IV-нің жесірі Маргарет Тюдормен 1514 жылғы 6 тамызда жасаған некесі Дугластарды Шотландиядағы ағылшын партиясымен байланыстырды, ал француз партиясының басшысы Албани герцогына қарсы болды, сонымен қатар оның ағасы Гавиннің саяси мансабын анықтады. Шайқастан кейін патшайымның қайғысының алғашқы апталарында Гавин кеңестегі бір-екі әріптесімен жеке кеңесші ретінде әрекет етті және жас графтың талаптарын қолдады деп есептеуге болады. Флодден шайқасында жоғары дін қызметкерлерінің көптеген адамдары қаза болғандықтан, оның өзінің жоғары лауазымға ие болу үміті күшейді. Гавин үшін жаңа отбасылық байланыстың алғашқы нәтижесі – королева регенттің Абербротвик аббаттығына тағайындауы болды, Маргарет Тюдор үйленуінен бұрын, шамамен 1514 жылғы маусымда. Ангус Маргаретқа үйленгеннен кейін көп ұзамай, ол оны Уильям Эльфинстонның орнына Сент-Эндрюс архиепискобы етіп тағайындады. Бірақ Сент-Эндрюс преоры Джон Хепберн, бүліктің дауысын алып, оны қуып шықты, ал оның орнына Папа тағайындаған Моррей епискобы Эндрю Форман оны қуып шықты. Осы аралықта Дугластың Абербротвик құқықтары Глазго архиепискобы Джеймс Битонға берілді, ал ол енді лауазым мен иелікке ие болмады. Королева партиясы мен Албанидің арасындағы алшақтық кеңейді, королеваның кеңесшілері Англиямен құпия келісімдер жасады, корольдың жесірі мен оның жас ұлы Генрихтің сарайына көшірілуі үшін. Осы мәселелерді талқылауда Гавин Дуглас белсенді қатысты, және осы себепті оның тағайындалуына қарсы сәтті күресті күшейтті. Гавин Дуглас мемлекеттік істерге белсенді араласты, Кеңес Лордтарының бірі ретінде үстемдік етуге тырысты және Шотландия жеңілісінің салдарынан бос қалған көптеген шіркеулердің бірін, соның ішінде Сент-Эндрюс архиепископтығын алуға ұмтылды. Ақыры, 1516 жылы ол Дункельд епископтығына ие болды, бірақ бұл үшін қатал күрес жүргізуге тура келді. 1517 жылы, өзінің орнықты қоғамдық лауазымында, Дуглас Франциск I-ге Руан шартын келіскен елшіліктің жетекші мүшелерінің бірі болды, бірақ оның осы кезеңдегі саяси саясаттағы рөлі, негізінен Джеймс V-нің кәмелетке толмауына бақылау жасауға бағытталған, өте даулы болды. 1517 жылдың соңында ол бұрынғы одақтасы болған Королева Ананың жаушылығына ие болды және кейінгі жылдары Албани регентіне қарсы саяси маневрлерге қатысты. Сонымен қатар, ол 1521 жылы тағы да бос қалған Сент-Эндрюс архиепископтығына үміттенді. Оның мансабы Лондонға сүргінге айдалған шақта кенеттен қайтыс болған кезде тоқталды.

Дункельд епискобы

1515 жылдың қаңтарында Дункельд епискобы Джордж Браунның қайтысы Дугластың үмітін қайта жақтандырды. Патшайым оны бос қалған лауазымға ұсынды, оны ол қиындықтармен болса да қолға алды. Джон Стюарт, Атоллдың 2-графы, өзінің інісі Эндрю Стюартты Крейг пребендариі етіп, епископ сарайын иеленуге мәжбүр еткен еді. Патшайым Папаға жүгінді, оған Англиядағы ағасы қолдау көрсетті, нәтижесінде 1515 жылдың 18 ақпанында Папаның санкциясы алынды. Осы мәмілеге қатысты Дуглас пен оның достарының бірнеше хаттары ұсталды. Олбэн Франциядан келіп, регенттікке ие болғаннан кейін, бұл құжаттар және Римнен заңға қайшы түрде епископтық "сатып алу" Дугласқа қарсы шабуылдың негізі болды. Ол Эдинбург қамалында, содан кейін Сент-Эндрюс қамалында (ескі қарсыласы, Преор Хепберннің басшылығымен), кейін Данбар қамалында және тағы да Эдинбургте тұтқынға алынды. Папаның араласуы оның шамамен бір жылдық түрмеден кейін босатылуына әкелді. Королева, сондай-ақ, Англияға кетіп қалды. 1516 жылдың шілдесінен кейін Дуглас өзінің епископтығына ие болып, Олбэнмен дипломатиялық келісімге келгендей көрінеді. 1517 жылдың 17 мамырында Дункельд епискобы Руан шартына әкелген келіссөздерді жүргізу үшін Олбэнмен бірге Францияға аттанды. Ол маусым айының соңында Шотландияға оралды. Олбэннің Францияда ұзақ болмауы ақсүйектердің фракциялық топтарына Арранның 1-графы Джеймс Гамильтонның королеваның күйеуі Ангус графына қол салу жоспарына бас қосуға мүмкіндік берді. Бұл жоспардың нәтижесінде "Косвейді тазарту" деп белгілі болған айқас болды, онда Гэвин Дугластың рөлі ерекше көзге түсті. Гамильтондарға қарсы жеңіс Ангус графына әсер етті. Ол королеваның кірісімен еркін жұмсады және лорд Тракуайрдың қызын ұрлап әкетті. Королева ажырасуға кірісіп, күйеуінің билігін жою үшін Олбаннің қайтаруын пайдаланды. 1521 жылдың қарашасында көптеген француз әскерлерімен бірге Олбэннің келуі Ангусты, епископты және басқаларды шекараға қашуға мәжбүр етті. Осы қашқаннан Гэвин Дугласты граф ағылшын сарайына француздық партияға және регенттің сүйіктісі деп есептелетін королеваға қарсы көмек сұрау үшін жіберді. Осы уақыт аралығында Дуглас епископтығынан айырылып, қауіпсіздігі үшін Англияда қалуға мәжбүр болды, онда ол өзінің немере інісінің мүддесі үшін ешқандай іс істемеді. Англияның Франко-шотланд келіссөздеріне жауап ретінде Шотландияға қарсы соғыс жариялауы оның оралуына кедері келтірді. Оның жағдайы Джеймс Битонның, Глазго архиепискобының (оның өмірін "Косвейді тазарту" оқиғасында сақтап қалған), өзінің беделін арттыруға және Форманның қайтысынан бос қалған Сент-Эндрюс архиепископтығына сайлауда Дугласты жеңіске жеткізбеуге тырысқан жалақорлық ниетімен одан әрі қиындады.

Өлім

1522 жылы Дуглас Лондонда қызыл ішекпен ауырып, досы лорд Декрдің үйінде қайтыс болды. Шет елдегі соңғы жылдары ол тарихшы Полидор Вергильмен жақын қарым-қатынаста болды, ал оның соңғы істерінің бірі – Полидорға Майордың шотландиялық мәселелер туралы есебінің түзетілген нұсқасын тапсыруды ұйымдастыру болды. Дуглас Савой шіркеуіне жерленді, ондағы ескерткіштік мыс (1864 жылғы өрттен кейін бастапқы орнынан алынып тасталған) оның өлімі мен жерленуін әлі де көрсетеді. Дугластың өмірі мен қызметі туралы қоғамдық құжаттар мен жалпы тарихтардан өзге, Томас Руддиман басылымындағы Джон Сейджтің өмірбаяны және Джон Смоллдың "Гэвин Дугластың поэзиялық туындылары" (1874) басылымының бірінші томында толық ақпарат бар.

Ескерткіштер

Эдинбургтегі Сент-Джайлс соборында (оңтүстік бағаналарының біріне орналасқан) Дугласқа арналған Виктория дәуіріндегі мыс тақташа сақталған. Глазгодағы Куинс-паркте Гавин Дугласты еске алу үшін ескерткіш орнатылған.

Құрмет сарайы

1501 жылы жазылған "Құрмет сарайы" – 2000 жолдан астам құрайтын арман-аллегория, тоғыз жолдан тұратын өлең жолдарынан құралған. Бұл оның ең алғашқы туындысы. Сарайға қарай жол тартқан түрлі соттардың сипаттамаларында және ақынның басынан өткен оқиғаларда – біріншіден, ол Венера сотын ойсыратып жамандағанда, ал кейіннен кешірілген соң шеруге қосылып, сарайдың сұлулығын тамашалауға аттанады. Бұл поэма махаббат сотының әдеби дәстүрлерін жалғастырады, бұл "Гүлдің романы" және "Даңқ үйі" еңбектерінде ерекше көзге түседі. Поэма Джеймс IV-ке арналған, сонымен қатар ізгілік пен құрметті мақтауға арналған нақыл сөздер де бар. Поэманың қолжазбасы қазірге дейін табылған жоқ. Ең ерте сақталған басылымы (шамамен 1553 жылғы) Лондонда Уильям Копленд (1569 жылы қайтыс болған) баспасынан жарық көрген. 1579 жылы Генри Чартеристің (1599 жылы қайтыс болған) баспасынан Эдинбург басылымы шыққан. Кейбір деректерге және Дэвид Лэйнг тапқан жеке парақтарға сүйенсек, бұрынғы Эдинбург басылымы болған деген қорытындыға келді, ол Томас Дэвидсон баспасына жатқызылып, шамамен 1540 жылға дараланған.

Энеадос

Дугластың ең маңызды әдеби жетістігі – «Энеадос», Виргилийдің «Энеидасының» шотланд тіліне жасалған аудармасы. Ол 1513 жылы аяқталды және классикалық антик заманнан кез келген қазіргі герман тіліне үлкен поэманың толық аудармасы болды. Оның аудармасына Мафеус Вегиус жазған 13-ші кітап та кіреді. 13 кітаптың әрқайсысы түпнұсқа өлеңді кіріспемен басталады. Бұл кіріспелер әртүрлі мәселелерді қамтиды, кейде жартылай автобиографиялық сипатта болады және әртүрлі стильдерде жазылған.

Басқа да аккредиттелген жұмыстар

Гавин Дугласқа "Король Харт" және "Консистенция" деп есептелген тағы екі өлең жатады. "Консистенция" – төрт шумақты қысқа өлең. Оның тақырыбы – адамдар алдымен "консистенция" сөзінен "con" бөлігін алып тастап, "ғылым" және "на майр" қалдырған, кейін "sci" жоғалтып, "ens" –тен басқа ештеңе қалмаған деген ой. Бұл – байлық пен зәулімдікке құмарлық. "Король Харт" поэмасының авторлығы күмәнді. "Құрмет сарайы" сияқты, ол да кейінірек жазылған аллегория, сондықтан жоғары көркемдік деңгейге ие. Оның тақырыбы – король Харт (Жүрек) өзінің бес қызметшісімен (сезімдермен), королевасымен, Ылқыммен, Алғырлықпен және басқа да сарайлықтармен қоршалған сарайдағы адам өмірінің аллегориясы. Поэма 900-ден астам жолдан тұрады және сегіз жолдық шумақтарда жазылған. Мәтін Кембридж университетінің Пепсиан кітапханасындағы Мейтленд фолио қолжазбасында сақталған. 1786 жылға дейін Пинкертонның "Ежелгі шотланд поэмалары" жинағында жарияланғандығы белгісіз.