Кіріспе

Апиацейлер тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктердегі тамыр көкөнісі – пастернак (Pastinaca sativa) – гүлді өсімдіктер тұқымдасына жататын, морковь пен ажырейілгенге жақын туыс көкөніс тамырлары. Бұл көбінесе бір жылдық ретінде өсірілетін екі жылдық өсімдік. Оның ұзын тамырының қабығы мен еті қаймақ түсті, ал қыста суық тигеннен кейін оның дәмі тәтті болады. Өсудің бірінші жылында өсімдік қанат тәрізді, орташа жасыл жапырақтарынан тұратын розетка құрайды. Егер жинап алмаса, екінші жылы гүл шоғырымен аяқталатын гүлдену сабағы пайда болады, онда ұсақ сары гүлдер орналасқан, кейін ақшыл қоңыр, жалпақ, қанатты тұқымдар жетіледі. Осы кезде сабақ қатайып, ағаш тәрізді болады, ал тамыр жеуге жарамсыз болады. Сабақтар мен жапырақтарды қолмен ұстағанда сақтық тану керек, себебі пастернак шырыны күнге ұшырағанда теріде бөртпе немесе тіпті соқырлық тудыруы мүмкін. Пастернак Еуразияға тән; ол ежелден көкөніс ретінде қолданылып келген және римдіктер оны өсірген, бірақ сол кездегі әдебиеттерде пастернак пен морковь арасында шатасулар кездеседі. Еуропаға қант құмыры келгенге дейін оны тәттілендіруге пайдаланған. Ауыл шаруашылығында маңызды өсімдіктер сияқты, P. sativa-ның бірнеше түрлері мен сорттары сипатталған, бірақ олардың көпшілігі енді тәуелсіз таксондар ретінде танылмайды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Көкнәр сияқты, пастернак та Еуразияға тән. Өсімдік тығыз өскіндерді құрап, жергілікті түрлерді ығыстырып шығаруы мүмкін, және тасталған аулаларда, егістік жерлерде, жол жиектерінде және басқа да бұзылған орталарда жиі кездеседі. Бұл өсімдіктің санының артуы алаңдаушылық тудырады, әсіресе оның уыттылығы және саябақтар сияқты халық көп шоғырланған жерлерде көбейіп бара жатқанына байланысты. Көбінесе химиялық жолмен күресілді, глифосат қосылған гербицидтер тиімді деп есептеледі.

Тарих

Зохари мен Хопфтың атап көрсетуінше, паршипаның ежелгі егісіне қатысты археологиялық деректер “әлі де шектеулі” және оның ерте қолданылуы туралы маңызды мәліметтер грек және рим әдебиеттерінде кездеседі. Паршипа кейбір көбелектердің (лепидоптерлер) дернәсілдері үшін тағам ретінде қызмет етеді, олардың ішінде паршипа құйрық көбелегі (Papilio polyxenes), қарапайым жылдам көбелек (Korscheltellus lupulina), бақшалық инелік көбелек (Euxoa nigricans) және арбалы көбелек (Hepialus humuli) бар. Бірнеше саңырауқұлақтар, соның ішінде Phoma complanata, Ilyonectria radicicola, Itersonilia pastinaceae және I. perplexans паршипаның қырынуымен байланысты. Еуропада Mycocentrospora acerina өсімдікті ерте уыстайтын қара шіруді тудырады. Бұл қасиет көккөмір (сəбіз) тұқымдасының көптеген өкілдеріне тән. Симптомдары: қызару, күйу және бөртпелер; зақымдалған аймақтар екі жылға дейін сезімтал және түссіз қалуы мүмкін. Қауіпті азайту үшін ұзын шалбар мен жеңді киім кию және тікелей күн сәулесінен қорғану, сондай-ақ күдікті жағдайларда күнге шығудан аулақ болу қажет. Егер шырын көзге тисе, соқырлыққа алып келуі мүмкін. Паршипаның уытты қасиеттері қыздыруға және бірнеше ай сақтауға төзімді. Улану белгілері мал мен құстың ашық тері бөліктерінде де көрінеді. Оны пісіруге, қайнатуға, пюре жасауға, қуыруға, грильдеуге немесе буға пісіруге болады. Соустарға, шорпаларға және тұздықтарға қосылғанда, паршипа дәмді әрі бай хош иіс береді. Кейде паршипаны қайнатып, шорпадан немесе тұздықтан қатты бөліктерін алып тастайды, бұл тағамды қоюлату үшін тамыр мен крахмалдың орнына нәзік дәмді қалдырады. Қуырылған паршипа ағылшын тілінде сөйлейтін елдердің кейбір аймақтарында Рождество дастарханының маңызды бөлігі саналады және дәстүрлі жексенбілік кешкі астың құрамына жиі кіреді. Паршипадан сондай-ақ қуырылған немесе жұқа кесілген чипстер жасауға болады. Одан Мадейраға ұқсас дәмді шарап дайындауға болады.

Тамақ

100 г пастернак 335 кДж тағамдық энергия береді. Пастернактың көптеген сорттарының құрамында шамамен 80% су, 5% қант, 1% белок, 0,3% май және 5% диеталық талшық болады. Пастернак витаминдер мен минералдарға бай, әсіресе калийге бай – 100 г-ға 375 мг.

Пастернак тұтыну денсаулыққа пайдалы болуы мүмкін. Оның құрамында фалькаринол, фалькариндиол, панаксидиол және метил фалькариндиол сияқты антиоксиданттар бар, олар қатерлі ісікке қарсы, қабынуға қарсы және зеңге қарсы қасиеттерге ие болуы мүмкін. Пастернақтағы диеталық талшықтың бір бөлігі ерігіш, бір бөлігі ерімейтін болып келеді және целлюлоза, гемицеллюлоза және лигниндерден тұрады. Пастернақтағы жоғары талшық мөлшері іш қатудың алдын алуға және қандағы холестерин деңгейін төмендетуге көмектеседі.

Мәдениетте

Римде пастернак жоғары бағаланған, және император Тиберий Германияның Римге төлейтін салықтың бір бөлігін пастернак түрінде қабылдаған. Еуропада, қызылша мен қамыстан қант алынар бұрын, бұл көкөніс қанттың көзі ретінде қолданылған.

Жалпы

Миссури өсімдіктеріндегі пастинака сатива туралы мәлімет. 2015 жылғы 25 қазанда алынды. Pastinaca sativa химиялық құрамының тізімі (Dr. Duke's) 2015 жылғы 25 қазанда алынды.