11 ғасырдағы француз монахы, композитор және тарихшы Адемар де Шабанн

Кіріспе

11 ғасырдағы француз монахы, композитор, көшіруші және әдеби жалғаншы

Адемар де Шабанн (988/989 – 1034; сондай-ақ Адемар де Шабанн) – француз/франк монахы, композитор, көшіруші, тарихшы, ақын, грамматик және әдеби жалғаншы ретінде танымал болды. Ол Лимож қаласындағы Сен-Марциаль аббаттығымен байланысты болды, ол ерте ортағасырлық музыканың маңызды орталығы болған Сен-Марциаль мектебінің басты тұлғасы еді. Оның мансабының көп бөлігі франктер тарихының бұрынғы жазбаларын көшіруге және түсіруге кетті; оның ең маңызды еңбегі – «Chronicon Aquitanicum et Francicum» (Аквитания және Франция тарихнамасы). Ол Лимождық Аурелианның өмірбаянын жасағаны үшін мәшһүр, онда Сен-Марциаль алғашқы апостолдардың бірі болғаны көрсетілген, сондай-ақ Сен-Марциальға арналған ән жинағын жазды. Оның шынайылығына жергілікті епископ пен аббат сенгенімен, саяхатшы монах Киузалық Бенедикт оның жалған екенін ашып, Адемардың беделін түсірді.

Өмір және мансап

Мүмкін, Гийом де Машодан басқа, ортағасырлық кез келген композитордың өмірі туралы Адемардың өмірі көбірек белгілі. Бұл оның түрлі жағымсыз оқиғалар арқасында танымал болуымен, сондай-ақ ол жұмыс істеген аббатханада оның әдеби және музыкалық қолжазбаларының көп саны сақталғандықтан байланысты. Ондағы басқа құжаттардан өзгеше, Адемардың жинағы кейінірек Людовик XV сатып алып, осылайша Франция революциясы кезіндегі құжаттардың көптеп жойылуынан сақтап қалды. Адемар Францияның қазіргі Жоғарғы Виен департаментіне қарасты Шабанн ауылында дүниеге келген. Лимож қаласындағы Сент-Марциал аббаттығында білім алған ол өмірін монах ретінде сол жерде және Ангулемдегі Сент-Кибард монастырында өткізді. Адемар шамамен 1034 жылы, қажылық сапарында Иерусалимде қайтыс болды.

Адемар - хроникашы

Адемар өмірін көбінесе ән жинақтары мен жылнамаларды жазуға және көшіруге арнады, ал оның ең маңызды еңбегі – Chronicon Aquitanicum et Francicum немесе Historia Francorum деп аталатын тарих. Бұл кітап үш бөлімнен тұрады және франктердің Фарамонд патша тұсынан бастап 1028 жылға дейінгі тарихын қамтиды. Бірінші екі бөлім, Liber Historiae Francorum, Фредегардың жалғасы және Annales regni Francorum сияқты франк патшаларының бұрынғы тарихтарының көшірмесінен асып түспейді. 814-1028 жылдарды қамтитын үшінші бөлімнің зор тарихи маңызы бар. Ол ішінара Chronicon Aquitanicum-ға сүйенсе, Адемар өзі 1028 жылға қосымша хабарлама жазған.

Кантор, гимнограф және нотатор

Адемар Лимож қаласындағы Сент-Марциал аббаттығына келген кезде, оны 1010 жылдан 1025 жылы қайтыс болғанға дейін аббаттықтың канторы Роджер де Шабанн тәрбиеледі. Роджер қайтыс болған соң Адемар оның орнына кантор болып тағайындалған болып көрінеді. Адемар аббаттықтың бар ырғақ кітаптарына нотатор ретінде үлес қосты, оның ішінде ағасынан және басқа қолжазбалардан үйреніп, маңызды бөліктерді, әсіресе өзінің шығармаларын қосты. Адемар өзінің музыкалық миссасын және құлшынықтарын ағасы Роджердің жергілікті мектебінде дамыған формаларда жазды, жаңа тропер прозерлерінің тонарияларында тіркелген модальдік үлгілерді қолдана отырып. Бұл libellum түрі өте әсем әрі мұқият жасалған, түрлі авторлардың жекелеген үлестерін жинау арқылы құрастырылған.

Адемардың жалғандары

Ол Лимож аймағында христиандықты қабылдаған үшінші ғасыр епископы Марциалдың ғасырлар бұрын өмір сүргенін және іс жүзінде алғашқы елшілердің бірі болғанын қабылдады. Ал Марциалдың «апостолдығы» туралы аз ғана мәліметтерді ол Марциалдың ізбасары епископ Аврелиан жазғандай, Марциалдың өмірін жалғандап құрастыру арқылы толықтырды. Осы мақсатта ол әлі күнге дейін сақталған «Апостолдық мисса» атты әуенді өзі жазды. Жергілікті епископ пен аббат бұл жобаға көмектескен сияқты, ал мисса алғаш рет 1029 жылғы 3 тамыздағы жексенбіде оқылды. Адемар үшін өкініштісі, литургияны саяхаттап жүрген монах, Хиузалық Бенедикт бұзды, ол Марциалдың жақсартылған өмірбаянын провинциялық жалғандық деп, ал жаңа литургияны Құдайға қарсы деп айыптады. Бұл туралы хабар тарады, және жас монахтың абыройы түсті. Адемардың жауабы – 1031 жылғы кеңес құрып, Марциалдың «апостолдық» мәртебесін бекіту болды, тіпті жалған папалық хатты да жасады. Ұзақ мерзімде Адемар сәттілікке жетті. 11 ғасырдың соңына қарай Марциал Аквитанияда елші ретінде құрметтелді, бірақ оның аңызы басқа жерлерде күмәнді болды. Бұл жалғандықтардың шындығы тек 1920 жылдары тарихшы Луи Салте арқылы ашылды. Басты ағымдағы католик тарихшылары Салтенің аянына дейін 1990 жылға дейін назар аудармады.

Қасиетті Марсиалға арналған месса

Елші ретінде Марсиал өзінің мерекесін мерекелік октавада өткізу үшін маңызды айын-жолына ие болды. Сондықтан Адемар, Сен-Марциальдегі кантор лауазымына байланысты, әнұрандар жинағын жазды, оның мәтіні мен музыкасын өзі дайындады. Ол бұл жұмысты тропинг арқылы жасады, яғни бұрыннан бар әнұрандар мен реттерге қосымша мәтін қосып, сондай-ақ монастырьдың елшісі және қамқоршысы ретінде Сент-Марсиалға арналған дұрыс месса әндерін жасады. Қолжазбаның libellum құрылымына сәйкес, мессаның элементтері үзіліссіз берілмейді, себебі Евангелия алдындағы және мессаның оферторийлеріндегі аллелуия тармақтары «кішкентай кітаптар» (libelli) ретінде бөлінген, ал реттер үшінші бірлікте жазылған. Марсиалға арналған апостолдық месса ерекше жағдайда троптарсыз, бірақ бөлек жазылмаған, кейінірек либелланың бос беттеріне дұрыс әннің троптарымен жазылған болуы мүмкін. Қамқоршы әулиенің тууына арналған жинақ жаңадан жазылған аллелуия тармақтарымен (61' 62), сол оқиғаға арналған кеңсе троптары (62' 70), троптарсыз толық месса (70' 71), троптар және процессиялық антифондар (71' 73') арқылы басталады. Бұл қосымша сияқты болды, өйткені тұрақты proprium троптары бұрыннан жазылған еді (f. 42 46'). Кіріспе «Probauit eum» (F Pn lat. 909, f. 70'). Градуал «Principes populorum» V. «Elegit dominus» (F Pn lat. 909, f. 70' 71). «Alleluia» V. «Beati oculi» (F Pn lat. 909, f. 71). Оферторий «Diligo uirginitatem» (F Pn lat. 909, f. 71 71') V1. «Praeceptum a domino» V2. «Designatus a domino» Коммунио «Nolite gaudere» (F Pn lat. 909, f. 71'). Рет «Arce polorum» (F Pn lat. 909, f. 198 199'). Рет «Apostolorum gloriosa» (F Pn lat. 909, f. 199' 201'). Соңында, Лимож аббаттығының монастырлық қауымы үшін ол, кантор ретінде, құраған мессаның масштабын ескере отырып, жергілікті қамқоршы әулиені енді елші деп санау қажеттігін көрсету керек болды. Сондықтан рубрикада «De sancto apostolo Marciale» деп жазылған.

As an apostle, Saint Martial would be entitled to a substantial mass for the celebration of his feast day within a festal octave. Adémar therefore composed a series of hymns, providing both text and music due to his position as cantor at Saint Martial. This he did by troping, i. e. adding additional text to a number of pre existing hymns and sequences, also providing proper mass chant for Saint Martial as apostle and patron of the Monastery. Following the libellum structure of the manuscript, the elements of the mass are not presented continuously, since the alleluia verses preceding the Gospel and offertories of the Mass were separated as "little books" (libelli), while the sequences are written in a third one. The apostolic mass composed for Saint Martial was exceptionally written unseparated but without the tropes, very likely later on some blank pages of the libellum with the troper of proper chant. The collection dedicated to the birth of the patron saint started separately with newly composed alleluia verses (f. 61' 62), office tropes for the same occasion (f. 62' 70), the whole untroped mass (f. 70' 71), tropes and processional antiphons (f. 71' 73'). It was a kind of addition, because the regular proprium tropes had been written already (f. 42 46'). Introit «Probauit eum» (F Pn lat. 909, f. 70'). Gradual «Principes populorum» V. «Elegit dominus» (F Pn lat. 909, f. 70' 71)
All «Alleluia» V. «Beati oculi» (F Pn lat. 909, f. 71). Offertorium «Diligo uirginitatem» (F Pn lat. 909, f. 71 71')
V1. «Praeceptum a domino»
V2. «Designatus a domino»
Communio «Nolite gaudere» (F Pn lat. 909, f. 71')
Sequence «Arce polorum» (F Pn lat. 909, f. 198 199')
Sequence «Apostolorum gloriosa» (F Pn lat. 909, f. 199' 201'). Finally, recognising the scale of the mass he as cantor had composeed for the monastic community of Limoges Abbey, it needed to make clear that the local patron saint had now to be considered an apostle. Therefore the rubric said «De sancto apostolo Marciale».

Адемардың нотатор ретінде қолданылған әдісі

Тропердің "Троперлік секвенциардың" бұл беттері Адемардың әнұран жазушы және композитор ретіндегі шеберлігін ғана емес, сонымен қатар, оқырманның жолдар арасындағы бағытын анықтауға көмектесетін custodes пайдалану арқылы нотатор ретіндегі күрделі әдісін көрсетеді. Басқа жолға өту әдетте «Probauit | eum deus | et sci [үшінші жолға үзіліс]uit | cor suum» сияқты толық бірлік аяқталғанда таңдалды, бірақ бұл әрқашан осылай болмады. Егер келесі жолдағы алғашқы нота сол биіктікте күтілсе, «теңдік» деген мағынаны білдіретін «equaliter» сөзінің басындағы «e» әрпі «маңызды әріп» ретінде custos орнына қойылды. Аквитандық нотацияда да көптеген агогикалық ерекшеліктер болды, бірақ оларды жазу осылай жүзеге асырылды, тіпті үлкен интервалдармен бөлінген жағдайда да топтамалар көрінетін болып қалды. Заманауи итальяндық неймалар нотациясы интервалдарды биіктік айырмасын көрнеу көрсету үшін тік түзетулер арқылы көрсетуге тырысты, мысалы, мұндағыдай, ал топтар әрқашан біріктіріліп жазылу керек болды және нүктелерді қосу қажет болғандықтан жазу қиынға соқты. Аквитандық неймалар тек қана сияны үнемдеген жоқ, сонымен қатар, біріктірілген неймаларды ажырату оларды жазуды әлдеқайда оңайлатты. Бұл Роджер де Шабаннның буынының тапқырлықпен жасаған өнертабысы болды және оның жүрегі оны жетілдірді, сондықтан олардың скрипторийінің қолжазбалары Аквитаниядағы ең жақсы жазылғандардың бірі болды. Бір ғана мәселе – шіркеу тонының қандай екенін түсіну. Мұнда, Вильгельм Вольпианоның әдісіне ұқсас, тонар кілт сияқты жұмыс істеді. Псалмның соңы кейін көрсетілді, ал оның аяқталуы, «differentia» деп аталатын нәрсе, маңызды болды. Интройттың соңында «Domine probasti me» (Пс 138) псалмының бастамасы келді, ал «differentia» соңғы кішкентай doxology «seculorum[.] amen[.]» арқылы белгіленді. Осыған байланысты, 255-ші беттен басталатын, интройт сияқты, массалық ән жанрының псалмодиясына арналған тонарды қарастыру қажет болды. Осылай істегенде, адам «In primo thono authenti proti» бөліміндегі differentia-ны табады. Осылайша, бастауыш D re a mi―b fa және т.б. дегенді білдіреді деп түсініледі, бұл дорийлік шіркеу тонының тиісті мелостарын бастау және дамыту үшін қалыпты үлгі болды.

These pages of the Troper Sequentiary give not only evidence of Adémar's skills as a hymnographer and composing cantor, they also show his sophisticated way as a notator of using custodes to help the reader's orientation between the lines. The change to another line was preferably chosen where a certain unit like a membrum «Probauit | eum deus | et sci [break to the third line]uit | cor suum» was complete, but not always. If the first note on the next line was expected on the same pitch, an "e" for "equaliter" as a so called "significant letter" was set instead of a custos. The Aquitanian notation also had many agogic details, but could be written in a way that groupings would be still visible, even if a large interval separated them. In comparison with contemporary Italian neume notation which tried to display intervals by a vertical adjustment to represent visibly the difference in height like here, the groups always had to stick together and were difficult to write since the dots needed to be connected. Aquitanian neumes not only spared ink in comparison, but their ability to disconnect connected neumes was also much easier to write. It was an ingenious invention of Roger de Chabannes' generation and his nephew improved it, so that the manuscripts of their scriptorium were the finest written in Aquitaine. The only problem was to understand what was the church tone. Here similar to William of Volpiano's method the tonary worked like a key. The psalmody was indicated afterwards and crucial was the so called «differentia», the way it ended. At the end of the introit, there was the incipit of the psalm «Domine probasti me» (Ps 138) and the «differentia» was notated with the concluding small doxology «seculorum[.] amen[.]». As such it had to be looked up at the tonary dedicated to the psalmody of the Mass chant genre introit which started on folio 255 recto. Doing this, one finds the differentia in the section of «In primo thono authenti proti». Thus, one understands that the beginning means D re a mi―b fa etc., which was like a stereotype to begin and develop the proper melos of the Dorian church tone.

Мұра

Джеймс Гриер, Батыс Онтарио университетінің Дон Райт музыка факультетінің музыка тарихы профессоры, Адемарды қазіргі күні қолданылып жүрген музыкалық нотацияны пайдаланып музыка жазған алғашқылардың бірі деп санайды. Ол музыкалық ноталарды мәтіннің үстіне, дыбыс биіктігіне қарай жоғары немесе төмен орналастырған: Профессор Гриер "Батыс мәдениетінде нотацияда дыбыс биіктігін көрсету үшін вертикаль ось бойынша орналасу стандартты қағида болып табылады және дыбыс биіктігіне динамика мен тембр сияқты көптеген басқа элементтерге қарағанда әлдеқайда зор мән беріледі" дейді.

Зерттеулер

Лейзер, Карл. "Латын Еуропасының көтерілуі". Орта ғасырлық Еуропадағы коммуникациялар мен билік. Каролинг және Оттон ғасырлары. Лондон, 1994. Қосымша лекция, алғаш рет "Карл Лейзер, Латын Еуропасының көтерілуі" деген атпен жарияланды. Оксфорд, 1986 жыл.