Кіріспе

1830 жылы Францияда Бурбондар әулеті шілде монархиясымен құлатылды. 1830 жылғы француз революциясы, сондай-ақ шілде революциясы, екінші француз революциясы немесе «Үш салтанатты күн» деп белгілі болды. Бұл 1789 жылғы алғашқы революциядан кейінгі екінші француз революциясы еді. Ол Франция Бурбон монархы Карл X-тің билігін құлатуға және оның туысы Орлеан герцогы Луи Филипптің билікке келуіне әкелді. 18 жылдан кейін таққа отырған Луи Филипп 1848 жылғы француз революциясында биліктен құлдырады. 1830 жылғы революция қайта жаңғырған Бурбондар әулетімен болған бір конституциялық монархиядан шілде монархиясына өтуді, Бурбондар әулетінен оның кіші тармағы – Орлеан әулетіне биліктің ауысуын, сондай-ақ мұрагерлік құқық принципін халық егемендігімен алмастыруды білдірді. Бурбондарды қолдаушылар легитимистер, ал Луи Филиппті қолдаушылар орлеанистер деп аталды. Бұған қоса, Наполеонның ұрпақтарының қайта оралуын жақтаған бонапартистер де болды.

Өмірбаян

1814 жылы мамыр айында Наполеон Франциясының жеңілісі мен қарсы тұруын тоқтатуынан кейін, Континенттік Еуропа, әсіресе Франция, дүрлік-шарлыққа ұшырады. Вена конгресі континенттің саяси картасын қайта жасау үшін шақырылды. Көптеген еуропалық елдер конгресске қатысты, бірақ шешім қабылдау төрт ірі державаның бақылауында болды: Австрия империясы, Бас министр принц Меттерних арқылы; Ұлыбритания және Ирландияның Біріккен Корольдігі, Сыртқы істер министрі виконт Кастлерег арқылы; Ресей империясы, император Александр I арқылы; және Пруссия, король Фридрих Вильгельм III арқылы. Францияның сыртқы істер министрі Шарль Морис де Тальеран да конгресске қатысты. Франция жау мемлекет деп есептелсе де, Тальеранға конгресске қатысуға рұқсат берілді, себебі ол Наполеонмен тек қана мәжбүрліктің нәтижесінде ынтымақтасқанын мәлімдеді. Ол Францияның "заңды" (яғни Наполеонға дейінгі) шекаралары мен үкіметтеріне қайта орналастырылуын ұсынды – бұл жоспар кейбір өзгерістермен ірі державалар тарапынан қабылданды. Франция кең аумақтық аннексиялардан сақталды және 1791 жылғы шекараларына қайта оралды. Революцияда құлатылған Бурбон әулеті Людовик XVIII тұлғасында таққа қайта отырғызылды. Алайда, конгресс Людовикке 1814 жылғы Хартияны бекітуді міндеттеді.

Карл X билігі

16 қыркүйекте 1824 жылы 68 жастағы Людовик XVIII бірнеше айға созылған аурудан кейін қайтыс болды. Ол баласыз болғандықтан, оның 66 жастағы інісі Карл Франция тағына отырды. Ол консервативті саясатымен танымал болды. 27 қыркүйекте Карл X Парижге салтанатты түрде кірді, бұл халық арасында зор қуанышпен қарсы алынды. Салтанатты рәсімде, патшаға қала кілттерін табыс еткен Сена префекті граф де Шаброл былай деді: "Жаңа патшасына ие болған Париж, өзінің сұлулығымен қалалардың патшайымы болуға ұмтылуы мүмкін, сондай-ақ оның халқы адалдығымен, құрметімен және сүйіспеншілігімен бірінші орынға шығуға аспаздық тілектес". Сегіз айдан кейін астананың көңіл-күйі жаңа патшаға деген пікірінен күрт нашарлады. Қоғамдық пікірдің осы күрт өзгеруіне көптеген себеп болды, бірақ екі басты себебі: Эвхаристияны қорлағандарға өлім жазасын белгілеу (Құдайға қарсы заңға қараңыз). 1789 жылғы революция мен Наполеонның Бірінші империясы тәркілеген мүліктерге арналған қаржылық өтемақылар – бұл өтемақылар "революцияның жаулары" деп жарияланған, ақсүйек немесе қара халықтан болсын, барлық адамдарға төленуі керек еді. Біріншісін сынағандар патша мен оның жаңа үкіметін католик шіркеуіне жалтақтаумен, соның салдарынан 1814 жылғы Хартияда белгіленген діни сенімнің теңдігіне кепілдік беруді бұзумен айыптады. Екінші мәселе, қаржылық өтемақы, біріншісінен гөрі тәлкекке салушылық сипатта болды. Монархия қалпына келтірілгеннен бері, жылжымайтын мүлік нарығындағы белгісіздіктерді азайту, тіпті жою мақсатымен мүлік иелігіне қатысты мәселелерді шешуді талап ететін топтардың барлығы болды. Бірақ қарсыластар, олардың көпшілігі көңілі тоңған бонапартистер, Шарль X бұл әрекетті елден кетпеген қарсыластарын ұялтпақ үшін ұсынады деп әңгімеледі. Олардың айтуынша, бұл екі шара да 1814 жылғы Хартияны жоюға бағытталған айлакерлік амал ғана. Осы уақытқа дейін Конституцияның және Депутаттар палатасының Париж халқы арасындағы танымалдылығының арқасында корольдің элитамен – Бурбон жақтастарымен де, оппозициясымен де – қарым-қатынасы берік болды. Бірақ бұл да өзгеру алдында еді. 12 сәуірде Депутаттар палатасы шынайы нанымы мен тәуелсіздік рухымен, үкіметтің мұрагерлік заңдарды өзгерту туралы ұсынысын толығымен қабылдамады. Халық арасында кең таралған Le Constitutionnel газеті бұл бас тартуды "контрреволюционерлер мен реакция күштерінің үстінен жеңіс" деп жариялады. Палатаның да, Депутаттар палатасының да танымалдылығы артып, корольдің және оның министрлігінің беделі төмендеді. Карлдің таққа отыруы 1825 жылғы 29 мамырда Реймс соборында өтті. Патша салтанатты рәсімде Хартияны, сондай-ақ Францияның ежелгі "негізгі заңдарын" сақтауға ант берді. 1827 жылғы 16 сәуірде Марс алаңында Корольдік гвардияны қарап тұрғанда, патшаны мұзды үнсіздік күтіп алды, ал көптеген көрермендер патшаға деген құрметтің дәстүрлі белгісі – бас киімдерін шешуден бас тартты. Карл X кейіннен [кузені] Орлеанға былай деді: "Көпшілігі тым қарсы болмаса да, кейбіреулері кейде қорқынышты көріністермен қарады". Карл X үкіметі үкімет пен шіркеуге қарсы өсе бастаған, аяусыз және күшейе түскен сынды ескергендіктен, депутаттар палатасына цензураны, әсіресе газеттерді қатаңдату туралы заң жобасын енгізді. Палата өз кезегінде, өкінішке орай, үкіметке өз ұсыныстарын қайтарудан басқа амалы қалмады. 30 сәуірде король монархия мен халық арасындағы сенімді арна деп саналған азаматтардың ерікті тобы Париждің Ұлттық гвардиясын бірден таратып жіберді. Рейнландтық бір ақсүйек бұл жаңалықты естігеннен кейін: "Мен мұндай әрекетке кеңес бергеннен гөрі, менің басымды кесіп тастағанды жөн көрер едім: революцияны тудыру үшін қажетті жалғыз шара цензура" деп жазды. 1830 жылғы 17 наурызда Депутаттар палатасының көпшілігі корольге және Полиньяқтың үкіметіне қарсы сенімсіздік білдіретін резолюцияны қабылдады. Келесі күні Карл парламентті таратып, оппозицияны үрейлендірді, сайлауды екі айға кейінге шегерді. Осы уақыт ішінде либералдар "221" партиясын халық қаһарманы ретінде жақтады, ал үкімет бүкіл елде қолдау табу үшін күресті, өйткені префекттер Франция департаменттерінде ауыстырылды. 1830 жылдың 5-19 шілдесі аралығында өткен сайлауда Полиньяк пен оның ультра-роялистері аздап көпшілік дауысқа ие болды, бірақ палатаның көптеген мүшелері патшаға қарсы болды. 1830 жылғы 25 шілдеде король Полиньяқтың келісімімен 1814 жылғы Хартияны декрет арқылы өзгертуді бастады. Оның шілделік жарлықтары деп аталатын жарлықтары Депутаттар палатасын таратуды, баспасөз бостандығын тоқтатуды, болашақ сайлаулардан коммерциялық орта тапты шеттетуді және жаңа сайлаулар өткізуді көздейді. 1830 жылғы 26 шілдеде бұл жарлықтар Париждің жетекші консервативті газеті Le Moniteur-де жарияланды. 1830 жылғы 27 шілдеде революция басталды, Les trois journées de juillet, және нәтижесінде Бурбон монархиясы құлатылды.

Дүйсенбі, 1830 жылғы 26 шілде

Жаз ыстық әрі құрғақ болды, мүмкіндігі барлар Парижді қалдырып, елге қашып кетті. Көптеген кәсіпкерлер мұны істей алмады, сондықтан Сент-Клаудтың "Жарлықтарын" ең бірінші болып естігендердің қатарында болды, ол оларды Депутаттар палатасына кандидат болудан тыйым салды. Мұндай мүшелік әлеуметтік беделге ұмтылатындар үшін аса маңызды болды. Наразылық ретінде, Биржа мүшелері ақша беруден бас тартты, ал кәсіп иелері өздерінің фабрикаларын жапты. Жұмысшылар өздерін-өздері күтіп-бағу үшін көшеге лақтырылды. Жаздың басынан бері өсіп келе жатқан жұмыссыздық күрт өсті. "Сондықтан көптеген жұмысшылардың наразылық білдіруден басқа амалы қалмады." Journal des débats, Le Moniteur және Le Constitutionnel сияқты газеттер жаңа заңға бағынып, жариялануын тоқтатқан болатын, алайда онға жуық қалалық газеттің 50-ге тарта журналистері Le National кеңсесінде бас қосты. Олар онда бірлескен наразылыққа қол қойып, газеттерінің жариялануын жалғастыруға ант берді. Полицияның шабуылына байланысты халықтың ашуына қарамастан, Париж полициясының префекті Жан Анри Клод Магин сол кешкісінде: "Астананың барлық бөлігінде толыққанды тыныштық сақталуда. Маған жеткен есептерде назарға лайық ешқандай оқиға тіркелмеген" деп жазды.

Сәрсенбі, 28 шілде 1830 жыл: Екінші күн

Париждегі ұрыстар түн бойы жалғасты. Бір куәгер былай деп жазды:

«Сағат сегізден он бес минут өтпеген, ал қазірдің өзінде шу-дау мен оқ атысы естіліп тұр. Сауда-саттық тоқтап, көшелерде адамдар жүгіріп жатыр, зеңбірек пен мылтық дауысы күшейіп келеді. «Корольге қарсы!», «Гильотинда!» деген ұрандар естілуде».

Шарль X патшалық гвардиясының дежур генерал-майоры, Рагуза герцогы Мармонға тәртіпсіздікті басуды бұйырды. Мармон жеке өзі либералды көзқарастас болған және министрлер саясатына қарсы болған, бірақ корольге адал болды, себебі ол оны өз міндеті деп санайтын, және мүмкін, 1814 жылы Наполеоннан бас тартқаны үшін танымалдылығы төмен болғандықтан да. Король Сен-Клаудта қалды, бірақ министрлері Париждегі оқиғалардан хабардар етіп отырды, олар көтерілісшілердің оқ-дәрісі біткен кезде мәселе шешілетінін мәлімдеді. Мармонның жоспары бойынша, патшалық гвардиясы мен қала гарнизонының қолдағы бөлімдері қаланың маңызды көшелерін және көпірлерін күзетуге, сондай-ақ Король сарайы, Әділет сарайы және Виль де Виль сияқты маңызды ғимараттарды қорғауға тиіс болды. Бұл жоспар ойсыз және тым амбициялық болды; әскер жеткіліксіз болды, сонымен қатар азық-түлік те жетіспеді. Патшалық гвардиясының көп бөлігі әзірге адал болды, бірақ қосылған бөлімдер дүмпушілік танысты: әскерлердің аз ғана бөлігі қашып кетіп жатты, бірі жай ғана сытылып кетсе, енді бірі кім көретініне қарамастан, кете берді. Парижде банкир және патша жасаушы Жак Лаффит, Казимир Периер, генералдар Этьен Жерар және Жорж Мотон, граф де Лобау сияқты Бурбон оппозициясының өкілдерінен құралған комитет петиция жасап, оған қол қойды. Петицияда «корольге емес, оның министрлеріне» сын айтылып, Шарль X-тің либералды қарсыластары оның әулетінің жауы деген пікірін жоққа шығарды. Петицияға қол қойғаннан кейін комитет мүшелері тікелей Мармонға барып, қантөгісті тоқтатуды және оны Сент-Клауд пен Париж арасында делдалдық жасауға шақырды. Мармон петицияны қабылдады, бірақ Париж халқының келісімге жету үшін алдымен қаруларын тастауы керек екенін мәлімдеді. Көңілі түсіп, бірақ үмітін жоймаған комитет мүшелері патшаның бас министрі де Полиньякқа барды – «шалбар киген Жанна д'Арк». Де Полиньяқтан олар одан да аз қанағат алды. Ол оларды қабылдаудан бас тартты, мүмкін, өйткені ол талқылаудың уақытты ысырап ететінін білген. Мармон сияқты, ол да Шарль X-тің жарлықтарды Франция тағының қауіпсіздігі мен беделі үшін маңызды деп санайтынын білді. Сондықтан король жарлықтарды қайтарып алмады. Сағат 16:00-де Шарль X Мармонның басты көмекшісі полковник Комиеровскийді қабылдады. Полковник Мармоннан патшаға жазған хатын жеткізді:

«Мажасте, бұл енді қарапайым тәртіпсіздік емес, революция. Сіздің Мажастеңіздің бейбітшілікті қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдауы өте қажет. Тақтың абыройын сақтап қалу мүмкін. Ертең, мүмкін, уақыт болмайды. Сіздің бұйрығыңызды асыға күтемін».

Король Полиньяқтан кеңес сұрады, ол қарсы тұруды ұсынды.

Бейсенбі, 29 шілде 1830 жыл: Үшінші күн

Олар (патша мен министрлер) Парижге келмейді, - деп жазды ақын, романист және драматург Альфред де Виньи, - олар үшін адамдар өліп жатыр. Бірде-бір ханзада көрінбеді. Қарауылдағы кедейлер екі күн бойы нансыз, бұйрықсыз қашып, барлық жерде аң аулап, шайқасты. Мүмкін, соның себебінен роялистерті ешқайда таба алмады; немесе, басқа себеп болса, бүгін көтерілісшілер жақсы ұйымдастырылып, жақсы қаруланған еді. Бір күн мен бір түнде қаланың ішінде 4000-нан астам бекініс салынды. Төңкерісшілердің үш түсті туы – «халық туы» – ғимараттардың үстінен көтерілді, олардың саны, маңызды ғимараттардың арасында, артып бара жатты. Мармонттың Сен-Дени, Винсен, Луневиль немесе Сен-Омерден қосымша әскер шақыруға ниеті де, ойы да болмады; ол резервтегілерден немесе Карл X-ке адал париждіктерден де көмек сұрамады. Бурбон оппозициясы мен шілде революциясының жақтастары оның штаб-пәтеріне келіп, Полиньяк пен басқа министрлерді қамауды талап етті, ал Бурбон жақтастары мен қала басшылары көтерілісшілерді және олардың құрықтарын қамауды талап етті. Мармонт екі талаптың екеуіне де жауап бермей, корольдің бұйрығын күтті. Сағат 13:30-ға қарай Тюильри сарайы тоналды. Патшаның жесір енесі және тақ мұрагерінің анасы, герцогиня де Берриге тиесілі көлемді көйлек, шашында қауырсын мен гүлдері бар бір адам сарай терезесінен айқайлады: «Je reçois! Je reçois!» («Мен қабылдаймын! Мен қабылдаймын!»). Ал басқалары сарайдың шарап қоймасынан шарап ішті. Осы күні Лувр де одан да жылдам құлады. Патша әскерінің швейцар сарбаздары, халықпен бетпе-бет келгенде және Мармонттың бұйрығы бойынша, егер оларға оқ атса ғана оқ атуға рұқсат берілгенде, офицерлері оларды кері қайтарды, себебі 1792 жылғы 10 тамызда Тюильриге шабуыл жасалғанда болған швейцар гвардиясының қырғынын қайталаудан қорқыды. Түстен кейін ең бағалысы – "Гала" қонақ үйі жаулап алынды. Осы үш күн ішінде тонау көлемі таң қалдырмады; Луврде ғана емес – оның картиналары мен өнер заттары халықпен қорғалған, сондай-ақ Тюильри, Әділет сарайы, Архиепископ сарайы және басқа да жерлерде де. Бірнеше сағаттан кейін саясаткерлер қираған кешенге кіріп, уақытша үкімет құруға кірісті. Келесі бірнеше күн қаланың ішінде шайқастар болғанымен, революция, барлық мағынасында, аяқталды.

Нәтиже

1830 жылғы шілдедегі революция конституциялық монархия құрды. 2 тамызда Карл X және оның ұлы Доффин таққа құқығынан бас тартып, Ұлыбританияға кетті. Карл өзінің немересі Бордо герцогы Генрих V ретінде таққа отыруын қалағанмен, уақытша үкімет құрған саясаткерлер оның орнына Орлеан әулетінен алыс туысы Луи Филиппті таққа отырғызды, ол конституциялық монарх ретінде билеуге келісті. Бұл кезең шілде монархиясы деп аталды. Күрсінілген Бурбон әулетінің аға буынының жақтастары легитимистер деп аталды. Бастилия алаңындағы шілде жотасы Үш дана күннің оқиғаларын еске түсіреді. Бұл жаңа француз революциясы Брюссельде және Нидерланд Біріккен Корольдігінің оңтүстік провинцияларында тамыз көтерілісін тудырды, бұл бөлінуге және Бельгия Корольдігінің құрылуына әкелді. Брансвик те сәтті революцияны бастан өткерді. Шілде революциясының мысалы Италиядағы сәтсіз революцияларға және Польшадағы қараша көтерілісіне де шабыт берді. Екі жылдан кейін, көтерілістің нәтижесі мен оның түпкі себептеріне көңілі толмаған париждік республикашылар маусым көтерілісі деп аталатын оқиғаға қатысты. Көтеріліс бір апта ішінде басылса да, шілде монархиясы күмәнді танымал болды, оң және сол қанаттан әртүрлі себептермен ұнамай қалды және ақырында 1848 жылы құлатылды.

Негізгі дереккөздер

Коллинз, Айрин, ред. Франциядағы үкімет және қоғам, 1814–1848 (1971) 88–176 бб. Ағылшын тіліне аударылған бастапқы дереккөздер. Олчар Э. Линдсанн, ред. "Азаттық", II том: 1827–1847 (2012) 105–36 бб.; шілде революциясына қатысты ағылшын тіліндегі он түпнұсқа құжат онлайн тегін қолжетімді.