Кіріспе

Африкалық-америкалық спортшы (1940–1994)
1960 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының бүкіл әлемдік телеарналарда көрсетілуінің арқасында Рудольф, Кассиус Клей (кейін Мұхаммед Али атымен танылған), Оскар Робертсон және Италияда сынға түскен Рафер Джонсон сияқты өзге де олимпиадашылармен бірге халықаралық деңгейде танымал болды. 1960-жылдардың басында Олимпиада чемпионы атанған Рудольф Америкада және шетелдегі ең танымал афроамерикандық әйелдердің біріне айналды. Ол қара және әйел спортшыларға үлгі болды, ал оның Олимпиададағы жетістіктері АҚШ-тағы әйелдердің жеңіл атлетикасын дамытуға септігін тигізді. Рудольф сондай-ақ азаматтық және әйелдер құқықтарының алға басушысы ретінде есептеледі. 1962 жылы Рудольф 100 және 200 метрлік жүгіру және 4x100 метрлік эстафетада әлемдік рекордты иеленген кезде, спорттық карьерасының шыңында жарыстан шықты. 1960 жылғы жазғы Олимпиада ойындарынан кейін Теннесси мемлекеттік университетін 1963 жылы бітірген ол педагог және жаттықтырушы болып жұмыс істеді. Рудольф 1994 жылы ми және жұтқыншақ ісігінен қайтыс болды, ал оның жетістіктері АҚШ пошта маркасы, деректі фильмдер, телефильмдер және көптеген жарияланымдарда, әсіресе жас оқырмандарға арналған кітаптарда мәңгі есте қалды.

Ерте өмір және білім

Вильма Бланш Рудольф 1940 жылдың 23 маусымында Теннесси штатының Сент-Бетлехем қаласында (қазіргі Кларксвиллдің бөлігі) мерзімінен бұрын дүниеге келді. Ол әкесі Эд Рудольфтің екі некеден туған 22 баласының жиырмасыншысы болды. Вильма туылғаннан кейін көп ұзамай отбасы Кларксвиллге (Теннесси штаты) көшіп келді. Рудольф бала кезінде пневмония және скарлатина сияқты бірнеше ауруға шалдықты, содан кейін бес жасында балалар параличіне (полиовирустың салдарынан) ұшырады. Ол полиомиелиттен жазылып кетті, бірақ сол аяғы мен табанының күшін жоғалтты. Балалық шағының көп бөлігінде физикалық мүгедектігіне байланысты он екі жасқа дейін аяқ тіреуіш тақты. 1940 жылдары Кларксвиллде афроамерикалықтарға медициналық көмек шектеулі болғандықтан, Рудольфтің ата-анасы оның емделуі үшін Кларксвилльден шамамен 80 шақырым қашықтықта орналасқан Теннесси штатының Нэшвилл қаласындағы тарихи қара нәсілді Мехарри медициналық колледжіне (қазіргі Нэшвиллдегі Мехарри бас ауруханасы) жүгінді. Екі жыл бойы Рудольф анасымен апта сайын Нэшвиллге автобуспен барып, әлсіреген аяғының қызметін қайта қалпына келтіру үшін емделді. Мехарриде алған емдерінің және отбасы мүшелерінің күнделікті массаж жасауының арқасында Рудольф полиомиелиттің зиянды әсерлерін жеңіп, он екі жасқа келгенде аяқ тіреуіш немесе ортопедиялық аяқ киімсіз жүруді үйренді. Колледжде Рудольф жеңіл атлетикамен айналысуын жалғастырды. Ол сонымен қатар Delta Sigma Theta әйелдер қауымының мүшесі болды. 1963 жылы Рудольф Теннесси штаты университетін білім беру саласындағы бакалавр дәрежесімен бітірді. Рудольфтің колледж білімі жұмыс оқу стипендиясы бағдарламасы арқылы төленді, ол күніне екі сағат TSU кампусында жұмыс істеуді талап етті. Жоғары мектептің екінші курсында Рудольф Алабама штатының Тускеги институтында өзінің алғашқы маңызды жеңіл атлетика жарысына қатысты. Жарыстан жеңіліп қалғанмен, Рудольф жарысқа қатысуын жалғастырып, жеңіске жетуге бекінді. Мельбурн Олимпиадасында 200 метрлік жүгірудің іріктеу кезеңінде Рудольф жеңіліске ұшырады, бірақ 4 × 100 метрлік эстафетаның үшінші кезеңінде өнер көрсетті. Рудольф, Изабелл Дэниелс, Мэй Фаггс және Маргарет Мэтьюс командасы, барлығы TSU Tigerbelles командасы, 44,9 секундтық әлемдік рекордты көрсетіп қола медальді жеңіп алды. Британдық команда күміс медальді иеленді. Австралия құрамасы, олардың 100 және 200 метрлік жүгіруден алтын медаль иегері Бетти Катберт соңғы кезеңде өнер көрсетті, 44,5 секундта алтын медальді жеңіп алды. Рудольф 1960 жылғы Рим Олимпиадасының ең танымал спортшыларының бірі болды және Олимпиада ойындарынан "Торнадо, жер бетіндегі ең жылдам әйел" атанды. Итальяндықтар оны "La Gazzella Nera" ("Қара газель") деп атады. Француздар оны "La Perle Noire" ("Қара інжу") деп атады, сондай-ақ "La Chattanooga Choo Choo" деп те атады. 1960 жылы Кассиус Клей (кейін Мұхаммед Али), Оскар Робертсон және Рафер Джонсон сияқты басқа да олимпиадалық спортшылармен бірге Рудольф сол жылы Олимпиада ойындарының алғашқы әлемдік теледидарлық көрсетіліміне байланысты халықаралық жұлдызға айналды. 1960 жылғы Рим Олимпиадасы Рудольфтің атын көпшілікке танытты және БАҚ оны Американың спорттық "бас жұлдызы" және "патшайымы" ретінде көрсетті, оның спорттық жетістіктерімен қатар әйелдік сұлулығы мен осалдығы да мадақталды.

Олимпиададан кейінгі мансап

Рудольф Еуропа турнирінен кейін Кларксвиллге қайтып келді, онда ол және оның Олимпиадалық командаластары Лондон, Батыс Германия, Нидерланды және Еуропаның басқа да қалаларында жарысқан болатын. Рудольфтің туған қаласы Кларксвилл 1960 жылғы 4 қазанда «Уилмаға қош келдіңіз» күнін тойлады, күні бойы тойлар өтті. Рудольфтің талабы бойынша, оның үйге оралу салтанаты мен банкеті қала тарихындағы алғашқы толыққанды біріктірілген шара болды. Оның құрметіне өткен банкетке 1100-ге жуық адам қатысты, ал мыңдаған адамдар шеруді көру үшін қала көшелеріне жиналды. Рудольфтің Римдегі алтын медальдары оны АҚШ және әлем бойынша танымал қара нәсілді әйелдердің біріне айналдырды. Оның Олимпиадалық жетістіктері «Римдегі Олимпиада ойындарынан кейінгі айларда жабық аренадағы жеңіл атлетика жарыстарын дамытуға үлкен серпіліс берді». 1961 жылы Рудольф беделді Лос-Анджелес жабық аренадағы жеңіл атлетика жарысына қатысты, оны көру үшін мыңдаған адам келді. Ол сондай-ақ Нью-Йорк Атлетика клубының жарыстарына шақырылды және Миллроуз ойындарына қатысқан алғашқы әйел болды. Рудольфқа Пенн және Дрейк эстафеталарына қатысуға шақырды. Оның Олимпиадалық жеңістерінен кейін АҚШ Ақпарат агенттігі оның жолындағы жетістіктерін көрсету үшін «Уилма Рудольф: Олимпиада чемпионы» (1961) атты он минуттық деректі фильм жасады. Рудольфтің 1960 жылы «To Tell the Truth» американдық телешоуында, ал кейін «The Ed Sullivan Show» бағдарламасында қонақ ретінде пайда болуы оның спорт жұлдызы ретіндегі беделін арттыруға көмектесті. 1961 жылы Рудольф Дархамдағы Солтүстік Каролина колледжінің жеңіл атлетика командасының мүшесі Уильям Уордқа тұрмысқа шықты. 1962 жылы Стэнфорд университетінде өткен АҚШ-Кеңес кездесуінде 100 метрлік және 4x100 метрлік эстафетада жеңіске жеткеннен кейін Рудольф 22 жасында жеңіл атлетикадан зейнеткерлікке шықты. Зейнеткерлікке шыққан кезде Рудольф әлі де 100 метрлік (1961 жылғы 19 шілдеде 11,2 секунд), 200 метрлік (1960 жылғы 9 шілдеде 22,9 секунд) және 4x100 метрлік эстафета бойынша әлемдік рекордты иеленді. Ол сондай-ақ жеті ұлттық AAU спринт титулын жеңіп алды және 60 ярдқа жүгіруде әйелдер арасындағы жабық аренадағы рекордты 6,9 секундқа жеткізді. Рудольфтің айтуынша, ол өзінің ең жақсы көрсеткіштерінде спорттан кетуді қалағандықтан зейнеткерлікке шықты. Сондықтан ол 1964 жылғы Токиодағы жазғы Олимпиада ойындарына қатыспады. 1963 жылғы мамыр айында Африкадан оралғаннан кейін Рудольф өзінің туған қаласы Кларксвиллдегі азаматтық құқықтарға қолдау көрсету акциясына қатысып, қаланың бір мейрамханасындағы нәсілдік бөлінуді жоюға көмектесті. Біраз уақыттан кейін қала әкімі қаланың барлық қоғамдық орындары, соның ішінде мейрамханалары да толыққанды біріктірілетінін жариялады. Сонымен қатар, ол сол жылы өзінің баласының әкесі болған Роберт Элдриджге тұрмысқа шықты. Олар үш балаға ие болды. Рудольф оқытумен қатар, американдық балалардың спорттық дамуын қолдаған коммерциялық емес ұйымдарда және үкіметтік жобаларда жұмыс істеді. Массачусетс штатының Бостонында ол федералдық Job Corps бағдарламасына қатысты және 1967 жылы «Чемпион операциясы» бағдарламасы үшін жеңіл атлетика маманы болды. Ол сондай-ақ Индианаполисте жергілікті телешоу жүргізді. Рудольф 1984 жылғы Лос-Анджелесте өткен жазғы Олимпиада ойындарында Universal Studios үшін жарнамашы, сондай-ақ ABC Sports телеарнасының спорт комментаторы болды. 1987 жылы Индианаполис моторлы трассасында 80 000 көрерменнің алдында Панамерикан ойындарының ашылу салтанатын өткізді. 1992 жылы, қайтыс болғанға дейін екі жыл бұрын, Рудольф Нэшвиллдегі Баптист ауруханасының вице-президенті болды. Олар 1963 жылғы мамыр айында ажырасты. 1963 жылы Теннесси штатының университетін бітіргеннен кейін Рудольф өзінің мектеп кезіндегі досы Роберт Элдриджге тұрмысқа шықты, олардың 1958 жылы туған қызы Йоланда болды. Рудольф пен Элдриджтің төрт баласы болды: екі қызы (1958 жылы туған Йоланда және 1964 жылы туған Джуанна) және екі ұлы (1965 жылы туған Роберт-кіші және 1971 жылы туған Ксерри). Он жеті жылдық неке ажырасумен аяқталды.

Өлім және мұра

1994 жылдың шілдесінде (анасы қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай) Рудольфтің миында қатерлі ісік анықталды. Оған бұрыннан тамақ қатерлі ісігінің диагнозы қойылған еді. Оның денсаулығы күрт нашарлап, 1994 жылдың 12 қарашасында, Теннесси штатының Нэшвилл қаласының маңындағы Брентвудтағы үйінде елу төрт жасында дүниеден өтті. Рудольфтің есімді қалдырғаны – балалық шақтағы аурулары мен физикалық кемістігіне қарамастан, 1960 жылы әлемдегі ең жылдам жүгіруші әйел атануы үшін күрескені. 1960 жылғы Рим Олимпиадасында ол бір олимпиада аясында үш алтын медаль жеңген алғашқы американдық әйел болды. Рудольф – қара және әйел спортшылар үшін үлгі алар тұлғалардың бірі болды. Оның Олимпиададағы табысы "Америка Құрама Штаттарындағы әйелдер жүгіруіне зор серпіліс берді". 2015 жылы Positive Edge Education Ltd. Ұлыбританиядағы Pixel Revolution Films кинокомпаниясына мектептерде көрсету үшін, Рудольфтің өмірі туралы бір қысқаша драманы қоса алғанда, үш шағын шабыттандыратын драма түсіруді тапсырды. Unlimited (2015) фильмінің авторы және режиссері – Иан мен Доминик Хиггинс.