1968 жылғы Мексика қаласы Олимпиадасы

Кіріспе

Мексика қаласында, Мексикада өткен көп түрлі спорттық жарыс.

1968 жылғы Ойындар жылдың соңғы тоқсанында өткен үшінші ойындар болды, бұрынғы 1956 жылғы Мельбурн және 1964 жылғы Токио ойындарынан кейін. 1968 жылғы Мексика студенттік қозғалысы ойындар басталғанға дейін бірнеше күн бұрын жаншылды, сол себепті ойындар үкіметтің репрессиялық шараларымен байланысты болды. АҚШ соңғы рет осы ойындарда ең көп алтын және жалпы медальдарды жеңіп алды, ал келесі рет 1984 жылғы жазғы Ойындарда қайталады.

Олимпиадалық от эстафетасы

1968 жылғы факелдік эстафета Христофор Колумбтың Жаңа дүниеге жасаған сапарын қайта көшірді, Грециядан Италия және Испания арқылы Багам аралдарындағы Сан-Сальвадорға, содан кейін Мексикаға дейін өтті. Мексикада тұратын американдық мүсінші Джеймс Меткалф 1968 жылғы жазғы Олимпиада ойындары үшін Олимпиада факелын жасауға тапсырыс алды.

Басты беттер

Ерлер арасындағы 200 метрлік жарыста медаль табыстау рәсімінде афроамерикандық спортшылар Томми Смит (алтын) және Джон Карлос (қола) азаматтық құқықтарды қолдау мақсатында қара қолғаптарын көтеріп, аяқ киімнің орнына қара шұлық киді. Екінші орын алған австралиялық Питер Норман, оларға қолдау көрсету үшін подиумда американдық «адам құқықтары» белгісін тақты. Жауап ретінде ХОК Смит пен Карлосты өмір бойына Олимпиада ойындарынан шеттетуге шешім қабылдады, ал Норманның 1972 жылғы Австралия Олимпиада құрамасына ілікпеуі жаза ретінде қарастырылды. Джордж Форман ауыр салмақтағы бокс бойынша алтын медальді советтік Ионас Чепулисті екінші раундта техникалық нокаутпен жеңіп алды. Жеңісінен кейін Форман жиналған көрермендерге тағзым еткенде шағын американдық туды желбіретті. Мексика қаласының теңіз деңгейінен биік орналасқандығы көптеген жарыстарға, әсіресе жеңіл атлетикаға әсер етті. Бұрын да, кейін де жазғы Олимпиада ойындары осындай биіктікте өткізілген емес. Биіктіктен басқа, бұл Олимпиадада жеңіл атлетика жарыстары үшін синтетикалық жабын впервые қолданылды; «Tartan» жабыны бастапқыда 3M компаниясы ат жарысы үшін жасаған, бірақ кеңінен таралмады. Алдыңғы Олимпиадалардағы жолдар күйелі жолдар болған. Алғаш рет Шығыс және Батыс Германия 1956, 1960 және 1964 жылдары ХОК-тің талабы бойынша біріктірілген Германия құрамасы ретінде қатысқаннан кейін жеке командалар ретінде жарысты. Ал Оертер дискіні лақтыруда төртінші рет алтын медаль жеңіп алып, жеке жарыста осындай жетістікке жеткен екінші спортшы, ал жеңіл атлетикада бірінші болды. Боб Бимон қашықтыққа секіруде бұрынғы әлемдік рекордты айтарлықтай жақсартты. Бұл рекорд 1991 жылға дейін, америкалық Майк Пауэлл бұзғанға дейін 23 жыл бойы сақталды, бірақ қазіргі Олимпиада рекорды ретінде жылдар бойы өз мәнін сақтап тұр. Джим Хайнс, Томми Смит және Ли Эванс 100 м, 200 м және 400 м қашықтықтарында ұзақ жылдар бойы жаңа әлемдік рекордтарды орнатты. Үш рет секіруде бұрынғы әлемдік рекорд үш спортшымен бес рет жақсартылды. Жеңімпаз Виктор Санеев 1972 және 1976 жылдары жеңіске жетіп, 1980 жылы күміс медальді иеленді. Дик Фосбери биіктікке секіруде өзінің ерекше Фосбери стилінде алтын медаль жеңіп алды, ол тез арада осы жарыстың басым стиліне айналды. Чехословакиялық Вера Чаславска гимнастикадан төрт алтын медаль жеңіп алып, Совет әскерлерінің өз еліне басып кіруіне қарсылық білдірді. Дебби Мейер 200 м, 400 м және 800 м қашықтықтарындағы еркін жүзуде үш жеке алтын медальді жеңіп алған алғашқы жүзуші болды. 800 м әйелдер үшін жаңа қашықтық болды. Мейер 16 жаста, Калифорния штатының Сакраменто қаласындағы Рио Американо орта мектебінің оқушысы болды. Мейер 800 м қашықтықта жеңіске жеткен американдық жасөспірімдердің алғашқысы болды, кейіннен Кэти Ледеки оның ізбасары атанды. Американдық жүзуші Чарли Хиккокс үш алтын медаль (200 м комплекс, 400 м комплекс, 4 × 100 м эстафета) және бір күміс медаль (100 м арқалық) жеңіп алды. Допингтік бақылаудың енгізілуі допингке байланысты алғашқы дисквалификацияға әкелді: шведтік бесқырлы Ханс Гуннар Лильенвалл алкоголь қолданғаны үшін дисквалификацияланды (ол жарысқа дейін бірнеше сыра ішкен). Танзаниялық Джон Стивен Ахвари марафонды аяқтағаннан кейін, тізесі шығып, соңғы орынға шыққандықтан әлемдік деңгейде танымал болды. Бұл Жак Рогге үшін Олимпиадаға үшінші қатысуы болды. Ол яхтада жарысқан және кейіннен ХОК президенті болды. Мексикалық Норма Энрикета Базилио де Сотело Олимпиада отын жағып, Олимпиада қазандығын тұтандырған алғашқы әйел болды. Бұл ерлер арасындағы қашықтыққа жүгіруде африкалықтардың елеулі қатысуы болған алғашқы Олимпиада болды. Африкалық спортшылар 800 метрден марафонға дейінгі барлық жүгіру жарыстарында кем дегенде бір медаль жеңіп алды, соның арқасында болашақ ойындар үшін үрдіс қалыптастырды. Бұл жүгірушілердің көпшілігі Кения және Эфиопия сияқты елдердің биік таулы аймақтарынан келген, олар Мексика қаласының 2240 м биіктігіне жақсы дайындалған. Кениялық Кипчоге Кеино күтпеген ішкі ауруға қарамастан, кейін өт қабынуы деп анықталды, екі айналымнан кейін ауырсынудан құлап түскенінше 10 000 метрді аяқтады, 5000 метрде күміс, 1500 метрде алтын медаль жеңіп алды. Бұл Олимпиада ойындары тұңғыш рет жабылу салтанаты мен жарыстың өзі түсті телеарна арқылы әлемге таратылды.

In the medal award ceremony for the men's 200 metres race, Black American athletes Tommie Smith (gold) and John Carlos (bronze) took a stand for civil rights by raising their black gloved fists and wearing black socks in lieu of shoes. The Australian Peter Norman, who had run second, wore an American "human rights" badge as a gesture of support to them on the podium. In response, the IOC banned Smith and Carlos from the Olympic Games for life, and Norman's omission from Australia's Olympic team in 1972 was allegedly as punishment. George Foreman won the gold medal in heavyweight boxing division by defeating Soviet Ionas Chepulis via a second round TKO. After the victory, Foreman waved a small American flag as he bowed to the crowd. The high elevation of Mexico City, at above sea level, influenced many of the events, particularly in track and field. No other Summer Olympic Games before or since have been held at high elevation. In addition to high elevation, this was the first Olympics to use a synthetic all weather surface for track and field events; the "Tartan" surface was originally developed by 3M for horse racing, but did not catch on. The tracks at previous Olympics were conventional cinder. For the first time, East and West Germany competed as separate teams, after being forced by the IOC to compete as a combined German team in 1956, 1960, and 1964. Al Oerter won his fourth consecutive gold medal in the discus to become only the second athlete to achieve this feat in an individual event, and the first in athletics. Bob Beamon leapt in the long jump, an incredible improvement over the previous world record. It stood as the world record for 23 years, until broken by American Mike Powell in 1991; yet it has stood as the current Olympic record for years. Jim Hines, Tommie Smith and Lee Evans also set long standing world records in the 100 m, 200 m and 400 m, respectively. In the triple jump, the previous world record was improved five times by three different athletes. Winner Viktor Saneev also won in 1972 and 1976, and won silver in 1980. Dick Fosbury won the gold medal in the high jump using his unconventional Fosbury flop technique, which quickly became the dominant technique in the event. Věra Čáslavská of Czechoslovakia won four gold medals in gymnastics and protested the Soviet invasion of her country. Debbie Meyer became the first swimmer to win three individual gold medals, in the 200, 400 and 800 m freestyle events. The 800 m was a new long distance event for women. Meyer was only 16 years old, a student at Rio Americano High School in Sacramento, California. Meyer was the first of several American teenagers to win the 800 m, with Katie Ledecky being her notable successor. American swimmer Charlie Hickcox won three gold medals (200m IM, 400m IM, 4 × 100 m medley relay) and one silver medal (100m backstroke). The introduction of doping tests resulted in the first disqualification because of doping: Swedish pentathlete Hans Gunnar Liljenwall was disqualified for alcohol use (he drank several beers just prior to competing). John Stephen Akhwari of Tanzania became internationally famous after finishing the marathon, in the last place, despite a dislocated knee. This was the first of three Olympic participation by Jacques Rogge. He competed in yachting and would later become the president of the IOC. Norma Enriqueta Basilio de Sotelo of Mexico became the first woman to light the Olympic cauldron with the Olympic flame. It was the first games at which there was a significant African presence in men's distance running. Africans won at least one medal in all running events from 800 meters to the marathon, and in so doing they set a trend for future games. Most of these runners came from high altitude areas of countries like Kenya and Ethiopia, and they were well prepared for the 2240 m elevation of Mexico City. Kipchoge Keino of Kenya, competing in spite of unexpected bouts of severe abdominal pain later diagnosed as a gall bladder infection, finished the 10,000 meters in spite of collapsing from pain with two laps to go, won silver in the 5000, and won gold in the 1500 meters. It was the first Olympic games in which the closing ceremony was transmitted in color to the world, as well as the events themselves.

Оңтүстік Африка

1964 жылы қатысуға тыйым салынғаннан кейін, Оңтүстік Африка жаңа басшысы Джон Ворстер басшылығымен көрші елдермен және халықаралық аренада қарым-қатынасты жақсартуға бағытталған дипломатиялық әрекеттер жасады. Сондай-ақ, Оңтүстік Африканың қатысуына кедергі келтірген формальды себептерді жою үшін, елдің бірыңғай, көпұлтты командамен халықаралық жарыстарда бақ сынауына мүмкіндік беретін заңдық өзгерістерді ұсынды. Оңтүстік Африканың шығарылуына себеп болған номиналды кедергі жойылғандықтан, ел 1972 жылғы Олимпиадаға дейін спорттағы барлық сегрегация мен дискриминация жойылатындығы түсінігімен шартты түрде шақырылды. Бірақ Африка елдері мен афроамерикалық спортшылар Оңтүстік Африка қатысса, Олимпиаданы бойкоттайтындарын мәлімдеді, ал Шығыс блогы елдері де осылай әрекет етуге дайын екенін білдірді. 1968 жылдың сәуір айында Халықаралық Олимпиада комитеті (ХОК) «Оңтүстік Африканың қатысуы өте дұрыс болмас еді» деп мойындады. Осылайша, Оңтүстік Африканың толығымен қатысудан шеттетілген алғашқы Олимпиадасы осы болды, және бұл жағдай 1992 жылғы Олимпиадаға дейін жалғасты.

Тлателолкода болған қырғын

Әлеуметтік тәртіпсіздік пен наразылықтардың өсуіне жауап ретінде Мексика үкіметі Олимпиадаға дейінгі онжылдықта, әсіресе еңбек одақтарына қарсы экономикалық және саяси қысымды күшейтті. Тамыз айында қалада өткен бірқатар наразылық шерулеріне көптеген адамдар қатысты, 27 тамызда шамамен 500 000 адам қатысты. Президент Густаво Диас Ордас қыркүйек айында Мексиканың Ұлттық автономиялық университетін полициямен басып алуға бұйрық берді, бірақ наразылық акциялары жалғасты. Олимпиаданың қамтитын мүмкіндігін пайдаланып, студенттер Тлателолькодағы Үш мәдениет алаңында жиналып, кеңейтілген азаматтық және демократиялық құқықтарды талап етті және "¡No queremos olimpiadas, queremos revolución!" ("Біз Олимпиада емес, революция қалаймыз!") сияқты ұрандармен Олимпиадаға деген наразылықтарын білдірді. Олимпиада басталуына он күн қалғанда, үкімет Үш мәдениет алаңындағы жиынды таратуға бұйрық берді. 5 мыңға жуық сарбаз бен 200 танкетка алаңды қоршап алды. Жүздеген наразылық білдірушілер мен бейбіт азаматтар қаза тапты, 1000-нан астам адам тұтқындалды. Оқиға сол кезде ұлттық бұқаралық ақпарат құралдарында зорлықшыл студенттер көтерілісін әскерилердің басып тастауы ретінде көрсетілді, бірақ кейінірек жасалған талдаулар көрсеткендей, армияның алға жылжуына дейін жиын бейбіт болған.

Қара күш салюті

1968 жылы 16 қазанда афроамерикалық спринтерлер Томми Смит пен Джон Карлос, ерлер арасында 200 метрлік жүгіруде алтын және қола жүлдегерлер, адам құқықтарының белгілерін тағып, аяқ киімсіз қара шұлық киіп, медаль тапсыру рәсімінде подиумға шықты. Олар "Жұлдызды ту" ойнала бастағанда, бастарын төмен салып, әрқайсысы қара қолғаппен біріктірілген жұдырықтарын көтерді, бұл АҚШ-тағы қаралардың азаттық қозғалысына деген қолдауларын білдірді. Екеуі де Адам құқықтары жөніндегі Олимпиадалық жобаның мүшелері болды. Халықаралық Олимпиада комитетінің (ХОК) президенті Эвери Брундейдж мұны Олимпиада ойындарының саяси емес, халықаралық форумына жарамайтын ішкі саяси мәлімдеме деп есептеді. Олардың бұл әрекетіне жауап ретінде Смит пен Карлосты АҚШ құрамасынан шеттетіп, Олимпиадалық ауылдан қуды. АҚШ Олимпиада комитеті бас тартқанда, Брундейдж АҚШ-тың барлық жеңіл атлетика командасын тоқтатып қоюмен қорқытты. Бұл қауіптің салдарынан екі спортшы да Олимпиададан шығарылды. 200 метрлік жүгіруде екінші орын алған австралиялық спринтер Питер Норман да медаль тапсыру рәсімінде Адам құқықтары жөніндегі Олимпиадалық жобаның белгісін тақты. Норман Карлос пен Смиттен бір-бір қолғап киюді ұсынған еді. Оның бұл әрекетінен кейін австралиялық БАҚ тарапынан жамандалып, елдің Олимпиадалық органдарынан сөгіс алды. Бірнеше рет қабілеттілік талаптарын орындағанға қарамастан, ол 1972 жылғы Олимпиадаға қатыса алмады, бірақ бұл 1968 жылғы наразылықпен байланысты болды ма, жоқ па, пікірлер әртүрлі. Австралия 2000 жылғы жазғы Олимпиаданы қабылдағанда, ол ашылу салтанатына қатыспады, бірақ оның маңыздылығы да талқыланды.

Вера Чаславская және Чехословакияға советтердің басып кіруі

Гимнастика жарыстарының тағы бір ерекше оқиғасы - Совет Одағының Наталья Кучинскаяның даулы түрде алтын медальді жеңіп алған теңгерім арқауының финалынан кейін, медальдық тұғырға тұрғанда, чехословакиялық гимнастка Вера Чаславская советтік әнұран ойналып тұрғанда басын тыныш түрде төмен бұрды. Бұл Чаславскаяның Чехословакияға жасалған Кеңес Одағының соңғы шабуылына қарсы үнсіз наразылығы болды. Оның наразылығы судьялар советтік Лариса Петриктың іріктеу кезеңінің нәтижелерін өзгертіп, оны Чаславскаямен бірдей алтын медальға ие болуға мүмкіндік бергенде, еден жаттығуы үшін медаль қабылдағанда қайталанды. Чаславскаяның елдегі адамдары оның әрекеттерін және кеңестік үстемдікке қарсы айқын қарсылығын (оның Людвик Вакуликтың «Екі мың сөз» манифестіне қол қойып, қолдауы) қолдады, жаңа режим оны көп жылдар бойы спорттық жарыстардан және халықаралық саяхаттардан шеттету арқылы, Чехословакиядағы коммунистік режим құлағанға дейін қоғамнан мүлдем шеттетіп тастады.

Бойкотқа ұшыраған елдер

Солтүстік Корея 1968 жылғы Ойындардан Халықаралық Олимпиада комитетімен (ХОК) қарым-қатынасын шиеленістірген екі оқиғаға байланысты бас тартты. Біріншіден, ХОК 1966 жылы Жаңа өрлеуші күштердің ойындарына (GANEFO) қатысқандықтары үшін Солтүстік Кореяның жеңіл атлетикалық командасын 1968 жылғы Ойындарға қатысудан шеттетуге шешім қабылдады. Екіншіден, ХОК елден 1968 жылғы Ойындарда "Солтүстік Корея" деген атпен өнер көрсетуді талап еткен, ал елдің өзі "Корея Халық Демократиялық Республикасы" деген ресми атауын қолдануды қалаған.

Медальдар саны

Бұл 1968 жылғы Олимпиада ойындарында медальдар жеңіп алған он үздік ел. Езді мемлекет Мексика барлығы 9 медаль жеңіп алды.